Canto 4, Chapter 12

मैत्रेय उवाच ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसा-दपेतमन्युं भगवान्धनेश्वर: । तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरै:संस्तूयमानो न्यवदत्कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥

maitreya uvācadhruvaṁ nivṛttaṁ pratibuddhya vaiśasādapeta-manyuṁ bhagavān dhaneśvaraḥtatrāgataś cāraṇa-yakṣa-kinnaraiḥsaṁstūyamāno nyavadat kṛtāñjalim

धनद उवाच भो भो: क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । यत्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यज: ॥ २ ॥

dhanada uvācabhoḥ bhoḥ kṣatriya-dāyādaparituṣṭo ’smi te ’naghayat tvaṁ pitāmahādeśādvairaṁ dustyajam atyajaḥ

न भवानवधीद्यक्षान्न यक्षा भ्रातरं तव । काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयो: ॥ ३ ॥

na bhavān avadhīd yakṣānna yakṣā bhrātaraṁ tavakāla eva hi bhūtānāṁprabhur apyaya-bhāvayoḥ

अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य हि । स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद्यया बन्धविपर्ययौ ॥ ४ ॥

ahaṁ tvam ity apārthā dhīrajñānāt puruṣasya hisvāpnīvābhāty atad-dhyānādyayā bandha-viparyayau

तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम् ॥ ५ ॥

tad gaccha dhruva bhadraṁ tebhagavantam adhokṣajamsarva-bhūtātma-bhāvenasarva-bhūtātma-vigraham

भजस्व भजनीयाङ्‌घ्रि मभवाय भवच्छिदम् । युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया ॥ ६ ॥

bhajasva bhajanīyāṅghrimabhavāya bhava-cchidamyuktaṁ virahitaṁ śaktyāguṇa-mayyātma-māyayā

वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतंमत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कित: । वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयो-रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥

vṛṇīhi kāmaṁ nṛpa yan mano-gataṁmattas tvam auttānapade ’viśaṅkitaḥvaraṁ varārho ’mbuja-nābha-pādayoranantaraṁ tvāṁ vayam aṅga śuśruma

मैत्रेय उवाच स राजराजेन वराय चोदितोध्रुवो महाभागवतो महामति: । हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं ययातरत्ययत्नेन दुरत्ययं तम: ॥ ८ ॥

maitreya uvācasa rāja-rājena varāya coditodhruvo mahā-bhāgavato mahā-matiḥharau sa vavre ’calitāṁ smṛtiṁ yayātaraty ayatnena duratyayaṁ tamaḥ

तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्तत: । पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत ॥ ९ ॥

tasya prītena manasātāṁ dattvaiḍaviḍas tataḥpaśyato ’ntardadhe so ’pisva-puraṁ pratyapadyata

अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥

athāyajata yajñeśaṁkratubhir bhūri-dakṣiṇaiḥdravya-kriyā-devatānāṁkarma karma-phala-pradam

सर्वात्मन्यच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् । ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥

sarvātmany acyute ’sarvetīvraughāṁ bhaktim udvahandadarśātmani bhūteṣutam evāvasthitaṁ vibhum

तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् । गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजा: ॥ १२ ॥

tam evaṁ śīla-sampannaṁbrahmaṇyaṁ dīna-vatsalamgoptāraṁ dharma-setūnāṁmenire pitaraṁ prajāḥ

षट्‌त्रिंशद्वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् । भोगै: पुण्यक्षयं कुर्वन्नभोगैरशुभक्षयम् ॥ १३ ॥

ṣaṭ-triṁśad-varṣa-sāhasraṁśaśāsa kṣiti-maṇḍalambhogaiḥ puṇya-kṣayaṁ kurvannabhogair aśubha-kṣayam

एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रिय: । त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम् ॥ १४ ॥

evaṁ bahu-savaṁ kālaṁmahātmāvicalendriyaḥtri-vargaupayikaṁ nītvāputrāyādān nṛpāsanam

मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि । अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥

manyamāna idaṁ viśvaṁmāyā-racitam ātmaniavidyā-racita-svapna-gandharva-nagaropamam

आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोश-मन्त:पुरं परिविहारभुवश्च रम्या: । भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्यकालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम् ॥ १६ ॥

ātma-stry-apatya-suhṛdo balam ṛddha-kośamantaḥ-puraṁ parivihāra-bhuvaś ca ramyāḥbhū-maṇḍalaṁ jaladhi-mekhalam ākalayyakālopasṛṣṭam iti sa prayayau viśālām

तस्यां विशुद्धकरण: शिववार्विगाह्यबद्ध्वासनं जितमरुन्मनसाहृताक्ष: । स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद्ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ ॥ १७ ॥

tasyāṁ viśuddha-karaṇaḥ śiva-vār vigāhyabaddhvāsanaṁ jita-marun manasāhṛtākṣaḥsthūle dadhāra bhagavat-pratirūpa etaddhyāyaṁs tad avyavahito vyasṛjat samādhau

भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्र-मानन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान: । विक्लिद्यमानहृदय: पुलकाचिताङ्गोनात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्ग: ॥ १८ ॥

bhaktiṁ harau bhagavati pravahann ajasramānanda-bāṣpa-kalayā muhur ardyamānaḥviklidyamāna-hṛdayaḥ pulakācitāṅgonātmānam asmarad asāv iti mukta-liṅgaḥ

स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुव: । विभ्राजयद्दश दिशो राकापतिमिवोदितम् ॥ १९ ॥

sa dadarśa vimānāgryaṁnabhaso ’vatarad dhruvaḥvibhrājayad daśa diśorākāpatim ivoditam

तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौश्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ । स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौकिरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ ॥ २० ॥

tatrānu deva-pravarau catur-bhujauśyāmau kiśorāv aruṇāmbujekṣaṇausthitāv avaṣṭabhya gadāṁ suvāsasaukirīṭa-hārāṅgada-cāru-kuṇḍalau

विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करा-वभ्युत्थित: साध्वसविस्मृतक्रम: । ननाम नामानि गृणन्मधुद्विष:पार्षत्प्रधानाविति संहताञ्जलि: ॥ २१ ॥

vijñāya tāv uttamagāya-kiṅkarāvabhyutthitaḥ sādhvasa-vismṛta-kramaḥnanāma nāmāni gṛṇan madhudviṣaḥpārṣat-pradhānāv iti saṁhatāñjaliḥ

तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसंबद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् । सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितंप्रत्यूचतु: पुष्करनाभसम्मतौ ॥ २२ ॥

taṁ kṛṣṇa-pādābhiniviṣṭa-cetasaṁbaddhāñjaliṁ praśraya-namra-kandharamsunanda-nandāv upasṛtya sasmitaṁpratyūcatuḥ puṣkaranābha-sammatau

सुनन्दनन्दावूचतु:भो भो राजन्सुभद्रं ते वाचं नोऽवहित: श‍ृणु । य: पञ्चवर्षस्तपसा भवान्देवमतीतृपत् ॥ २३ ॥

sunanda-nandāv ūcatuḥbho bho rājan subhadraṁ tevācaṁ no ’vahitaḥ śṛṇuyaḥ pañca-varṣas tapasābhavān devam atītṛpat

तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्ङ्गिण: । पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम् ॥ २४ ॥

tasyākhila-jagad-dhāturāvāṁ devasya śārṅgiṇaḥpārṣadāv iha samprāptaunetuṁ tvāṁ bhagavat-padam

सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वयायत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् । आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयोग्रहर्क्षतारा: परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥

sudurjayaṁ viṣṇu-padaṁ jitaṁ tvayāyat sūrayo ’prāpya vicakṣate paramātiṣṭha tac candra-divākarādayograharkṣa-tārāḥ pariyanti dakṣiṇam

अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् । आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णो: परमं पदम् ॥ २६ ॥

anāsthitaṁ te pitṛbhiranyair apy aṅga karhicitātiṣṭha jagatāṁ vandyaṁtad viṣṇoḥ paramaṁ padam

एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना । उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोढुं त्वमर्हसि ॥ २७ ॥

etad vimāna-pravaramuttamaśloka-maulināupasthāpitam āyuṣmannadhiroḍhuṁ tvam arhasi

मैत्रेय उवाच निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययो-र्मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रिय: । कृताभिषेक: कृतनित्यमङ्गलोमुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत् ॥ २८ ॥

maitreya uvācaniśamya vaikuṇṭha-niyojya-mukhyayormadhu-cyutaṁ vācam urukrama-priyaḥkṛtābhiṣekaḥ kṛta-nitya-maṅgalomunīn praṇamyāśiṣam abhyavādayat

परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदावभिवन्द्य च । इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम् ॥ २९ ॥

parītyābhyarcya dhiṣṇyāgryaṁpārṣadāv abhivandya caiyeṣa tad adhiṣṭhātuṁbibhrad rūpaṁ hiraṇmayam

तदोत्तानपद: पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् । मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् ॥ ३० ॥

tadottānapadaḥ putrodadarśāntakam āgatammṛtyor mūrdhni padaṁ dattvāārurohādbhutaṁ gṛham

तदा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादय: । गन्धर्वमुख्या: प्रजगु: पेतु: कुसुमवृष्टय: ॥ ३१ ॥

tadā dundubhayo nedurmṛdaṅga-paṇavādayaḥgandharva-mukhyāḥ prajaguḥpetuḥ kusuma-vṛṣṭayaḥ

स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुव: । अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम् ॥ ३२ ॥

sa ca svarlokam ārokṣyansunītiṁ jananīṁ dhruvaḥanvasmarad agaṁ hitvādīnāṁ yāsye tri-viṣṭapam

इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ । दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम् ॥ ३३ ॥

iti vyavasitaṁ tasyavyavasāya surottamaudarśayām āsatur devīṁpuro yānena gacchatīm

तत्र तत्र प्रशंसद्‌भि: पथि वैमानिकै: सुरै: । अवकीर्यमाणो दद‍ृशे कुसुमै: क्रमशो ग्रहान् ॥ ३४ ॥

tatra tatra praśaṁsadbhiḥpathi vaimānikaiḥ suraiḥavakīryamāṇo dadṛśekusumaiḥ kramaśo grahān

त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि । परस्ताद्यद् ध्रुवगतिर्विष्णो: पदमथाभ्यगात् ॥ ३५ ॥

tri-lokīṁ deva-yānenaso ’tivrajya munīn apiparastād yad dhruva-gatirviṣṇoḥ padam athābhyagāt

यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतोलोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते । यन्नाव्रजञ्जन्तुषु येऽननुग्रहाव्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ॥ ३६ ॥

yad bhrājamānaṁ sva-rucaiva sarvatolokās trayo hy anu vibhrājanta eteyan nāvrajañ jantuṣu ye ’nanugrahāvrajanti bhadrāṇi caranti ye ’niśam

शान्ता: समद‍ृश: शुद्धा: सर्वभूतानुरञ्जना: । यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवा: ॥ ३७ ॥

śāntāḥ sama-dṛśaḥ śuddhāḥsarva-bhūtānurañjanāḥyānty añjasācyuta-padamacyuta-priya-bāndhavāḥ

इत्युत्तानपद: पुत्रो ध्रुव: कृष्णपरायण: । अभूत्‍त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामल: ॥ ३८ ॥

ity uttānapadaḥ putrodhruvaḥ kṛṣṇa-parāyaṇaḥabhūt trayāṇāṁ lokānāṁcūḍā-maṇir ivāmalaḥ

गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् । यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गण: ॥ ३९ ॥

gambhīra-vego ’nimiṣaṁjyotiṣāṁ cakram āhitamyasmin bhramati kauravyameḍhyām iva gavāṁ gaṇaḥ

महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवानृषि: । आतोद्यं वितुदञ्श्लोकान् सत्रेऽगायत्प्रचेतसाम् ॥ ४० ॥

mahimānaṁ vilokyāsyanārado bhagavān ṛṣiḥātodyaṁ vitudañ ślokānsatre ’gāyat pracetasām

नारद उवाच नूनं सुनीते: पतिदेवताया-स्तप:प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् । दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनोनैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपा: ॥ ४१ ॥

nārada uvācanūnaṁ sunīteḥ pati-devatāyāstapaḥ-prabhāvasya sutasya tāṁ gatimdṛṣṭvābhyupāyān api veda-vādinonaivādhigantuṁ prabhavanti kiṁ nṛpāḥ

य: पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरै-र्भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता । वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुंजिगाय तद्भक्तगुणै: पराजितम् ॥ ४२ ॥

yaḥ pañca-varṣo guru-dāra-vāk-śarairbhinnena yāto hṛdayena dūyatāvanaṁ mad-ādeśa-karo ’jitaṁ prabhuṁjigāya tad-bhakta-guṇaiḥ parājitam

य: क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढ-मन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगै: । प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम् ॥ ४३ ॥ षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पै:

yaḥ kṣatra-bandhur bhuvi tasyādhirūḍhamanv ārurukṣed api varṣa-pūgaiḥṣaṭ-pañca-varṣo yad ahobhir alpaiḥprasādya vaikuṇṭham avāpa tat-padam

मैत्रेय उवाच एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । ध्रुवस्योद्दामयशसश्‍चरितं सम्मतं सताम् ॥ ४४ ॥

maitreya uvācaetat te ’bhihitaṁ sarvaṁyat pṛṣṭo ’ham iha tvayādhruvasyoddāma-yaśasaścaritaṁ sammataṁ satām

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् । स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम् ॥ ४५ ॥

dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁpuṇyaṁ svasty-ayanaṁ mahatsvargyaṁ dhrauvyaṁ saumanasyaṁpraśasyam agha-marṣaṇam

श्रुत्वैतच्छ्रद्धयाभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् । भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्‍क्‍लेशसङ्‌क्षय: ॥ ४६ ॥

śrutvaitac chraddhayābhīkṣṇamacyuta-priya-ceṣṭitambhaved bhaktir bhagavatiyayā syāt kleśa-saṅkṣayaḥ

महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतु: शीलादयो गुणा: । यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम् ॥ ४७ ॥

mahattvam icchatāṁ tīrthaṁśrotuḥ śīlādayo guṇāḥyatra tejas tad icchūnāṁmāno yatra manasvinām

प्रयत: कीर्तयेत्प्रात: समवाये द्विजन्मनाम् । सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत् ॥ ४८ ॥

prayataḥ kīrtayet prātaḥsamavāye dvi-janmanāmsāyaṁ ca puṇya-ślokasyadhruvasya caritaṁ mahat

पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्‌क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥

paurṇamāsyāṁ sinīvālyāṁdvādaśyāṁ śravaṇe ’thavādina-kṣaye vyatīpātesaṅkrame ’rkadine ’pi vā

ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् । कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते ॥ ५१ ॥

jñānam ajñāta-tattvāyayo dadyāt sat-pathe ’mṛtamkṛpālor dīna-nāthasyadevās tasyānugṛhṇate

इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वहध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मण: । हित्वार्भक: क्रीडनकानि मातु-र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ॥ ५२ ॥

idaṁ mayā te ’bhihitaṁ kurūdvahadhruvasya vikhyāta-viśuddha-karmaṇaḥhitvārbhakaḥ krīḍanakāni māturgṛhaṁ ca viṣṇuṁ śaraṇaṁ yo jagāma