Canto 4, Chapter 20

maitreya uvācabhagavān api vaikuṇṭhaḥsākaṁ maghavatā vibhuḥyajñair yajña-patis tuṣṭoyajña-bhuk tam abhāṣata

श्रीभगवानुवाचएष तेऽकार्षीद्भङ्गं हयमेधशतस्य ह । क्षमापयत आत्मानममुष्य क्षन्तुमर्हसि ॥ २ ॥

śrī-bhagavān uvācaeṣa te ’kārṣīd bhaṅgaṁhaya-medha-śatasya hakṣamāpayata ātmānamamuṣya kṣantum arhasi

सुधिय: साधवो लोके नरदेव नरोत्तमा: । नाभिद्रुह्यन्ति भूतेभ्यो यर्हि नात्मा कलेवरम् ॥ ३ ॥

sudhiyaḥ sādhavo lokenaradeva narottamāḥnābhidruhyanti bhūtebhyoyarhi nātmā kalevaram

पुरुषा यदि मुह्यन्ति त्वाद‍ृशा देवमायया । श्रम एव परं जातो दीर्घया वृद्धसेवया ॥ ४ ॥

puruṣā yadi muhyantitvādṛśā deva-māyayāśrama eva paraṁ jātodīrghayā vṛddha-sevayā

अत: कायमिमं विद्वानविद्याकामकर्मभि: । आरब्ध इति नैवास्मिन्प्रतिबुद्धोऽनुषज्जते ॥ ५ ॥

ataḥ kāyam imaṁ vidvānavidyā-kāma-karmabhiḥārabdha iti naivāsminpratibuddho ’nuṣajjate

असंसक्त: शरीरेऽस्मिन्नमुनोत्पादिते गृहे । अपत्ये द्रविणे वापि क: कुर्यान्ममतां बुध: ॥ ६ ॥

asaṁsaktaḥ śarīre ’sminnamunotpādite gṛheapatye draviṇe vāpikaḥ kuryān mamatāṁ budhaḥ

एक: शुद्ध: स्वयंज्योतिर्निर्गुणोऽसौ गुणाश्रय: । सर्वगोऽनावृत: साक्षी निरात्मात्मात्मन: पर: ॥ ७ ॥

ekaḥ śuddhaḥ svayaṁ-jyotirnirguṇo ’sau guṇāśrayaḥsarva-go ’nāvṛtaḥ sākṣīnirātmātmātmanaḥ paraḥ

य एवं सन्तमात्मानमात्मस्थं वेद पूरुष: । नाज्यते प्रकृतिस्थोऽपि तद्गुणै: स मयि स्थित: ॥ ८ ॥

ya evaṁ santam ātmānamātma-sthaṁ veda pūruṣaḥnājyate prakṛti-stho ’pitad-guṇaiḥ sa mayi sthitaḥ

य: स्वधर्मेण मां नित्यं निराशी: श्रद्धयान्वित: । भजते शनकैस्तस्य मनो राजन् प्रसीदति ॥ ९ ॥

yaḥ sva-dharmeṇa māṁ nityaṁnirāśīḥ śraddhayānvitaḥbhajate śanakais tasyamano rājan prasīdati

परित्यक्तगुण: सम्यग्दर्शनो विशदाशय: । शान्तिं मे समवस्थानं ब्रह्म कैवल्यमश्नुते ॥ १० ॥

parityakta-guṇaḥ samyagdarśano viśadāśayaḥśāntiṁ me samavasthānaṁbrahma kaivalyam aśnute

उदासीनमिवाध्यक्षं द्रव्यज्ञानक्रियात्मनाम् । कूटस्थमिममात्मानं यो वेदाप्नोति शोभनम् ॥ ११ ॥

udāsīnam ivādhyakṣaṁdravya-jñāna-kriyātmanāmkūṭa-stham imam ātmānaṁyo vedāpnoti śobhanam

भिन्नस्य लिङ्गस्य गुणप्रवाहोद्रव्यक्रियाकारकचेतनात्मन: । द‍ृष्टासु सम्पत्सु विपत्सु सूरयोन विक्रियन्ते मयि बद्धसौहृदा: ॥ १२ ॥

bhinnasya liṅgasya guṇa-pravāhodravya-kriyā-kāraka-cetanātmanaḥdṛṣṭāsu sampatsu vipatsu sūrayona vikriyante mayi baddha-sauhṛdāḥ

सम: समानोत्तममध्यमाधम:सुखे च दु:खे च जितेन्द्रियाशय: । मयोपक्लृप्ताखिललोकसंयुतोविधत्स्व वीराखिललोकरक्षणम् ॥ १३ ॥

samaḥ samānottama-madhyamādhamaḥsukhe ca duḥkhe ca jitendriyāśayaḥmayopakḷptākhila-loka-saṁyutovidhatsva vīrākhila-loka-rakṣaṇam

श्रेय: प्रजापालनमेव राज्ञोयत्साम्पराये सुकृतात् षष्ठमंशम् । हर्तान्यथा हृतपुण्य: प्रजाना-मरक्षिता करहारोऽघमत्ति ॥ १४ ॥

