Canto 4, Chapter 19

मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥

maitreya uvācaathādīkṣata rājā tuhayamedha-śatena saḥbrahmāvarte manoḥ kṣetreyatra prācī sarasvatī

तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥

tad abhipretya bhagavānkarmātiśayam ātmanaḥśata-kratur na mamṛṣepṛthor yajña-mahotsavam

यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥

yatra yajña-patiḥ sākṣādbhagavān harir īśvaraḥanvabhūyata sarvātmāsarva-loka-guruḥ prabhuḥ

अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥

anvito brahma-śarvābhyāṁloka-pālaiḥ sahānugaiḥupagīyamāno gandharvairmunibhiś cāpsaro-gaṇaiḥ

सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥

siddhā vidyādharā daityādānavā guhyakādayaḥsunanda-nanda-pramukhāḥpārṣada-pravarā hareḥ

कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥

kapilo nārado dattoyogeśāḥ sanakādayaḥtam anvīyur bhāgavatāye ca tat-sevanotsukāḥ

यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥

yatra dharma-dughā bhūmiḥsarva-kāma-dughā satīdogdhi smābhīpsitān arthānyajamānasya bhārata

ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥

ūhuḥ sarva-rasān nadyaḥkṣīra-dadhy-anna-go-rasāntaravo bhūri-varṣmāṇaḥprāsūyanta madhu-cyutaḥ

सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥

sindhavo ratna-nikarāngirayo ’nnaṁ catur-vidhamupāyanam upājahruḥsarve lokāḥ sa-pālakāḥ

इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥

iti cādhokṣajeśasyapṛthos tu paramodayamasūyan bhagavān indraḥpratighātam acīkarat

चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥

carameṇāśvamedhenayajamāne yajuṣ-patimvainye yajña-paśuṁ spardhannapovāha tirohitaḥ

तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥

tam atrir bhagavān aikṣattvaramāṇaṁ vihāyasāāmuktam iva pākhaṇḍaṁyo ’dharme dharma-vibhramaḥ

अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्‍कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥

atriṇā codito hantuṁpṛthu-putro mahā-rathaḥanvadhāvata saṅkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

तं ताद‍ृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥

taṁ tādṛśākṛtiṁ vīkṣyamene dharmaṁ śarīriṇamjaṭilaṁ bhasmanācchannaṁtasmai bāṇaṁ na muñcati

वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥

vadhān nivṛttaṁ taṁ bhūyohantave ’trir acodayatjahi yajña-hanaṁ tātamahendraṁ vibudhādhamam

एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥

evaṁ vainya-sutaḥ proktastvaramāṇaṁ vihāyasāanvadravad abhikruddhorāvaṇaṁ gṛdhra-rāḍ iva

सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥

so ’śvaṁ rūpaṁ ca tad dhitvātasmā antarhitaḥ svarāṭvīraḥ sva-paśum ādāyapitur yajñam upeyivān

तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥

tat tasya cādbhutaṁ karmavicakṣya paramarṣayaḥnāmadheyaṁ dadus tasmaivijitāśva iti prabho

उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥

upasṛjya tamas tīvraṁjahārāśvaṁ punar hariḥcaṣāla-yūpataś channohiraṇya-raśanaṁ vibhuḥ

अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्‍वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥

atriḥ sandarśayām āsatvaramāṇaṁ vihāyasākapāla-khaṭvāṅga-dharaṁvīro nainam abādhata

अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥

atriṇā coditas tasmaisandadhe viśikhaṁ ruṣāso ’śvaṁ rūpaṁ ca tad dhitvātasthāv antarhitaḥ svarāṭ

वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥

vīraś cāśvam upādāyapitṛ-yajñam athāvrajattad avadyaṁ hare rūpaṁjagṛhur jñāna-durbalāḥ

यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥

yāni rūpāṇi jagṛheindro haya-jihīrṣayātāni pāpasya khaṇḍāniliṅgaṁ khaṇḍam ihocyate

एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥

evam indre haraty aśvaṁvainya-yajña-jighāṁsayātad-gṛhīta-visṛṣṭeṣupākhaṇḍeṣu matir nṛṇām

तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥

tad abhijñāya bhagavānpṛthuḥ pṛthu-parākramaḥindrāya kupito bāṇamādattodyata-kārmukaḥ

तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥

tam ṛtvijaḥ śakra-vadhābhisandhitaṁvicakṣya duṣprekṣyam asahya-raṁhasamnivārayām āsur aho mahā-matena yujyate ’trānya-vadhaḥ pracoditāt

वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥

vayaṁ marutvantam ihārtha-nāśanaṁhvayāmahe tvac-chravasā hata-tviṣamayātayāmopahavair anantaraṁprasahya rājan juhavāma te ’hitam

इत्यामन्‍त्र्‍य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥

ity āmantrya kratu-patiṁvidurāsyartvijo ruṣāsrug-ghastāñ juhvato ’bhyetyasvayambhūḥ pratyaṣedhata

न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥

na vadhyo bhavatām indroyad yajño bhagavat-tanuḥyaṁ jighāṁsatha yajñenayasyeṣṭās tanavaḥ surāḥ

तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥

tad idaṁ paśyata mahad-dharma-vyatikaraṁ dvijāḥindreṇānuṣṭhitaṁ rājñaḥkarmaitad vijighāṁsatā

पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥

pṛthu-kīrteḥ pṛthor bhūyāttarhy ekona-śata-kratuḥalaṁ te kratubhiḥ sviṣṭairyad bhavān mokṣa-dharma-vit

नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥

naivātmane mahendrāyaroṣam āhartum arhasiubhāv api hi bhadraṁ teuttamaśloka-vigrahau

मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आद‍ृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥

māsmin mahārāja kṛthāḥ sma cintāṁniśāmayāsmad-vaca ādṛtātmāyad dhyāyato daiva-hataṁ nu kartuṁmano ’tiruṣṭaṁ viśate tamo ’ndham

क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥

kratur viramatām eṣadeveṣu duravagrahaḥdharma-vyatikaro yatrapākhaṇḍair indra-nirmitaiḥ

एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥

ebhir indropasaṁsṛṣṭaiḥpākhaṇḍair hāribhir janamhriyamāṇaṁ vicakṣvainaṁyas te yajña-dhrug aśva-muṭ

भवान् परित्रातुमिहावतीर्णोधर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्यतद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥

bhavān paritrātum ihāvatīrṇodharmaṁ janānāṁ samayānurūpamvenāpacārād avaluptam adyatad-dehato viṣṇu-kalāsi vainya

स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापतेसङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरंप्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥

sa tvaṁ vimṛśyāsya bhavaṁ prajāpatesaṅkalpanaṁ viśva-sṛjāṁ pipīpṛhiaindrīṁ ca māyām upadharma-mātaraṁpracaṇḍa-pākhaṇḍa-pathaṁ prabho jahi

मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥

maitreya uvācaitthaṁ sa loka-guruṇāsamādiṣṭo viśāmpatiḥtathā ca kṛtvā vātsalyaṁmaghonāpi ca sandadhe

कृतावभृथस्‍नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥

kṛtāvabhṛtha-snānāyapṛthave bhūri-karmaṇevarān dadus te varadāye tad-barhiṣi tarpitāḥ

विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥

viprāḥ satyāśiṣas tuṣṭāḥśraddhayā labdha-dakṣiṇāḥāśiṣo yuyujuḥ kṣattarādi-rājāya sat-kṛtāḥ

त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥

tvayāhūtā mahā-bāhosarva eva samāgatāḥpūjitā dāna-mānābhyāṁpitṛ-devarṣi-mānavāḥ