Canto 4, Chapter 3

मैत्रेय उवाच सदा विद्विषतोरेवं कालो वै ध्रियमाणयो: । जामातु: श्वशुरस्यापि सुमहानतिचक्रमे ॥ १ ॥

maitreya uvācasadā vidviṣator evaṁkālo vai dhriyamāṇayoḥjāmātuḥ śvaśurasyāpisumahān aticakrame

यदाभिषिक्तो दक्षस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना । प्रजापतीनां सर्वेषामाधिपत्ये स्मयोऽभवत् ॥ २ ॥

yadābhiṣikto dakṣas tubrahmaṇā parameṣṭhināprajāpatīnāṁ sarveṣāmādhipatye smayo ’bhavat

इष्ट्वा स वाजपेयेन ब्रह्मिष्ठानभिभूय च । बृहस्पतिसवं नाम समारेभे क्रतूत्तमम् ॥ ३ ॥

iṣṭvā sa vājapeyenabrahmiṣṭhān abhibhūya cabṛhaspati-savaṁ nāmasamārebhe kratūttamam

तस्मिन्ब्रह्मर्षय: सर्वे देवर्षिपितृदेवता: । आसन् कृतस्वस्त्ययनास्तत्पत्‍न्यश्च सभर्तृका: ॥ ४ ॥

tasmin brahmarṣayaḥ sarvedevarṣi-pitṛ-devatāḥāsan kṛta-svastyayanāstat-patnyaś ca sa-bhartṛkāḥ

तदुपश्रुत्य नभसि खेचराणां प्रजल्पताम् । सती दाक्षायणी देवी पितृयज्ञमहोत्सवम् ॥ ५ ॥ व्रजन्ती: सर्वतो दिग्भ्य उपदेववरस्त्रिय: । विमानयाना: सप्रेष्ठा निष्ककण्ठी: सुवासस: ॥ ६ ॥ दृष्ट्वा स्वनिलयाभ्याशे लोलाक्षीर्मृष्टकुण्डला: । पतिं भूतपतिं देवमौत्सुक्यादभ्यभाषत ॥ ७ ॥

tad upaśrutya nabhasikhe-carāṇāṁ prajalpatāmsatī dākṣāyaṇī devīpitṛ-yajña-mahotsavam

सत्युवाचप्रजापतेस्ते श्वशुरस्य साम्प्रतंनिर्यापितो यज्ञमहोत्सव: किल । वयं च तत्राभिसराम वाम तेयद्यर्थितामी विबुधा व्रजन्ति हि ॥ ८ ॥

saty uvācaprajāpates te śvaśurasya sāmprataṁniryāpito yajña-mahotsavaḥ kilavayaṁ ca tatrābhisarāma vāma teyady arthitāmī vibudhā vrajanti hi

तस्मिन्भगिन्यो मम भर्तृभि: स्वकै-र्ध्रुवं गमिष्यन्ति सुहृद्दिद‍ृक्षव: । अहं च तस्मिन्भवताभिकामयेसहोपनीतं परिबर्हमर्हितुम् ॥ ९ ॥

tasmin bhaginyo mama bhartṛbhiḥ svakairdhruvaṁ gamiṣyanti suhṛd-didṛkṣavaḥahaṁ ca tasmin bhavatābhikāmayesahopanītaṁ paribarham arhitum

तत्र स्वसृर्मे ननु भर्तृसम्मितामातृष्वसृ: क्लिन्नधियं च मातरम् । द्रक्ष्ये चिरोत्कण्ठमना महर्षिभि-रुन्नीयमानं च मृडाध्वरध्वजम् ॥ १० ॥

tatra svasṝr me nanu bhartṛ-sammitāmātṛ-ṣvasṝḥ klinna-dhiyaṁ ca mātaramdrakṣye cirotkaṇṭha-manā maharṣibhirunnīyamānaṁ ca mṛḍādhvara-dhvajam

त्वय्येतदाश्चर्यमजात्ममाययाविनिर्मितं भाति गुणत्रयात्मकम् । तथाप्यहं योषिदतत्त्वविच्च तेदीना दिद‍ृक्षे भव मे भवक्षितिम् ॥ ११ ॥

tvayy etad āścaryam ajātma-māyayāvinirmitaṁ bhāti guṇa-trayātmakamtathāpy ahaṁ yoṣid atattva-vic ca tedīnā didṛkṣe bhava me bhava-kṣitim

पश्य प्रयान्तीरभवान्ययोषितोऽप्यलड़्क़ृता: कान्तसखा वरूथश: । यासां व्रजद्‌भि: शितिकण्ठ मण्डितंनभो विमानै: कलहंसपाण्डुभि: ॥ १२ ॥

paśya prayāntīr abhavānya-yoṣito ’py alaṅkṛtāḥ kānta-sakhā varūthaśaḥyāsāṁ vrajadbhiḥ śiti-kaṇṭha maṇḍitaṁnabho vimānaiḥ kala-haṁsa-pāṇḍubhiḥ

कथं सुताया: पितृगेहकौतुकंनिशम्य देह: सुरवर्य नेङ्गते । अनाहुता अप्यभियन्ति सौहृदंभर्तुर्गुरोर्देहकृतश्च केतनम् ॥ १३ ॥

kathaṁ sutāyāḥ pitṛ-geha-kautukaṁniśamya dehaḥ sura-varya neṅgateanāhutā apy abhiyanti sauhṛdaṁbhartur guror deha-kṛtaś ca ketanam

तन्मे प्रसीदेदममर्त्य वाञ्छितंकर्तुं भवान्कारुणिको बतार्हति । त्वयात्मनोऽर्धेऽहमदभ्रचक्षुषानिरूपिता मानुगृहाण याचित: ॥ १४ ॥

tan me prasīdedam amartya vāñchitaṁkartuṁ bhavān kāruṇiko batārhatitvayātmano ’rdhe ’ham adabhra-cakṣuṣānirūpitā mānugṛhāṇa yācitaḥ

