Canto 4, Chapter 21

maitreya uvācamauktikaiḥ kusuma-sragbhirdukūlaiḥ svarṇa-toraṇaiḥmahā-surabhibhir dhūpairmaṇḍitaṁ tatra tatra vai

चन्दनागुरुतोयार्द्ररथ्याचत्वरमार्गवत् । पुष्पाक्षतफलैस्तोक्‍मैर्लाजैरर्चिर्भिरर्चितम् ॥ २ ॥

candanāguru-toyārdra-rathyā-catvara-mārgavatpuṣpākṣata-phalais tokmairlājair arcirbhir arcitam

सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतै: परिष्कृतम् । तरुपल्लवमालाभि: सर्वत: समलङ्‌कृतम् ॥ ३ ॥

savṛndaiḥ kadalī-stambhaiḥpūga-potaiḥ pariṣkṛtamtaru-pallava-mālābhiḥsarvataḥ samalaṅkṛtam

प्रजास्तं दीपबलिभि: सम्भृताशेषमङ्गलै: । अभीयुर्मृष्टकन्याश्च मृष्टकुण्डलमण्डिता: ॥ ४ ॥

prajās taṁ dīpa-balibhiḥsambhṛtāśeṣa-maṅgalaiḥabhīyur mṛṣṭa-kanyāś camṛṣṭa-kuṇḍala-maṇḍitāḥ

शङ्खदुन्दुभिघोषेण ब्रह्मघोषेण चर्त्विजाम् । विवेश भवनं वीर: स्तूयमानो गतस्मय: ॥ ५ ॥

śaṅkha-dundubhi-ghoṣeṇabrahma-ghoṣeṇa cartvijāmviveśa bhavanaṁ vīraḥstūyamāno gata-smayaḥ

पूजित: पूजयामास तत्र तत्र महायशा: । पौराञ्जानपदांस्तांस्तान्प्रीत: प्रियवरप्रद: ॥ ६ ॥

pūjitaḥ pūjayām āsatatra tatra mahā-yaśāḥpaurāñ jānapadāṁs tāṁs tānprītaḥ priya-vara-pradaḥ

स एवमादीन्यनवद्यचेष्टित:कर्माणि भूयांसि महान्महत्तम: । कुर्वन् शशासावनिमण्डलं यश:स्फीतं निधायारुरुहे परं पदम् ॥ ७ ॥

sa evam ādīny anavadya-ceṣṭitaḥkarmāṇi bhūyāṁsi mahān mahattamaḥkurvan śaśāsāvani-maṇḍalaṁ yaśaḥsphītaṁ nidhāyāruruhe paraṁ padam

सूत उवाच तदादिराजस्य यशो विजृम्भितंगुणैरशेषैर्गुणवत्सभाजितम् । क्षत्ता महाभागवत: सदस्पतेकौषारविं प्राह गृणन्तमर्चयन् ॥ ८ ॥

sūta uvācatad ādi-rājasya yaśo vijṛmbhitaṁguṇair aśeṣair guṇavat-sabhājitamkṣattā mahā-bhāgavataḥ sadaspatekauṣāraviṁ prāha gṛṇantam arcayan

विदुर उवाच सोऽभिषिक्त: पृथुर्विप्रैर्लब्धाशेषसुरार्हण: । बिभ्रत् स वैष्णवं तेजो बाह्वोर्याभ्यां दुदोह गाम् ॥ ९ ॥

vidura uvācaso ’bhiṣiktaḥ pṛthur viprairlabdhāśeṣa-surārhaṇaḥbibhrat sa vaiṣṇavaṁ tejobāhvor yābhyāṁ dudoha gām

को न्वस्य कीर्तिं न श‍ृणोत्यभिज्ञोयद्विक्रमोच्छिष्टमशेषभूपा: । लोका: सपाला उपजीवन्ति काम-मद्यापि तन्मे वद कर्म शुद्धम् ॥ १० ॥

ko nv asya kīrtiṁ na śṛṇoty abhijñoyad-vikramocchiṣṭam aśeṣa-bhūpāḥlokāḥ sa-pālā upajīvanti kāmamadyāpi tan me vada karma śuddham

मैत्रेय उवाच गङ्गायमुनयोर्नद्योरन्तरा क्षेत्रमावसन् । आरब्धानेव बुभुजे भोगान् पुण्यजिहासया ॥ ११ ॥

maitreya uvācagaṅgā-yamunayor nadyorantarā kṣetram āvasanārabdhān eva bubhujebhogān puṇya-jihāsayā

