Canto 4, Chapter 18

मैत्रेय उवाच इत्थं पृथुमभिष्टूय रुषा प्रस्फुरिताधरम् । पुनराहावनिर्भीता संस्तभ्यात्मानमात्मना ॥ १ ॥

maitreya uvācaitthaṁ pṛthum abhiṣṭūyaruṣā prasphuritādharampunar āhāvanir bhītāsaṁstabhyātmānam ātmanā

सन्नियच्छाभिभो मन्युं निबोध श्रावितं च मे । सर्वत: सारमादत्ते यथा मधुकरो बुध: ॥ २ ॥

sanniyacchābhibho manyuṁnibodha śrāvitaṁ ca mesarvataḥ sāram ādatteyathā madhu-karo budhaḥ

अस्मिँल्लोकेऽथवामुष्मिन्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । द‍ृष्टा योगा: प्रयुक्ताश्च पुंसां श्रेय:प्रसिद्धये ॥ ३ ॥

asmil loke ’thavāmuṣminmunibhis tattva-darśibhiḥdṛṣṭā yogāḥ prayuktāś capuṁsāṁ śreyaḥ-prasiddhaye

तानातिष्ठति य: सम्यगुपायान् पूर्वदर्शितान् । अवर: श्रद्धयोपेत उपेयान् विन्दतेऽञ्जसा ॥ ४ ॥

tān ātiṣṭhati yaḥ samyagupāyān pūrva-darśitānavaraḥ śraddhayopetaupeyān vindate ’ñjasā

ताननाद‍ृत्य योऽविद्वानर्थानारभते स्वयम् । तस्य व्यभिचरन्त्यर्था आरब्धाश्च पुन: पुन: ॥ ५ ॥

tān anādṛtya yo ’vidvānarthān ārabhate svayamtasya vyabhicaranty arthāārabdhāś ca punaḥ punaḥ

पुरा सृष्टा ह्योषधयो ब्रह्मणा या विशाम्पते । भुज्यमाना मया द‍ृष्टा असद्‌भिरधृतव्रतै: ॥ ६ ॥

purā sṛṣṭā hy oṣadhayobrahmaṇā yā viśāmpatebhujyamānā mayā dṛṣṭāasadbhir adhṛta-vrataiḥ

अपालितानाद‍ृता च भवद्‌भिर्लोकपालकै: । चोरीभूतेऽथ लोकेऽहं यज्ञार्थेऽग्रसमोषधी: ॥ ७ ॥

apālitānādṛtā cabhavadbhir loka-pālakaiḥcorī-bhūte ’tha loke ’haṁyajñārthe ’grasam oṣadhīḥ

नूनं ता वीरुध: क्षीणा मयि कालेन भूयसा । तत्र योगेन द‍ृष्टेन भवानादातुमर्हति ॥ ८ ॥

nūnaṁ tā vīrudhaḥ kṣīṇāmayi kālena bhūyasātatra yogena dṛṣṭenabhavān ādātum arhati

वत्सं कल्पय मे वीर येनाहं वत्सला तव । धोक्ष्ये क्षीरमयान्कामाननुरूपं च दोहनम् ॥ ९ ॥ दोग्धारं च महाबाहो भूतानां भूतभावन । अन्नमीप्सितमूर्जस्वद्भगवान् वाञ्छते यदि ॥ १० ॥

vatsaṁ kalpaya me vīrayenāhaṁ vatsalā tavadhokṣye kṣīramayān kāmānanurūpaṁ ca dohanam

समां च कुरु मां राजन्देववृष्टं यथा पय: । अपर्तावपि भद्रं ते उपावर्तेत मे विभो ॥ ११ ॥

samāṁ ca kuru māṁ rājandeva-vṛṣṭaṁ yathā payaḥapartāv api bhadraṁ teupāvarteta me vibho

इति प्रियं हितं वाक्यं भुव आदाय भूपति: । वत्सं कृत्वा मनुं पाणावदुहत्सकलौषधी: ॥ १२ ॥

iti priyaṁ hitaṁ vākyaṁbhuva ādāya bhūpatiḥvatsaṁ kṛtvā manuṁ pāṇāvaduhat sakalauṣadhīḥ

तथापरे च सर्वत्र सारमाददते बुधा: । ततोऽन्ये च यथाकामं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ १३ ॥

tathāpare ca sarvatrasāram ādadate budhāḥtato ’nye ca yathā-kāmaṁduduhuḥ pṛthu-bhāvitām

ऋषयो दुदुहुर्देवीमिन्द्रियेष्वथ सत्तम । वत्सं बृहस्पतिं कृत्वा पयश्छन्दोमयं शुचि ॥ १४ ॥

ṛṣayo duduhur devīmindriyeṣv atha sattamavatsaṁ bṛhaspatiṁ kṛtvāpayaś chandomayaṁ śuci

कृत्वा वत्सं सुरगणा इन्द्रं सोममदूदुहन् । हिरण्मयेन पात्रेण वीर्यमोजो बलं पय: ॥ १५ ॥

kṛtvā vatsaṁ sura-gaṇāindraṁ somam adūduhanhiraṇmayena pātreṇavīryam ojo balaṁ payaḥ

दैतेया दानवा वत्सं प्रह्लादमसुरर्षभम् । विधायादूदुहन् क्षीरमय:पात्रे सुरासवम् ॥ १६ ॥

daiteyā dānavā vatsaṁprahlādam asurarṣabhamvidhāyādūduhan kṣīramayaḥ-pātre surāsavam

