Canto 4, Chapter 17

मैत्रेय उवाच एवं स भगवान् वैन्य: ख्यापितो गुणकर्मभि: । छन्दयामास तान् कामै: प्रतिपूज्याभिनन्द्य च ॥ १ ॥

maitreya uvācaevaṁ sa bhagavān vainyaḥkhyāpito guṇa-karmabhiḥchandayām āsa tān kāmaiḥpratipūjyābhinandya ca

ब्राह्मणप्रमुखान् वर्णान् भृत्यामात्यपुरोधस: । पौराञ्जानपदान् श्रेणी: प्रकृती: समपूजयत् ॥ २ ॥

brāhmaṇa-pramukhān varṇānbhṛtyāmātya-purodhasaḥpaurāñ jāna-padān śreṇīḥprakṛtīḥ samapūjayat

विदुर उवाच कस्माद्दधार गोरूपं धरित्री बहुरूपिणी । यां दुदोह पृथुस्तत्र को वत्सो दोहनं च किम् ॥ ३ ॥

vidura uvācakasmād dadhāra go-rūpaṁdharitrī bahu-rūpiṇīyāṁ dudoha pṛthus tatrako vatso dohanaṁ ca kim

प्रकृत्या विषमा देवी कृता तेन समा कथम् । तस्य मेध्यं हयं देव: कस्य हेतोरपाहरत् ॥ ४ ॥

prakṛtyā viṣamā devīkṛtā tena samā kathamtasya medhyaṁ hayaṁ devaḥkasya hetor apāharat

सनत्कुमाराद्भगवतो ब्रह्मन् ब्रह्मविदुत्तमात् । लब्ध्वा ज्ञानं सविज्ञानं राजर्षि: कां गतिं गत: ॥ ५ ॥

sanat-kumārād bhagavatobrahman brahma-vid-uttamātlabdhvā jñānaṁ sa-vijñānaṁrājarṣiḥ kāṁ gatiṁ gataḥ

यच्चान्यदपि कृष्णस्य भवान् भगवत: प्रभो: । श्रव: सुश्रवस: पुण्यं पूर्वदेहकथाश्रयम् ॥ ६ ॥ भक्ताय मेऽनुरक्ताय तव चाधोक्षजस्य च । वक्तुमर्हसि योऽदुह्यद्वैन्यरूपेण गामिमाम् ॥ ७ ॥

yac cānyad api kṛṣṇasyabhavān bhagavataḥ prabhoḥśravaḥ suśravasaḥ puṇyaṁpūrva-deha-kathāśrayam

सूत उवाच चोदितो विदुरेणैवं वासुदेवकथां प्रति । प्रशस्य तं प्रीतमना मैत्रेय: प्रत्यभाषत ॥ ८ ॥

sūta uvācacodito vidureṇaivaṁvāsudeva-kathāṁ pratipraśasya taṁ prīta-manāmaitreyaḥ pratyabhāṣata

मैत्रेय उवाच यदाभिषिक्त: पृथुरङ्ग विप्रै-रामन्त्रितो जनतायाश्च पाल: । प्रजा निरन्ने क्षितिपृष्ठ एत्यक्षुत्क्षामदेहा: पतिमभ्यवोचन् ॥ ९ ॥

maitreya uvācayadābhiṣiktaḥ pṛthur aṅga viprairāmantrito janatāyāś ca pālaḥprajā niranne kṣiti-pṛṣṭha etyakṣut-kṣāma-dehāḥ patim abhyavocan

वयं राजञ्जाठरेणाभितप्तायथाग्निना कोटरस्थेन वृक्षा: । त्वामद्य याता: शरणं शरण्यंय: साधितो वृत्तिकर: पतिर्न: ॥ १० ॥ तन्नो भवानीहतु रातवेऽन्नंक्षुधार्दितानां नरदेवदेव । यावन्न नङ्‍क्ष्यामह उज्झितोर्जावार्तापतिस्त्वं किल लोकपाल: ॥ ११ ॥

vayaṁ rājañ jāṭhareṇābhitaptāyathāgninā koṭara-sthena vṛkṣāḥtvām adya yātāḥ śaraṇaṁ śaraṇyaṁyaḥ sādhito vṛtti-karaḥ patir naḥ

मैत्रेय उवाच पृथु: प्रजानां करुणं निशम्य परिदेवितम् । दीर्घं दध्यौ कुरुश्रेष्ठ निमित्तं सोऽन्वपद्यत ॥ १२ ॥

maitreya uvācapṛthuḥ prajānāṁ karuṇaṁniśamya paridevitamdīrghaṁ dadhyau kuruśreṣṭhanimittaṁ so ’nvapadyata

