Canto 4, Chapter 14

मैत्रेय उवाच भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिन: । गोप्तर्यसति वै नृणां पश्यन्त: पशुसाम्यताम् ॥ १ ॥

maitreya uvācabhṛgv-ādayas te munayolokānāṁ kṣema-darśinaḥgoptary asati vai nṝṇāṁpaśyantaḥ paśu-sāmyatām

वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिन: । प्रकृत्यसम्मतं वेनमभ्यषिञ्चन् पतिं भुव: ॥ २ ॥

vīra-mātaram āhūyasunīthāṁ brahma-vādinaḥprakṛty-asammataṁ venamabhyaṣiñcan patiṁ bhuvaḥ

श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् । निलिल्युर्दस्यव: सद्य: सर्पत्रस्ता इवाखव: ॥ ३ ॥

śrutvā nṛpāsana-gataṁvenam atyugra-śāsanamnililyur dasyavaḥ sadyaḥsarpa-trastā ivākhavaḥ

स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभि: । अवमेने महाभागान् स्तब्ध: सम्भावित: स्वत: ॥ ४ ॥

sa ārūḍha-nṛpa-sthānaunnaddho ’ṣṭa-vibhūtibhiḥavamene mahā-bhāgānstabdhaḥ sambhāvitaḥ svataḥ

एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विप: । पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी ॥ ५ ॥

evaṁ madāndha utsiktoniraṅkuśa iva dvipaḥparyaṭan ratham āsthāyakampayann iva rodasī

न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजा: क्‍वचित् । इति न्यवारयद्धर्मं भेरीघोषेण सर्वश: ॥ ६ ॥

na yaṣṭavyaṁ na dātavyaṁna hotavyaṁ dvijāḥ kvacititi nyavārayad dharmaṁbherī-ghoṣeṇa sarvaśaḥ

वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् । विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचु: स्म सत्रिण: ॥ ७ ॥

venasyāvekṣya munayodurvṛttasya viceṣṭitamvimṛśya loka-vyasanaṁkṛpayocuḥ sma satriṇaḥ

अहो उभयत: प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् । दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपालयो: ॥ ८ ॥

aho ubhayataḥ prāptaṁlokasya vyasanaṁ mahatdāruṇy ubhayato dīpteiva taskara-pālayoḥ

अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हण: । ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात्स्वस्ति देहिनाम् ॥ ९ ॥

arājaka-bhayād eṣakṛto rājātad-arhaṇaḥtato ’py āsīd bhayaṁ tv adyakathaṁ syāt svasti dehinām

अहेरिव पय:पोष: पोषकस्याप्यनर्थभृत् । वेन: प्रकृत्यैव खल: सुनीथागर्भसम्भव: ॥ १० ॥

aher iva payaḥ-poṣaḥpoṣakasyāpy anartha-bhṛtvenaḥ prakṛtyaiva khalaḥsunīthā-garbha-sambhavaḥ

निरूपित: प्रजापाल: स जिघांसति वै प्रजा: । तथापि सान्‍त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत् ॥ ११ ॥

nirūpitaḥ prajā-pālaḥsa jighāṁsati vai prajāḥtathāpi sāntvayemāmuṁnāsmāṁs tat-pātakaṁ spṛśet

तद्विद्वद्‌भिरसद्‍वृत्तो वेनोऽस्माभि: कृतो नृप: । सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत् । लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्याम: स्वतेजसा ॥ १२ ॥

tad-vidvadbhir asad-vṛttoveno ’smābhiḥ kṛto nṛpaḥsāntvito yadi no vācaṁna grahīṣyaty adharma-kṛtloka-dhikkāra-sandagdhaṁdahiṣyāmaḥ sva-tejasā

एवमध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यव: । उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्‍त्वयित्वा च सामभि: ॥ १३ ॥

evam adhyavasāyainaṁmunayo gūḍha-manyavaḥupavrajyābruvan venaṁsāntvayitvā ca sāmabhiḥ