गन्धर्वाप्सरसोऽधुक्षन् पात्रे पद्ममये पय: । वत्सं विश्वावसुं कृत्वा गान्धर्वं मधु सौभगम् ॥ १७ ॥

gandharvāpsaraso ’dhukṣanpātre padmamaye payaḥvatsaṁ viśvāvasuṁ kṛtvāgāndharvaṁ madhu saubhagam

वत्सेन पितरोऽर्यम्णा कव्यं क्षीरमधुक्षत । आमपात्रे महाभागा: श्रद्धया श्राद्धदेवता: ॥ १८ ॥

vatsena pitaro ’ryamṇākavyaṁ kṣīram adhukṣataāma-pātre mahā-bhāgāḥśraddhayā śrāddha-devatāḥ

प्रकल्प्य वत्सं कपिलं सिद्धा: सङ्कल्पनामयीम् । सिद्धिं नभसि विद्यां च ये च विद्याधरादय: ॥ १९ ॥

prakalpya vatsaṁ kapilaṁsiddhāḥ saṅkalpanāmayīmsiddhiṁ nabhasi vidyāṁ caye ca vidyādharādayaḥ

अन्ये च मायिनो मायामन्तर्धानाद्भुतात्मनाम् । मयं प्रकल्प्य वत्सं ते दुदुहुर्धारणामयीम् ॥ २० ॥

anye ca māyino māyāmantardhānādbhutātmanāmmayaṁ prakalpya vatsaṁ teduduhur dhāraṇāmayīm

यक्षरक्षांसि भूतानि पिशाचा: पिशिताशना: । भूतेशवत्सा दुदुहु: कपाले क्षतजासवम् ॥ २१ ॥

yakṣa-rakṣāṁsi bhūtānipiśācāḥ piśitāśanāḥbhūteśa-vatsā duduhuḥkapāle kṣatajāsavam

तथाहयो दन्दशूका: सर्पा नागाश्च तक्षकम् । विधाय वत्सं दुदुहुर्बिलपात्रे विषं पय: ॥ २२ ॥

tathāhayo dandaśūkāḥsarpā nāgāś ca takṣakamvidhāya vatsaṁ duduhurbila-pātre viṣaṁ payaḥ

पशवो यवसं क्षीरं वत्सं कृत्वा च गोवृषम् । अरण्यपात्रे चाधुक्षन्मृगेन्द्रेण च दंष्ट्रिण: ॥ २३ ॥ क्रव्यादा: प्राणिन: क्रव्यं दुदुहु: स्वे कलेवरे । सुपर्णवत्सा विहगाश्चरं चाचरमेव च ॥ २४ ॥

paśavo yavasaṁ kṣīraṁvatsaṁ kṛtvā ca go-vṛṣamaraṇya-pātre cādhukṣanmṛgendreṇa ca daṁṣṭriṇaḥ

वटवत्सा वनस्पतय: पृथग्रसमयं पय: । गिरयो हिमवद्वत्सा नानाधातून् स्वसानुषु ॥ २५ ॥

vaṭa-vatsā vanaspatayaḥpṛthag rasamayaṁ payaḥgirayo himavad-vatsānānā-dhātūn sva-sānuṣu

सर्वे स्वमुख्यवत्सेन स्वे स्वे पात्रे पृथक् पय: । सर्वकामदुघां पृथ्वीं दुदुहु: पृथुभाविताम् ॥ २६ ॥

sarve sva-mukhya-vatsenasve sve pātre pṛthak payaḥsarva-kāma-dughāṁ pṛthvīṁduduhuḥ pṛthu-bhāvitām

एवं पृथ्वादय: पृथ्वीमन्नादा: स्वन्नमात्मन: । दोहवत्सादिभेदेन क्षीरभेदं कुरूद्वह ॥ २७ ॥

evaṁ pṛthv-ādayaḥ pṛthvīmannādāḥ svannam ātmanaḥdoha-vatsādi-bhedenakṣīra-bhedaṁ kurūdvaha

ततो महीपति: प्रीत: सर्वकामदुघां पृथु: । दुहितृत्वे चकारेमां प्रेम्णा दुहितृवत्सल: ॥ २८ ॥

tato mahīpatiḥ prītaḥsarva-kāma-dughāṁ pṛthuḥduhitṛtve cakāremāṁpremṇā duhitṛ-vatsalaḥ

चूर्णयन् स्वधनुष्कोट्या गिरिकूटानि राजराट् । भूमण्डलमिदं वैन्य: प्रायश्चक्रे समं विभु: ॥ २९ ॥

cūrṇayan sva-dhanuṣ-koṭyāgiri-kūṭāni rāja-rāṭbhū-maṇḍalam idaṁ vainyaḥprāyaś cakre samaṁ vibhuḥ

अथास्मिन् भगवान् वैन्य: प्रजानां वृत्तिद: पिता । निवासान् कल्पयां चक्रे तत्र तत्र यथार्हत: ॥ ३० ॥

athāsmin bhagavān vainyaḥprajānāṁ vṛttidaḥ pitānivāsān kalpayāṁ cakretatra tatra yathārhataḥ

ग्रामान् पुर: पत्तनानि दुर्गाणि विविधानि च । घोषान् व्रजान् सशिबिरानाकरान् खेटखर्वटान् ॥ ३१ ॥

grāmān puraḥ pattanānidurgāṇi vividhāni caghoṣān vrajān sa-śibirānākarān kheṭa-kharvaṭān

प्राक्पृथोरिह नैवैषा पुरग्रामादिकल्पना । यथासुखं वसन्ति स्म तत्र तत्राकुतोभया: ॥ ३२ ॥

prāk pṛthor iha naivaiṣāpura-grāmādi-kalpanāyathā-sukhaṁ vasanti smatatra tatrākutobhayāḥ