सर्वत्रास्खलितादेश: सप्तद्वीपैकदण्डधृक् । अन्यत्र ब्राह्मणकुलादन्यत्राच्युतगोत्रत: ॥ १२ ॥

sarvatrāskhalitādeśaḥsapta-dvīpaika-daṇḍa-dhṛkanyatra brāhmaṇa-kulādanyatrācyuta-gotrataḥ

एकदासीन्महासत्रदीक्षा तत्र दिवौकसाम् । समाजो ब्रह्मर्षीणां च राजर्षीणां च सत्तम ॥ १३ ॥

ekadāsīn mahā-satra-dīkṣā tatra divaukasāmsamājo brahmarṣīṇāṁ carājarṣīṇāṁ ca sattama

तस्मिन्नर्हत्सु सर्वेषु स्वर्चितेषु यथार्हत: । उत्थित: सदसो मध्ये ताराणामुडुराडिव ॥ १४ ॥

tasminn arhatsu sarveṣusv-arciteṣu yathārhataḥutthitaḥ sadaso madhyetārāṇām uḍurāḍ iva

प्रांशु: पीनायतभुजो गौर: कञ्जारुणेक्षण: । सुनास: सुमुख: सौम्य: पीनांस: सुद्विजस्मित: ॥ १५ ॥

prāṁśuḥ pīnāyata-bhujogauraḥ kañjāruṇekṣaṇaḥsunāsaḥ sumukhaḥ saumyaḥpīnāṁsaḥ sudvija-smitaḥ

व्यूढवक्षा बृहच्छ्रोणिर्वलिवल्गुदलोदर: । आवर्तनाभिरोजस्वी काञ्चनोरुरुदग्रपात् ॥ १६ ॥

vyūḍha-vakṣā bṛhac-chroṇirvali-valgu-dalodaraḥāvarta-nābhir ojasvīkāñcanorur udagra-pāt

सूक्ष्मवक्रासितस्‍निग्धमूर्धज: कम्बुकन्धर: । महाधने दुकूलाग्र्ये परिधायोपवीय च ॥ १७ ॥

sūkṣma-vakrāsita-snigdha-mūrdhajaḥ kambu-kandharaḥmahā-dhane dukūlāgryeparidhāyopavīya ca

व्यञ्जिताशेषगात्रश्रीर्नियमे न्यस्तभूषण: । कृष्णाजिनधर: श्रीमान् कुशपाणि:कृतोचित: ॥ १८ ॥

vyañjitāśeṣa-gātra-śrīrniyame nyasta-bhūṣaṇaḥkṛṣṇājina-dharaḥ śrīmānkuśa-pāṇiḥ kṛtocitaḥ

शिशिरस्‍निग्धताराक्ष: समैक्षत समन्तत: । ऊचिवानिदमुर्वीश: सद: संहर्षयन्निव ॥ १९ ॥

śiśira-snigdha-tārākṣaḥsamaikṣata samantataḥūcivān idam urvīśaḥsadaḥ saṁharṣayann iva

चारु चित्रपदं श्लक्ष्णं मृष्टं गूढमविक्लवम् । सर्वेषामुपकारार्थं तदा अनुवदन्निव ॥ २० ॥

cāru citra-padaṁ ślakṣṇaṁmṛṣṭaṁ gūḍham aviklavamsarveṣām upakārārthaṁtadā anuvadann iva

राजोवाचसभ्या: श‍ृणुत भद्रं व: साधवो य इहागता: । सत्सु जिज्ञासुभिर्धर्ममावेद्यं स्वमनीषितम् ॥ २१ ॥

rājovācasabhyāḥ śṛṇuta bhadraṁ vaḥsādhavo ya ihāgatāḥsatsu jijñāsubhir dharmamāvedyaṁ sva-manīṣitam

अहं दण्डधरो राजा प्रजानामिह योजित: । रक्षिता वृत्तिद: स्वेषु सेतुषु स्थापिता पृथक् ॥ २२ ॥

ahaṁ daṇḍa-dharo rājāprajānām iha yojitaḥrakṣitā vṛttidaḥ sveṣusetuṣu sthāpitā pṛthak

तस्य मे तदनुष्ठानाद्यानाहुर्ब्रह्मवादिन: । लोका: स्यु: कामसन्दोहा यस्य तुष्यति दिष्टद‍ृक् ॥ २३ ॥

tasya me tad-anuṣṭhānādyān āhur brahma-vādinaḥlokāḥ syuḥ kāma-sandohāyasya tuṣyati diṣṭa-dṛk

