Canto 4, Chapter 13

सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितंध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजेप्रष्टुं पुनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ॥ १ ॥

sūta uvācaniśamya kauṣāraviṇopavarṇitaṁdhruvasya vaikuṇṭha-padādhirohaṇamprarūḍha-bhāvo bhagavaty adhokṣajepraṣṭuṁ punas taṁ viduraḥ pracakrame

विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानिसुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याता: कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥

vidura uvācake te pracetaso nāmakasyāpatyāni suvratakasyānvavāye prakhyātāḥkutra vā satram āsata

मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । येनप्रोक्त: क्रियायोग: परिचर्याविधिर्हरे: ॥ ३ ॥

manye mahā-bhāgavataṁnāradaṁ deva-darśanamyena proktaḥ kriyā-yogaḥparicaryā-vidhir hareḥ

स्वधर्मशीलै: पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरित: किल ॥ ४ ॥

sva-dharma-śīlaiḥ puruṣairbhagavān yajña-pūruṣaḥijyamāno bhaktimatānāradeneritaḥ kila

यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथा: । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्‍न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥

yās tā devarṣiṇā tatravarṇitā bhagavat-kathāḥmahyaṁ śuśrūṣave brahmankārtsnyenācaṣṭum arhasi

मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कल: पुत्र: पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितु: ॥ ६ ॥

maitreya uvācadhruvasya cotkalaḥ putraḥpitari prasthite vanamsārvabhauma-śriyaṁ naicchadadhirājāsanaṁ pituḥ

स जन्मनोपशान्तात्मा नि:सङ्ग: समदर्शन: । ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥

sa janmanopaśāntātmāniḥsaṅgaḥ sama-darśanaḥdadarśa loke vitatamātmānaṁ lokam ātmani

आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥

ātmānaṁ brahma-nirvāṇaṁpratyastamita-vigrahamavabodha-rasaikātmyamānandam anusantatam

जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मति: । लक्षित: पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानल: ॥ १० ॥

jaḍāndha-badhironmatta-mūkākṛtir atan-matiḥlakṣitaḥ pathi bālānāṁpraśāntārcir ivānalaḥ

मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धा: समन्त्रिण: । वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमे: सुतम् ॥ ११ ॥

matvā taṁ jaḍam unmattaṁkula-vṛddhāḥ samantriṇaḥvatsaraṁ bhūpatiṁ cakruryavīyāṁsaṁ bhrameḥ sutam

स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥

svarvīthir vatsarasyeṣṭābhāryāsūta ṣaḍ-ātmajānpuṣpārṇaṁ tigmaketuṁ caiṣam ūrjaṁ vasuṁ jayam

पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतु: । प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुता: ॥ १३ ॥

puṣpārṇasya prabhā bhāryādoṣā ca dve babhūvatuḥprātar madhyandinaṁ sāyamiti hy āsan prabhā-sutāḥ

प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रय: । व्युष्ट: सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥

pradoṣo niśitho vyuṣṭaiti doṣā-sutās trayaḥvyuṣṭaḥ sutaṁ puṣkariṇyāṁsarvatejasam ādadhe

स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्‍न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्‌वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥

sa cakṣuḥ sutam ākūtyāṁpatnyāṁ manum avāpa hamanor asūta mahiṣīvirajān naḍvalā sutān

उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥

ulmuko ’janayat putrānpuṣkariṇyāṁ ṣaḍ uttamānaṅgaṁ sumanasaṁ khyātiṁkratum aṅgirasaṁ gayam

सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । यद्दौ:शील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥

sunīthāṅgasya yā patnīsuṣuve venam ulbaṇamyad-dauḥśīlyāt sa rājarṣirnirviṇṇo niragāt purāt

यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥

yam aṅga śepuḥ kupitāvāg-vajrā munayaḥ kilagatāsos tasya bhūyas temamanthur dakṣiṇaṁ karam

विदुर उवाच तस्य शीलनिधे: साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मन: । राज्ञ: कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥

vidura uvācatasya śīla-nidheḥ sādhorbrahmaṇyasya mahātmanaḥrājñaḥ katham abhūd duṣṭāprajā yad vimanā yayau

किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदा: ॥ २२ ॥

kiṁ vāṁho vena uddiśyabrahma-daṇḍam ayūyujandaṇḍa-vrata-dhare rājñimunayo dharma-kovidāḥ

नावध्येय: प्रजापाल: प्रजाभिरघवानपि । यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योज: स्वतेजसा ॥ २३ ॥

nāvadhyeyaḥ prajā-pālaḥprajābhir aghavān apiyad asau loka-pālānāṁbibharty ojaḥ sva-tejasā

एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तम: ॥ २४ ॥

etad ākhyāhi me brahmansunīthātmaja-ceṣṭitamśraddadhānāya bhaktāyatvaṁ parāvara-vittamaḥ

मैत्रेय उवाच अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभि: ॥ २५ ॥

maitreya uvācaaṅgo ’śvamedhaṁ rājarṣirājahāra mahā-kratumnājagmur devatās tasminnāhūtā brahma-vādibhiḥ

तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विज: । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवता: ॥ २६ ॥

tam ūcur vismitās tatrayajamānam athartvijaḥhavīṁṣi hūyamānānina te gṛhṇanti devatāḥ

राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतै: ॥ २७ ॥

rājan havīṁṣy aduṣṭāniśraddhayāsāditāni techandāṁsy ayāta-yāmāniyojitāni dhṛta-vrataiḥ