इति व्यवसितो बुद्ध्या प्रगृहीतशरासन: । सन्दधे विशिखं भूमे: क्रुद्धस्त्रिपुरहा यथा ॥ १३ ॥

iti vyavasito buddhyāpragṛhīta-śarāsanaḥsandadhe viśikhaṁ bhūmeḥkruddhas tripura-hā yathā

प्रवेपमाना धरणी निशाम्योदायुधं च तम् । गौ: सत्यपाद्रवद्भीता मृगीव मृगयुद्रुता ॥ १४ ॥

pravepamānā dharaṇīniśāmyodāyudhaṁ ca tamgauḥ saty apādravad bhītāmṛgīva mṛgayu-drutā

तामन्वधावत्तद्वैन्य: कुपितोऽत्यरुणेक्षण: । शरं धनुषि सन्धाय यत्र यत्र पलायते ॥ १५ ॥

tām anvadhāvat tad vainyaḥkupito ’tyaruṇekṣaṇaḥśaraṁ dhanuṣi sandhāyayatra yatra palāyate

सा दिशो विदिशो देवी रोदसी चान्तरं तयो: । धावन्ती तत्र तत्रैनं ददर्शानूद्यतायुधम् ॥ १६ ॥

sā diśo vidiśo devīrodasī cāntaraṁ tayoḥdhāvantī tatra tatrainaṁdadarśānūdyatāyudham

लोके नाविन्दत त्राणं वैन्यान्मृत्योरिव प्रजा: । त्रस्ता तदा निववृते हृदयेन विदूयता ॥ १७ ॥

loke nāvindata trāṇaṁvainyān mṛtyor iva prajāḥtrastā tadā nivavṛtehṛdayena vidūyatā

उवाच च महाभागं धर्मज्ञापन्नवत्सल । त्राहि मामपि भूतानां पालनेऽवस्थितो भवान् ॥ १८ ॥

uvāca ca mahā-bhāgaṁdharma-jñāpanna-vatsalatrāhi mām api bhūtānāṁpālane ’vasthito bhavān

स त्वं जिघांससे कस्माद्दीनामकृतकिल्बिषाम् । अहनिष्यत्कथं योषां धर्मज्ञ इति यो मत: ॥ १९ ॥

sa tvaṁ jighāṁsase kasmāddīnām akṛta-kilbiṣāmahaniṣyat kathaṁ yoṣāṁdharma-jña iti yo mataḥ

प्रहरन्ति न वै स्त्रीषु कृताग:स्वपि जन्तव: । किमुत त्वद्विधा राजन् करुणा दीनवत्सला: ॥ २० ॥

praharanti na vai strīṣukṛtāgaḥsv api jantavaḥkim uta tvad-vidhā rājankaruṇā dīna-vatsalāḥ

मां विपाट्याजरां नावं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम् । आत्मानं च प्रजाश्चेमा: कथमम्भसि धास्यसि ॥ २१ ॥

māṁ vipāṭyājarāṁ nāvaṁyatra viśvaṁ pratiṣṭhitamātmānaṁ ca prajāś cemāḥkatham ambhasi dhāsyasi

पृथुरुवाचवसुधे त्वां वधिष्यामि मच्छासनपराङ्‍मुखीम् । भागं बर्हिषि या वृङ्क्ते न तनोति च नो वसु ॥ २२ ॥

pṛthur uvācavasudhe tvāṁ vadhiṣyāmimac-chāsana-parāṅ-mukhīmbhāgaṁ barhiṣi yā vṛṅktena tanoti ca no vasu

यवसं जग्ध्यनुदिनं नैव दोग्ध्यौधसं पय: । तस्यामेवं हि दुष्टायां दण्डो नात्र न शस्यते ॥ २३ ॥

yavasaṁ jagdhy anudinaṁnaiva dogdhy audhasaṁ payaḥtasyām evaṁ hi duṣṭāyāṁdaṇḍo nātra na śasyate

त्वं खल्वोषधिबीजानि प्राक् सृष्टानि स्वयम्भुवा । न मुञ्चस्यात्मरुद्धानि मामवज्ञाय मन्दधी: ॥ २४ ॥

tvaṁ khalv oṣadhi-bījāniprāk sṛṣṭāni svayambhuvāna muñcasy ātma-ruddhānimām avajñāya manda-dhīḥ

अमूषां क्षुत्परीतानामार्तानां परिदेवितम् । शमयिष्यामि मद्बाणैर्भिन्नायास्तव मेदसा ॥ २५ ॥

amūṣāṁ kṣut-parītānāmārtānāṁ paridevitamśamayiṣyāmi mad-bāṇairbhinnāyās tava medasā

पुमान् योषिदुत क्लीब आत्मसम्भावनोऽधम: । भूतेषु निरनुक्रोशो नृपाणां तद्वधोऽवध: ॥ २६ ॥

pumān yoṣid uta klībaātma-sambhāvano ’dhamaḥbhūteṣu niranukrośonṛpāṇāṁ tad-vadho ’vadhaḥ

