Canto 4, Chapter 16

मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिता: । तुष्टुवुस्तुष्टमनसस्तद्वागमृतसेवया ॥ १ ॥

maitreya uvācaiti bruvāṇaṁ nṛpatiṁgāyakā muni-coditāḥtuṣṭuvus tuṣṭa-manasastad-vāg-amṛta-sevayā

नालं वयं ते महिमानुवर्णनेयो देववर्योऽवततार मायया । वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि तेवाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धिय: ॥ २ ॥

nālaṁ vayaṁ te mahimānuvarṇaneyo deva-varyo ’vatatāra māyayāvenāṅga-jātasya ca pauruṣāṇi tevācas-patīnām api babhramur dhiyaḥ

अथाप्युदारश्रवस: पृथोर्हरे:कलावतारस्य कथामृताद‍ृता: । यथोपदेशं मुनिभि: प्रचोदिता:श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि ॥ ३ ॥

athāpy udāra-śravasaḥ pṛthor hareḥkalāvatārasya kathāmṛtādṛtāḥyathopadeśaṁ munibhiḥ pracoditāḥślāghyāni karmāṇi vayaṁ vitanmahi

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् । गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम् ॥ ४ ॥

eṣa dharma-bhṛtāṁ śreṣṭholokaṁ dharme ’nuvartayangoptā ca dharma-setūnāṁśāstā tat-paripanthinām

एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनू: । काले काले यथाभागं लोकयोरुभयोर्हितम् ॥ ५ ॥

eṣa vai loka-pālānāṁbibharty ekas tanau tanūḥkāle kāle yathā-bhāgaṁlokayor ubhayor hitam

वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति । सम: सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभु: ॥ ६ ॥

vasu kāla upādattekāle cāyaṁ vimuñcatisamaḥ sarveṣu bhūteṣupratapan sūryavad vibhuḥ

तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि । भूतानां करुण: शश्वदार्तानां क्षितिवृत्तिमान् ॥ ७ ॥

titikṣaty akramaṁ vainyaupary ākramatām apibhūtānāṁ karuṇaḥ śaśvadārtānāṁ kṣiti-vṛttimān

देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरि: । कृच्छ्रप्राणा: प्रजा ह्येष रक्षिष्यत्यञ्जसेन्द्रवत् ॥ ८ ॥

deve ’varṣaty asau devonaradeva-vapur hariḥkṛcchra-prāṇāḥ prajā hy eṣarakṣiṣyaty añjasendravat

आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना । सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा ॥ ९ ॥

āpyāyayaty asau lokaṁvadanāmṛta-mūrtināsānurāgāvalokenaviśada-smita-cāruṇā

अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्योगम्भीरवेधा उपगुप्तवित्त: । अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामापृथु: प्रचेता इव संवृतात्मा ॥ १० ॥

avyakta-vartmaiṣa nigūḍha-kāryogambhīra-vedhā upagupta-vittaḥananta-māhātmya-guṇaika-dhāmāpṛthuḥ pracetā iva saṁvṛtātmā

दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् । नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनल: ॥ ११ ॥

durāsado durviṣahaāsanno ’pi vidūravatnaivābhibhavituṁ śakyovenāraṇy-utthito ’nalaḥ

अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणै: । उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम् ॥ १२ ॥

antar bahiś ca bhūtānāṁpaśyan karmāṇi cāraṇaiḥudāsīna ivādhyakṣovāyur ātmeva dehinām

नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि । दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थित: ॥ १३ ॥

nādaṇḍyaṁ daṇḍayaty eṣasutam ātma-dviṣām apidaṇḍayaty ātmajam apidaṇḍyaṁ dharma-pathe sthitaḥ

अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् । वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणै: ॥ १४ ॥

asyāpratihataṁ cakraṁpṛthor āmānasācalātvartate bhagavān arkoyāvat tapati go-gaṇaiḥ

रञ्जयिष्यति यल्लोकमयमात्मविचेष्टितै: । अथामुमाहू राजानं मनोरञ्जनकै: प्रजा: ॥ १५ ॥

rañjayiṣyati yal lokamayam ātma-viceṣṭitaiḥathāmum āhū rājānaṁmano-rañjanakaiḥ prajāḥ