ऋषिरुवाचएवं गिरित्र: प्रिययाभिभाषित:प्रत्यभ्यधत्त प्रहसन् सुहृत्प्रिय: । संस्मारितो मर्मभिद: कुवागिषून्यानाह को विश्वसृजां समक्षत: ॥ १५ ॥

ṛṣir uvācaevaṁ giritraḥ priyayābhibhāṣitaḥpratyabhyadhatta prahasan suhṛt-priyaḥsaṁsmārito marma-bhidaḥ kuvāg-iṣūnyān āha ko viśva-sṛjāṁ samakṣataḥ

श्रीभगवानुवाचत्वयोदितं शोभनमेव शोभनेअनाहुता अप्यभियन्ति बन्धुषु । ते यद्यनुत्पादितदोषद‍ृष्टयोबलीयसानात्म्यमदेन मन्युना ॥ १६ ॥

śrī-bhagavān uvācatvayoditaṁ śobhanam eva śobhaneanāhutā apy abhiyanti bandhuṣute yady anutpādita-doṣa-dṛṣṭayobalīyasānātmya-madena manyunā

विद्यातपोवित्तवपुर्वय:कुलै:सतां गुणै: षड्‌भिरसत्तमेतरै: । स्मृतौ हतायां भृतमानदुर्दृश:स्तब्धा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम् ॥ १७ ॥

vidyā-tapo-vitta-vapur-vayaḥ-kulaiḥsatāṁ guṇaiḥ ṣaḍbhir asattametaraiḥsmṛtau hatāyāṁ bhṛta-māna-durdṛśaḥstabdhā na paśyanti hi dhāma bhūyasām

नैताद‍ृशानां स्वजनव्यपेक्षयागृहान्प्रतीयादनवस्थितात्मनाम् । येऽभ्यागतान् वक्रधियाभिचक्षतेआरोपितभ्रूभिरमर्षणाक्षिभि: ॥ १८ ॥

naitādṛśānāṁ sva-jana-vyapekṣayāgṛhān pratīyād anavasthitātmanāmye ’bhyāgatān vakra-dhiyābhicakṣateāropita-bhrūbhir amarṣaṇākṣibhiḥ

तथारिभिर्न व्यथते शिलीमुखै:शेतेऽर्दिताङ्गो हृदयेन दूयता । स्वानां यथा वक्रधियां दुरुक्तिभि-र्दिवानिशं तप्यति मर्मताडित: ॥ १९ ॥

tathāribhir na vyathate śilīmukhaiḥśete ’rditāṅgo hṛdayena dūyatāsvānāṁ yathā vakra-dhiyāṁ duruktibhirdivā-niśaṁ tapyati marma-tāḍitaḥ

व्यक्तं त्वमुत्कृष्टगते: प्रजापते:प्रियात्मजानामसि सुभ्रु मे मता । तथापि मानं न पितु: प्रपत्स्यसेमदाश्रयात्क: परितप्यते यत: ॥ २० ॥

vyaktaṁ tvam utkṛṣṭa-gateḥ prajāpateḥpriyātmajānām asi subhru me matātathāpi mānaṁ na pituḥ prapatsyasemad-āśrayāt kaḥ paritapyate yataḥ

पापच्यमानेन हृदातुरेन्द्रिय:समृद्धिभि: पूरुषबुद्धिसाक्षिणाम् । अकल्प एषामधिरोढुमञ्जसापरं पदं द्वेष्टि यथासुरा हरिम् ॥ २१ ॥

pāpacyamānena hṛdāturendriyaḥsamṛddhibhiḥ pūruṣa-buddhi-sākṣiṇāmakalpa eṣām adhiroḍhum añjasāparaṁ padaṁ dveṣṭi yathāsurā harim

प्रत्युद्गमप्रश्रयणाभिवादनंविधीयते साधु मिथ: सुमध्यमे । प्राज्ञै: परस्मै पुरुषाय चेतसागुहाशयायैव न देहमानिने ॥ २२ ॥

pratyudgama-praśrayaṇābhivādanaṁvidhīyate sādhu mithaḥ sumadhyameprājñaiḥ parasmai puruṣāya cetasāguhā-śayāyaiva na deha-mānine

सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितंयदीयते तत्र पुमानपावृत: । सत्त्वे च तस्मिन्भगवान्वासुदेवोह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥ २३ ॥

sattvaṁ viśuddhaṁ vasudeva-śabditaṁyad īyate tatra pumān apāvṛtaḥsattve ca tasmin bhagavān vāsudevohy adhokṣajo me namasā vidhīyate

तत्ते निरीक्ष्यो न पितापि देहकृद्दक्षो मम द्विट्‌तदनुव्रताश्च ये । यो विश्वसृग्यज्ञगतं वरोरु मा-मनागसं दुर्वचसाकरोत्तिर: ॥ २४ ॥

tat te nirīkṣyo na pitāpi deha-kṛddakṣo mama dviṭ tad-anuvratāś ca yeyo viśvasṛg-yajña-gataṁ varoru māmanāgasaṁ durvacasākarot tiraḥ

यदि व्रजिष्यस्यतिहाय मद्वचोभद्रं भवत्या न ततो भविष्यति । सम्भावितस्य स्वजनात्पराभवोयदा स सद्यो मरणाय कल्पते ॥ २५ ॥

yadi vrajiṣyasy atihāya mad-vacobhadraṁ bhavatyā na tato bhaviṣyatisambhāvitasya sva-janāt parābhavoyadā sa sadyo maraṇāya kalpate