मुनय ऊचु: नृपवर्य निबोधैतद्यत्ते विज्ञापयाम भो: । आयु:श्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम् ॥ १४ ॥

munaya ūcuḥnṛpa-varya nibodhaitadyat te vijñāpayāma bhoḥāyuḥ-śrī-bala-kīrtīnāṁtava tāta vivardhanam

धर्म आचरित: पुंसां वाङ्‍मन:कायबुद्धिभि: । लोकान् विशोकान् वतरत्यथानन्त्यमसङ्गिनाम् ॥ १५ ॥

dharma ācaritaḥ puṁsāṁvāṅ-manaḥ-kāya-buddhibhiḥlokān viśokān vitaratyathānantyam asaṅginām

स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षण: । यस्मिन् विनष्टे नृपतिरैश्वर्यादवरोहति ॥ १६ ॥

sa te mā vinaśed vīraprajānāṁ kṣema-lakṣaṇaḥyasmin vinaṣṭe nṛpatiraiśvaryād avarohati

राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्य: प्रजा नृप: । रक्षन्यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते ॥ १७ ॥

rājann asādhv-amātyebhyaścorādibhyaḥ prajā nṛpaḥrakṣan yathā baliṁ gṛhṇanniha pretya ca modate

यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितै: ॥ १८ ॥

yasya rāṣṭre pure caivabhagavān yajña-pūruṣaḥijyate svena dharmeṇajanair varṇāśramānvitaiḥ

तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावन: । परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने ॥ १९ ॥

tasya rājño mahā-bhāgabhagavān bhūta-bhāvanaḥparituṣyati viśvātmātiṣṭhato nija-śāsane

तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे । लोका: सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमाद‍ृता: ॥ २० ॥

tasmiṁs tuṣṭe kim aprāpyaṁjagatām īśvareśvarelokāḥ sapālā hy etasmaiharanti balim ādṛtāḥ

तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहंत्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् । यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय तेराजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि ॥ २१ ॥

taṁ sarva-lokāmara-yajña-saṅgrahaṁtrayīmayaṁ dravyamayaṁ tapomayamyajñair vicitrair yajato bhavāya terājan sva-deśān anuroddhum arhasi

यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि-र्वितायमानेन सुरा: कला हरे: । स्विष्टा: सुतुष्टा: प्रदिशन्ति वाञ्छितंतद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥ २२ ॥

yajñena yuṣmad-viṣaye dvijātibhirvitāyamānena surāḥ kalā hareḥsviṣṭāḥ sutuṣṭāḥ pradiśanti vāñchitaṁtad-dhelanaṁ nārhasi vīra ceṣṭitum

वेन उवाच बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिन: । ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते ॥ २३ ॥

vena uvācabāliśā bata yūyaṁ vāadharme dharma-māninaḥye vṛttidaṁ patiṁ hitvājāraṁ patim upāsate

अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् । नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४ ॥

avajānanty amī mūḍhānṛpa-rūpiṇam īśvaramnānuvindanti te bhadramiha loke paratra ca

को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीद‍ृशी । भर्तृस्‍नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम् ॥ २५ ॥

ko yajña-puruṣo nāmayatra vo bhaktir īdṛśībhartṛ-sneha-vidūrāṇāṁyathā jāre kuyoṣitām

विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥

viṣṇur viriñco giriśaindro vāyur yamo raviḥparjanyo dhanadaḥ somaḥkṣitir agnir apāmpatiḥ

तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सरा: । बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्य: कोऽग्रभुक्पुमान् ॥ २८ ॥

tasmān māṁ karmabhir viprāyajadhvaṁ gata-matsarāḥbaliṁ ca mahyaṁ haratamatto ’nyaḥ ko ’gra-bhuk pumān

मैत्रेय उवाच इत्थं विपर्ययमति: पापीयानुत्पथं गत: । अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गल: ॥ २९ ॥

maitreya uvācaitthaṁ viparyaya-matiḥpāpīyān utpathaṁ gataḥanunīyamānas tad-yācñāṁna cakre bhraṣṭa-maṅgalaḥ

इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजा: पण्डितमानिना । भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधु: ॥ ३० ॥

iti te ’sat-kṛtās tenadvijāḥ paṇḍita-māninābhagnāyāṁ bhavya-yācñāyāṁtasmai vidura cukrudhuḥ

हन्यतां हन्यतामेष पाप: प्रकृतिदारुण: । जीवञ्जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम् ॥ ३१ ॥

hanyatāṁ hanyatām eṣapāpaḥ prakṛti-dāruṇaḥjīvañ jagad asāv āśukurute bhasmasād dhruvam

नायमर्हत्यसद्‍वृत्तो नरदेववरासनम् । योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रप: ॥ ३२ ॥

nāyam arhaty asad-vṛttonaradeva-varāsanamyo ’dhiyajña-patiṁ viṣṇuṁvinindaty anapatrapaḥ

को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् । प्राप्त ईद‍ृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजन: ॥ ३३ ॥

ko vainaṁ paricakṣītavenam ekam ṛte ’śubhamprāpta īdṛśam aiśvaryaṁyad-anugraha-bhājanaḥ

इत्थं व्यवसिता हन्तुमृषयो रूढमन्यव: । निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया ॥ ३४ ॥

itthaṁ vyavasitā hantumṛṣayo rūḍha-manyavaḥnijaghnur huṅkṛtair venaṁhatam acyuta-nindayā

ऋषिभि: स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् । सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती ॥ ३५ ॥

ṛṣibhiḥ svāśrama-padaṁgate putra-kalevaramsunīthā pālayām āsavidyā-yogena śocatī

एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत्सलिलाप्लुता: । हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुरुपविष्टा: सरित्तटे ॥ ३६ ॥

ekadā munayas te tusarasvat-salilāplutāḥhutvāgnīn sat-kathāś cakrurupaviṣṭāḥ sarit-taṭe

वीक्ष्योत्थितांस्तदोत्पातानाहुर्लोकभयङ्करान् । अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुव: ॥ ३७ ॥

vīkṣyotthitāṁs tadotpātānāhur loka-bhayaṅkarānapy abhadram anāthāyādasyubhyo na bhaved bhuvaḥ

एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् । पांसु: समुत्थितो भूरिश्चोराणामभिलुम्पताम् ॥ ३८ ॥

evaṁ mṛśanta ṛṣayodhāvatāṁ sarvato-diśampāṁsuḥ samutthito bhūriścorāṇām abhilumpatām

तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥

tad upadravam ājñāyalokasya vasu lumpatāmbhartary uparate tasminnanyonyaṁ ca jighāṁ-satām

ब्राह्मण: समद‍ृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षक: । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा ॥ ४१ ॥

brāhmaṇaḥ sama-dṛk śāntodīnānāṁ samupekṣakaḥsravate brahma tasyāpibhinna-bhāṇḍāt payo yathā

नाङ्गस्य वंशो राजर्षेरेष संस्थातुमर्हति । अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रया: ॥ ४२ ॥

nāṅgasya vaṁśo rājarṣereṣa saṁsthātum arhatiamogha-vīryā hi nṛpāvaṁśe ’smin keśavāśrayāḥ

विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपते: । ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नर: ॥ ४३ ॥

viniścityaivam ṛṣayovipannasya mahīpateḥmamanthur ūruṁ tarasātatrāsīd bāhuko naraḥ

काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनु: । ह्रस्वपान्निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धज: ॥ ४४ ॥

kāka-kṛṣṇo ’tihrasvāṅgohrasva-bāhur mahā-hanuḥhrasva-pān nimna-nāsāgroraktākṣas tāmra-mūrdhajaḥ

तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् । निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४५ ॥

taṁ tu te ’vanataṁ dīnaṁkiṁ karomīti vādinamniṣīdety abruvaṁs tātasa niṣādas tato ’bhavat

तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचरा: । येनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४६ ॥

tasya vaṁśyās tu naiṣādāgiri-kānana-gocarāḥyenāharaj jāyamānovena-kalmaṣam ulbaṇam