द‍ृढव्रत: सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवक: । शरण्य: सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सल: ॥ १६ ॥

dṛḍha-vrataḥ satya-sandhobrahmaṇyo vṛddha-sevakaḥśaraṇyaḥ sarva-bhūtānāṁmānado dīna-vatsalaḥ

मातृभक्ति: परस्त्रीषु पत्‍न्यामर्ध इवात्मन: । प्रजासु पितृवत्स्‍निग्ध: किङ्करो ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७ ॥

mātṛ-bhaktiḥ para-strīṣupatnyām ardha ivātmanaḥprajāsu pitṛvat snigdhaḥkiṅkaro brahma-vādinām

देहिनामात्मवत्प्रेष्ठ: सुहृदां नन्दिवर्धन: । मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिरसाधुषु ॥ १८ ॥

dehinām ātmavat-preṣṭhaḥsuhṛdāṁ nandi-vardhanaḥmukta-saṅga-prasaṅgo ’yaṁdaṇḍa-pāṇir asādhuṣu

अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीश:कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्ण: । यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकंपश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥ १९ ॥

ayaṁ tu sākṣād bhagavāṁs try-adhīśaḥkūṭa-stha ātmā kalayāvatīrṇaḥyasminn avidyā-racitaṁ nirarthakaṁpaśyanti nānātvam api pratītam

अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रे-र्गोप्तैकवीरो नरदेवनाथ: । आस्थाय जैत्रं रथमात्तचाप:पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्क: ॥ २० ॥

ayaṁ bhuvo maṇḍalam odayādrergoptaika-vīro naradeva-nāthaḥāsthāya jaitraṁ ratham ātta-cāpaḥparyasyate dakṣiṇato yathārkaḥ

अस्मै नृपाला: किल तत्र तत्रबलिं हरिष्यन्ति सलोकपाला: । मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजंचक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्य: ॥ २१ ॥

asmai nṛ-pālāḥ kila tatra tatrabaliṁ hariṣyanti saloka-pālāḥmaṁsyanta eṣāṁ striya ādi-rājaṁcakrāyudhaṁ tad-yaśa uddharantyaḥ

अयं महीं गां दुदुहेऽधिराज:प्रजापतिर्वृत्तिकर: प्रजानाम् । यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्याभिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्र: ॥ २२ ॥

ayaṁ mahīṁ gāṁ duduhe ’dhirājaḥprajāpatir vṛtti-karaḥ prajānāmyo līlayādrīn sva-śarāsa-koṭyābhindan samāṁ gām akarod yathendraḥ

विस्फूर्जयन्नाजगवं धनु: स्वयंयदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ । तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तोलाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्र: ॥ २३ ॥

visphūrjayann āja-gavaṁ dhanuḥ svayaṁyadācarat kṣmām aviṣahyam ājautadā nililyur diśi diśy asantolāṅgūlam udyamya yathā mṛgendraḥ

एषोऽश्वमेधाञ् शतमाजहारसरस्वती प्रादुरभावि यत्र । अहार्षीद्यस्य हयं पुरन्दर:शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने ॥ २४ ॥

eṣo ’śvamedhāñ śatam ājahārasarasvatī prādurabhāvi yatraahārṣīd yasya hayaṁ purandaraḥśata-kratuś carame vartamāne

एष स्वसद्मोपवने समेत्यसनत्कुमारं भगवन्तमेकम् । आराध्य भक्त्यालभतामलं तज्ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति ॥ २५ ॥

eṣa sva-sadmopavane sametyasanat-kumāraṁ bhagavantam ekamārādhya bhaktyālabhatāmalaṁ tajjñānaṁ yato brahma paraṁ vidanti

तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रम: । श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथा: पृथु: पृथुपराक्रम: ॥ २६ ॥

tatra tatra giras tās tāiti viśruta-vikramaḥśroṣyaty ātmāśritā gāthāḥpṛthuḥ pṛthu-parākramaḥ

दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्र:स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्य: । सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमानमहानुभावो भविता पतिर्भुव: ॥ २७ ॥

diśo vijityāpratiruddha-cakraḥsva-tejasotpāṭita-loka-śalyaḥsurāsurendrair upagīyamāna-mahānubhāvo bhavitā patir bhuvaḥ