न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवा: कर्मसाक्षिण: ॥ २८ ॥

na vidāmeha devānāṁhelanaṁ vayam aṇv apiyan na gṛhṇanti bhāgān svānye devāḥ karma-sākṣiṇaḥ

मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विजवच: श्रुत्वा यजमान: सुदुर्मना: । तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ २९ ॥

maitreya uvācaaṅgo dvija-vacaḥ śrutvāyajamānaḥ sudurmanāḥtat praṣṭuṁ vyasṛjad vācaṁsadasyāṁs tad-anujñayā

नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥

nāgacchanty āhutā devāna gṛhṇanti grahān ihasadasas-patayo brūtakim avadyaṁ mayā kṛtam

सदसस्पतय ऊचु: नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक्स्थितम् । अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेद‍ृक् त्वमप्रज: ॥ ३१ ॥

sadasas-pataya ūcuḥnara-deveha bhavatonāghaṁ tāvan manāk sthitamasty ekaṁ prāktanam aghaṁyad ihedṛk tvam aprajaḥ

तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥

tathā sādhaya bhadraṁ teātmānaṁ suprajaṁ nṛpaiṣṭas te putra-kāmasyaputraṁ dāsyati yajña-bhuk

तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकस: । यद्यज्ञपुरुष: साक्षादपत्याय हरिर्वृत: ॥ ३३ ॥

tathā sva-bhāgadheyānigrahīṣyanti divaukasaḥyad yajña-puruṣaḥ sākṣādapatyāya harir vṛtaḥ

तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जन: । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदय: ॥ ३४ ॥

tāṁs tān kāmān harir dadyādyān yān kāmayate janaḥārādhito yathaivaiṣatathā puṁsāṁ phalodayaḥ

इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञ: प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥

iti vyavasitā viprāstasya rājñaḥ prajātayepuroḍāśaṁ niravapanśipi-viṣṭāya viṣṇave

तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बर: । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥

tasmāt puruṣa uttasthauhema-māly amalāmbaraḥhiraṇmayena pātreṇasiddham ādāya pāyasam

स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्त: प्रादात्पत्‍न्या उदारधी: ॥ ३७ ॥

sa viprānumato rājāgṛhītvāñjalinaudanamavaghrāya mudā yuktaḥprādāt patnyā udāra-dhīḥ

सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥

sā tat puṁ-savanaṁ rājñīprāśya vai patyur ādadhegarbhaṁ kāla upāvṛttekumāraṁ suṣuve ’prajā

स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रत: । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिक: ॥ ३९ ॥

sa bāla eva puruṣomātāmaham anuvrataḥadharmāṁśodbhavaṁ mṛtyuṁtenābhavad adhārmikaḥ

स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचर: । हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जन: ॥ ४० ॥

sa śarāsanam udyamyamṛgayur vana-gocaraḥhanty asādhur mṛgān dīnānveno ’sāv ity arauj janaḥ

आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुण: । प्रसह्य निरनुक्रोश: पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥

ākrīḍe krīḍato bālānvayasyān atidāruṇaḥprasahya niranukrośaḥpaśu-māram amārayat

तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृप: । यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मना: ॥ ४२ ॥

taṁ vicakṣya khalaṁ putraṁśāsanair vividhair nṛpaḥyadā na śāsituṁ kalpobhṛśam āsīt sudurmanāḥ

प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिन: । कदपत्यभृतं दु:खं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥

prāyeṇābhyarcito devoye ’prajā gṛha-medhinaḥkad-apatya-bhṛtaṁ duḥkhaṁye na vindanti durbharam

यत: पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नृणाम् । यतो विरोध: सर्वेषां यत आधिरनन्तक: ॥ ४४ ॥

yataḥ pāpīyasī kīrtiradharmaś ca mahān nṛṇāmyato virodhaḥ sarveṣāṁyata ādhir anantakaḥ

कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मन: । पण्डितो बहु मन्येत यदर्था: क्लेशदा गृहा: ॥ ४५ ॥

kas taṁ prajāpadeśaṁ vaimoha-bandhanam ātmanaḥpaṇḍito bahu manyetayad-arthāḥ kleśadā gṛhāḥ

कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्‍क्‍लेशनिवहा गृहा: ॥ ४६ ॥

kad-apatyaṁ varaṁ manyesad-apatyāc chucāṁ padātnirvidyeta gṛhān martyoyat-kleśa-nivahā gṛhāḥ

एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा-न्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि-र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥

evaṁ sa nirviṇṇa-manā nṛpo gṛhānniśītha utthāya mahodayodayātalabdha-nidro ’nupalakṣito nṛbhirhitvā gato vena-suvaṁ prasuptām

विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजा:पुरोहितामात्यसुहृद्गणादय: । विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरायथा निगूढं पुरुषं कुयोगिन: ॥ ४८ ॥

vijñāya nirvidya gataṁ patiṁ prajāḥpurohitāmātya-suhṛd-gaṇādayaḥvicikyur urvyām atiśoka-kātarāyathā nigūḍhaṁ puruṣaṁ kuyoginaḥ

अलक्षयन्त: पदवीं प्रजापते-र्हतोद्यमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवोन्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥

alakṣayantaḥ padavīṁ prajāpaterhatodyamāḥ pratyupasṛtya te purīmṛṣīn sametān abhivandya sāśravonyavedayan paurava bhartṛ-viplavam