śreyaḥ prajā-pālanam eva rājñoyat sāmparāye sukṛtāt ṣaṣṭham aṁśamhartānyathā hṛta-puṇyaḥ prajānāmarakṣitā kara-hāro ’gham atti

एवं द्विजाग्र्यानुमतानुवृत्तधर्मप्रधानोऽन्यतमोऽवितास्या: । ह्रस्वेन कालेन गृहोपयातान्द्रष्टासि सिद्धाननुरक्तलोक: ॥ १५ ॥

evaṁ dvijāgryānumatānuvṛtta-dharma-pradhāno ’nyatamo ’vitāsyāḥhrasvena kālena gṛhopayātāndraṣṭāsi siddhān anurakta-lokaḥ

वरं च मत्कञ्चन मानवेन्द्रवृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रित: । नाहं मखैर्वै सुलभस्तपोभि-र्योगेन वा यत्समचित्तवर्ती ॥ १६ ॥

varaṁ ca mat kañcana mānavendravṛṇīṣva te ’haṁ guṇa-śīla-yantritaḥnāhaṁ makhair vai sulabhas tapobhiryogena vā yat sama-citta-vartī

मैत्रेय उवाच स इत्थं लोकगुरुणा विष्वक्सेनेन विश्वजित् । अनुशासित आदेशं शिरसा जगृहे हरे: ॥ १७ ॥

maitreya uvācasa itthaṁ loka-guruṇāviṣvaksenena viśva-jitanuśāsita ādeśaṁśirasā jagṛhe hareḥ

स्पृशन्तं पादयो: प्रेम्णा व्रीडितं स्वेन कर्मणा । शतक्रतुं परिष्वज्य विद्वेषं विससर्ज ह ॥ १८ ॥

spṛśantaṁ pādayoḥ premṇāvrīḍitaṁ svena karmaṇāśata-kratuṁ pariṣvajyavidveṣaṁ visasarja ha

भगवानथ विश्वात्मा पृथुनोपहृतार्हण: । समुज्जिहानया भक्त्या गृहीतचरणाम्बुज: ॥ १९ ॥

bhagavān atha viśvātmāpṛthunopahṛtārhaṇaḥsamujjihānayā bhaktyāgṛhīta-caraṇāmbujaḥ

प्रस्थानाभिमुखोऽप्येनमनुग्रहविलम्बित: । पश्यन् पद्मपलाशाक्षो न प्रतस्थे सुहृत्सताम् ॥ २० ॥

prasthānābhimukho ’py enamanugraha-vilambitaḥpaśyan padma-palāśākṣona pratasthe suhṛt satām

स आदिराजो रचिताञ्जलिर्हरिंविलोकितुं नाशकदश्रुलोचन: । न किञ्चनोवाच स बाष्पविक्लवोहृदोपगुह्यामुमधादवस्थित: ॥ २१ ॥

sa ādi-rājo racitāñjalir hariṁvilokituṁ nāśakad aśru-locanaḥna kiñcanovāca sa bāṣpa-viklavohṛdopaguhyāmum adhād avasthitaḥ

अथावमृज्याश्रुकला विलोकयन्-नतृप्तद‍ृग्गोचरमाह पूरुषम् । पदा स्पृशन्तं क्षितिमंस उन्नतेविन्यस्तहस्ताग्रमुरङ्गविद्विष: ॥ २२ ॥

athāvamṛjyāśru-kalā vilokayannatṛpta-dṛg-gocaram āha pūruṣampadā spṛśantaṁ kṣitim aṁsa unnatevinyasta-hastāgram uraṅga-vidviṣaḥ

पृथुरुवाचवरान्विभो त्वद्वरदेश्वराद् बुध:कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् । ये नारकाणामपि सन्ति देहिनांतानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥ २३ ॥

pṛthur uvācavarān vibho tvad varadeśvarād budhaḥkathaṁ vṛṇīte guṇa-vikriyātmanāmye nārakāṇām api santi dehināṁtān īśa kaivalya-pate vṛṇe na ca

न कामये नाथ तदप्यहं क्‍वचिन्न यत्र युष्मच्चरणाम्बुजासव: । महत्तमान्तर्हृदयान्मुखच्युतोविधत्स्व कर्णायुतमेष मे वर: ॥ २४ ॥

na kāmaye nātha tad apy ahaṁ kvacinna yatra yuṣmac-caraṇāmbujāsavaḥmahattamāntar-hṛdayān mukha-cyutovidhatsva karṇāyutam eṣa me varaḥ

स उत्तमश्लोक महन्मुखच्युतोभवत्पदाम्भोजसुधा कणानिल: । स्मृतिं पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनांकुयोगिनां नो वितरत्यलं वरै: ॥ २५ ॥

sa uttamaśloka mahan-mukha-cyutobhavat-padāmbhoja-sudhā kaṇānilaḥsmṛtiṁ punar vismṛta-tattva-vartmanāṁkuyogināṁ no vitaraty alaṁ varaiḥ