त्वां स्तब्धां दुर्मदां नीत्वा मायागां तिलश: शरै: । आत्मयोगबलेनेमा धारयिष्याम्यहं प्रजा: ॥ २७ ॥

tvāṁ stabdhāṁ durmadāṁ nītvāmāyā-gāṁ tilaśaḥ śaraiḥātma-yoga-balenemādhārayiṣyāmy ahaṁ prajāḥ

एवं मन्युमयीं मूर्तिं कृतान्तमिव बिभ्रतम् । प्रणता प्राञ्जलि: प्राह मही सञ्जातवेपथु: ॥ २८ ॥

evaṁ manyumayīṁ mūrtiṁkṛtāntam iva bibhratampraṇatā prāñjaliḥ prāhamahī sañjāta-vepathuḥ

धरोवाचनम: परस्मै पुरुषाय माययाविन्यस्तनानातनवे गुणात्मने । नम: स्वरूपानुभवेन निर्धुतद्रव्यक्रियाकारकविभ्रमोर्मये ॥ २९ ॥

dharovācanamaḥ parasmai puruṣāya māyayāvinyasta-nānā-tanave guṇātmanenamaḥ svarūpānubhavena nirdhuta-dravya-kriyā-kāraka-vibhramormaye

येनाहमात्मायतनं विनिर्मिताधात्रा यतोऽयं गुणसर्गसङ्ग्रह: । स एव मां हन्तुमुदायुध: स्वरा-डुपस्थितोऽन्यं शरणं कमाश्रये ॥ ३० ॥

yenāham ātmāyatanaṁ vinirmitādhātrā yato ’yaṁ guṇa-sarga-saṅgrahaḥsa eva māṁ hantum udāyudhaḥ svarāḍupasthito ’nyaṁ śaraṇaṁ kam āśraye

य एतदादावसृजच्चराचरंस्वमाययात्माश्रययावितर्क्यया । तयैव सोऽयं किल गोप्तुमुद्यत:कथं नु मां धर्मपरो जिघांसति ॥ ३१ ॥

ya etad ādāv asṛjac carācaraṁsva-māyayātmāśrayayāvitarkyayātayaiva so ’yaṁ kila goptum udyataḥkathaṁ nu māṁ dharma-paro jighāṁsati

नूनं बतेशस्य समीहितं जनै-स्तन्मायया दुर्जययाकृतात्मभि: । न लक्ष्यते यस्त्वकरोदकारयद्योऽनेक एक: परतश्च ईश्वर: ॥ ३२ ॥

nūnaṁ bateśasya samīhitaṁ janaistan-māyayā durjayayākṛtātmabhiḥna lakṣyate yas tv akarod akārayadyo ’neka ekaḥ parataś ca īśvaraḥ

सर्गादि योऽस्यानुरुणद्धि शक्तिभि-र्द्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मभि: । तस्मै समुन्नद्धनिरुद्धशक्तयेनम: परस्मै पुरुषाय वेधसे ॥ ३३ ॥

sargādi yo ’syānuruṇaddhi śaktibhirdravya-kriyā-kāraka-cetanātmabhiḥtasmai samunnaddha-niruddha-śaktayenamaḥ parasmai puruṣāya vedhase

स वै भवानात्मविनिर्मितं जगद्भूतेन्द्रियान्त:करणात्मकं विभो । संस्थापयिष्यन्नज मां रसातला-दभ्युज्जहाराम्भस आदिसूकर: ॥ ३४ ॥

sa vai bhavān ātma-vinirmitaṁ jagadbhūtendriyāntaḥ-karaṇātmakaṁ vibhosaṁsthāpayiṣyann aja māṁ rasātalādabhyujjahārāmbhasa ādi-sūkaraḥ

अपामुपस्थे मयि नाव्यवस्थिता:प्रजा भवानद्य रिरक्षिषु: किल । स वीरमूर्ति: समभूद्धराधरोयो मां पयस्युग्रशरो जिघांससि ॥ ३५ ॥

apām upasthe mayi nāvy avasthitāḥprajā bhavān adya rirakṣiṣuḥ kilasa vīra-mūrtiḥ samabhūd dharā-dharoyo māṁ payasy ugra-śaro jighāṁsasi

नूनं जनैरीहितमीश्वराणा-मस्मद्विधैस्तद्गुणसर्गमायया । न ज्ञायते मोहितचित्तवर्त्मभि-स्तेभ्यो नमो वीरयशस्करेभ्य: ॥ ३६ ॥

nūnaṁ janair īhitam īśvarāṇāmasmad-vidhais tad-guṇa-sarga-māyayāna jñāyate mohita-citta-vartmabhistebhyo namo vīra-yaśas-karebhyaḥ