यश: शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमेयद‍ृच्छया चोपश‍ृणोति ते सकृत् । कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशुंश्रीर्यत्प्रवव्रे गुणसङ्ग्रहेच्छया ॥ २६ ॥

yaśaḥ śivaṁ suśrava ārya-saṅgameyadṛcchayā copaśṛṇoti te sakṛtkathaṁ guṇa-jño viramed vinā paśuṁśrīr yat pravavre guṇa-saṅgrahecchayā

अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमंगुणालयं पद्मकरेव लालस: । अप्यावयोरेकपतिस्पृधो: कलि-र्न स्यात्कृतत्वच्चरणैकतानयो: ॥ २७ ॥

athābhaje tvākhila-pūruṣottamaṁguṇālayaṁ padma-kareva lālasaḥapy āvayor eka-pati-spṛdhoḥ kalirna syāt kṛta-tvac-caraṇaika-tānayoḥ

जगज्जनन्यां जगदीश वैशसंस्यादेव यत्कर्मणि न: समीहितम् । करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सल:स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ २८ ॥

jagaj-jananyāṁ jagad-īśa vaiśasaṁsyād eva yat-karmaṇi naḥ samīhitamkaroṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥsva eva dhiṣṇye ’bhiratasya kiṁ tayā

भजन्त्यथ त्वामत एव साधवोव्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् । भवत्पदानुस्मरणाद‍ृते सतांनिमित्तमन्यद्भगवन्न विद्महे ॥ २९ ॥

bhajanty atha tvām ata eva sādhavovyudasta-māyā-guṇa-vibhramodayambhavat-padānusmaraṇād ṛte satāṁnimittam anyad bhagavan na vidmahe

मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनींवरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् । वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसित:कथं पुन: कर्म करोति मोहित: ॥ ३० ॥

manye giraṁ te jagatāṁ vimohinīṁvaraṁ vṛṇīṣveti bhajantam āttha yatvācā nu tantyā yadi te jano ’sitaḥkathaṁ punaḥ karma karoti mohitaḥ

त्वन्माययाद्धा जन ईश खण्डितोयदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुध: । यथा चरेद् बालहितं पिता स्वयंतथा त्वमेवार्हसि न: समीहितुम् ॥ ३१ ॥

tvan-māyayāddhā jana īśa khaṇḍitoyad anyad āśāsta ṛtātmano ’budhaḥyathā cared bāla-hitaṁ pitā svayaṁtathā tvam evārhasi naḥ samīhitum

मैत्रेय उवाच इत्यादिराजेन नुत: स विश्वद‍ृक्तमाह राजन्मयि भक्तिरस्तु ते । दिष्ट्येद‍ृशी धीर्मयि ते कृता ययामायां मदीयां तरति स्म दुस्त्यजाम् ॥ ३२ ॥

maitreya uvācaity ādi-rājena nutaḥ sa viśva-dṛktam āha rājan mayi bhaktir astu tediṣṭyedṛśī dhīr mayi te kṛtā yayāmāyāṁ madīyāṁ tarati sma dustyajām

तत्त्वं कुरु मयादिष्टमप्रमत्त: प्रजापते । मदादेशकरो लोक: सर्वत्राप्नोति शोभनम् ॥ ३३ ॥

tat tvaṁ kuru mayādiṣṭamapramattaḥ prajāpatemad-ādeśa-karo lokaḥsarvatrāpnoti śobhanam

मैत्रेय उवाच इति वैन्यस्य राजर्षे: प्रतिनन्द्यार्थवद्वच: । पूजितोऽनुगृहीत्वैनं गन्तुं चक्रेऽच्युतो मतिम् ॥ ३४ ॥

maitreya uvācaiti vainyasya rājarṣeḥpratinandyārthavad vacaḥpūjito ’nugṛhītvainaṁgantuṁ cakre ’cyuto matim

देवर्षिपितृगन्धर्वसिद्धचारणपन्नगा: । किन्नराप्सरसो मर्त्या: खगा भूतान्यनेकश: ॥ ३५ ॥ यज्ञेश्वरधिया राज्ञा वाग्वित्ताञ्जलिभक्तित: । सभाजिता ययु: सर्वे वैकुण्ठानुगतास्तत: ॥ ३६ ॥

devarṣi-pitṛ-gandharva-siddha-cāraṇa-pannagāḥkinnarāpsaraso martyāḥkhagā bhūtāny anekaśaḥ

भगवानपि राजर्षे: सोपाध्यायस्य चाच्युत: । हरन्निव मनोऽमुष्य स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ३७ ॥

bhagavān api rājarṣeḥsopādhyāyasya cācyutaḥharann iva mano ’muṣyasva-dhāma pratyapadyata

अद‍ृष्टाय नमस्कृत्य नृप: सन्दर्शितात्मने । अव्यक्ताय च देवानां देवाय स्वपुरं ययौ ॥ ३८ ॥

adṛṣṭāya namaskṛtyanṛpaḥ sandarśitātmaneavyaktāya ca devānāṁdevāya sva-puraṁ yayau