य उद्धरेत्करं राजा प्रजा धर्मेष्वशिक्षयन् । प्रजानां शमलं भुङ्क्ते भगं च स्वं जहाति स: ॥ २४ ॥

ya uddharet karaṁ rājāprajā dharmeṣv aśikṣayanprajānāṁ śamalaṁ bhuṅktebhagaṁ ca svaṁ jahāti saḥ

तत् प्रजा भर्तृपिण्डार्थं स्वार्थमेवानसूयव: । कुरुताधोक्षजधियस्तर्हि मेऽनुग्रह: कृत: ॥ २५ ॥

tat prajā bhartṛ-piṇḍārthaṁsvārtham evānasūyavaḥkurutādhokṣaja-dhiyastarhi me ’nugrahaḥ kṛtaḥ

यूयं तदनुमोदध्वं पितृदेवर्षयोऽमला: । कर्तु: शास्तुरनुज्ञातुस्तुल्यं यत्प्रेत्य तत्फलम् ॥ २६ ॥

yūyaṁ tad anumodadhvaṁpitṛ-devarṣayo ’malāḥkartuḥ śāstur anujñātustulyaṁ yat pretya tat phalam

अस्ति यज्ञपतिर्नाम केषाञ्चिदर्हसत्तमा: । इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्‍स्‍नावत्य: क्‍वचिद्भुव: ॥ २७ ॥

asti yajña-patir nāmakeṣāñcid arha-sattamāḥihāmutra ca lakṣyantejyotsnāvatyaḥ kvacid bhuvaḥ

मनोरुत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपते: । प्रियव्रतस्य राजर्षेरङ्गस्यास्मत्पितु: पितु: ॥ २८ ॥ ईद‍ृशानामथान्येषामजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश्चापि कृत्यमस्ति गदाभृता ॥ २९ ॥

manor uttānapādasyadhruvasyāpi mahīpateḥpriyavratasya rājarṣeraṅgasyāsmat-pituḥ pituḥ

दौहित्रादीनृते मृत्यो: शोच्यान् धर्मविमोहितान् । वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना ॥ ३० ॥

dauhitrādīn ṛte mṛtyoḥśocyān dharma-vimohitānvarga-svargāpavargāṇāṁprāyeṇaikātmya-hetunā

यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विना-मशेषजन्मोपचितं मलं धिय: । सद्य: क्षिणोत्यन्वहमेधती सतीयथा पदाङ्गुष्ठविनि:सृता सरित् ॥ ३१ ॥

yat-pāda-sevābhirucis tapasvināmaśeṣa-janmopacitaṁ malaṁ dhiyaḥsadyaḥ kṣiṇoty anvaham edhatī satīyathā padāṅguṣṭha-viniḥsṛtā sarit

विनिर्धुताशेषमनोमल: पुमा-नसङ्गविज्ञानविशेषवीर्यवान् । यदङ्‌घ्रिमूले कृतकेतन: पुन-र्न संसृतिं क्लेशवहां प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

vinirdhutāśeṣa-mano-malaḥ pumānasaṅga-vijñāna-viśeṣa-vīryavānyad-aṅghri-mūle kṛta-ketanaḥ punarna saṁsṛtiṁ kleśa-vahāṁ prapadyate

तमेव यूयं भजतात्मवृत्तिभि-र्मनोवच:कायगुणै: स्वकर्मभि: । अमायिन: कामदुघाङ्‌घ्रिपङ्कजंयथाधिकारावसितार्थसिद्धय: ॥ ३३ ॥

tam eva yūyaṁ bhajatātma-vṛttibhirmano-vacaḥ-kāya-guṇaiḥ sva-karmabhiḥamāyinaḥ kāma-dughāṅghri-paṅkajaṁyathādhikārāvasitārtha-siddhayaḥ

असाविहानेकगुणोऽगुणोऽध्वर:पृथग्विधद्रव्यगुणक्रियोक्तिभि: । सम्पद्यतेऽर्थाशयलिङ्गनामभि-र्विशुद्धविज्ञानघन: स्वरूपत: ॥ ३४ ॥

asāv ihāneka-guṇo ’guṇo ’dhvaraḥpṛthag-vidha-dravya-guṇa-kriyoktibhiḥsampadyate ’rthāśaya-liṅga-nāmabhirviśuddha-vijñāna-ghanaḥ svarūpataḥ

प्रधानकालाशयधर्मसङ्ग्रहेशरीर एष प्रतिपद्य चेतनाम् । क्रियाफलत्वेन विभुर्विभाव्यतेयथानलो दारुषु तद्गुणात्मक: ॥ ३५ ॥

pradhāna-kālāśaya-dharma-saṅgraheśarīra eṣa pratipadya cetanāmkriyā-phalatvena vibhur vibhāvyateyathānalo dāruṣu tad-guṇātmakaḥ

अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रहंहरिं गुरुं यज्ञभुजामधीश्वरम् । स्वधर्मयोगेन यजन्ति मामकानिरन्तरं क्षोणितले द‍ृढव्रता: ॥ ३६ ॥

aho mamāmī vitaranty anugrahaṁhariṁ guruṁ yajña-bhujām adhīśvaramsva-dharma-yogena yajanti māmakānirantaraṁ kṣoṇi-tale dṛḍha-vratāḥ

मा जातु तेज: प्रभवेन्महर्द्धिभि-स्तितिक्षया तपसा विद्यया च । देदीप्यमानेऽजितदेवतानांकुले स्वयं राजकुलाद् द्विजानाम् ॥ ३७ ॥

mā jātu tejaḥ prabhaven maharddhibhistitikṣayā tapasā vidyayā cadedīpyamāne ’jita-devatānāṁkule svayaṁ rāja-kulād dvijānām

ब्रह्मण्यदेव: पुरुष: पुरातनोनित्यं हरिर्यच्चरणाभिवन्दनात् । अवाप लक्ष्मीमनपायिनीं यशोजगत्पवित्रं च महत्तमाग्रणी: ॥ ३८ ॥

brahmaṇya-devaḥ puruṣaḥ purātanonityaṁ harir yac-caraṇābhivandanātavāpa lakṣmīm anapāyinīṁ yaśojagat-pavitraṁ ca mahattamāgraṇīḥ

यत्सेवयाशेषगुहाशय: स्वराड्विप्रप्रियस्तुष्यति काममीश्वर: । तदेव तद्धर्मपरैर्विनीतै:सर्वात्मना ब्रह्मकुलं निषेव्यताम् ॥ ३९ ॥

yat-sevayāśeṣa-guhāśayaḥ sva-rāḍvipra-priyas tuṣyati kāmam īśvaraḥtad eva tad-dharma-parair vinītaiḥsarvātmanā brahma-kulaṁ niṣevyatām

पुमाँल्लभेतानतिवेलमात्मन:प्रसीदतोऽत्यन्तशमं स्वत: स्वयम् । यन्नित्यसम्बन्धनिषेवया तत:परं किमत्रास्ति मुखं हविर्भुजाम् ॥ ४० ॥

pumāḻ labhetānativelam ātmanaḥprasīdato ’tyanta-śamaṁ svataḥ svayamyan-nitya-sambandha-niṣevayā tataḥparaṁ kim atrāsti mukhaṁ havir-bhujām

अश्नात्यनन्त: खलु तत्त्वकोविदै:श्रद्धाहुतं यन्मुख इज्यनामभि: । न वै तथा चेतनया बहिष्कृतेहुताशने पारमहंस्यपर्यगु: ॥ ४१ ॥

aśnāty anantaḥ khalu tattva-kovidaiḥśraddhā-hutaṁ yan-mukha ijya-nāmabhiḥna vai tathā cetanayā bahiṣ-kṛtehutāśane pāramahaṁsya-paryaguḥ

यद्ब्रह्म नित्यं विरजं सनातनंश्रद्धातपोमङ्गलमौनसंयमै: । समाधिना बिभ्रति हार्थद‍ृष्टयेयत्रेदमादर्श इवावभासते ॥ ४२ ॥

yad brahma nityaṁ virajaṁ sanātanaṁśraddhā-tapo-maṅgala-mauna-saṁyamaiḥsamādhinā bibhrati hārtha-dṛṣṭayeyatredam ādarśa ivāvabhāsate

तेषामहं पादसरोजरेणु-मार्या वहेयाधिकिरीटमायु: । यं नित्यदा बिभ्रत आशु पापंनश्यत्यमुं सर्वगुणा भजन्ति ॥ ४३ ॥

teṣām ahaṁ pāda-saroja-reṇumāryā vaheyādhi-kirīṭam āyuḥyaṁ nityadā bibhrata āśu pāpaṁnaśyaty amuṁ sarva-guṇā bhajanti

गुणायनं शीलधनं कृतज्ञंवृद्धाश्रयं संवृणतेऽनु सम्पद: । प्रसीदतां ब्रह्मकुलं गवां चजनार्दन: सानुचरश्च मह्यम् ॥ ४४ ॥

guṇāyanaṁ śīla-dhanaṁ kṛta-jñaṁvṛddhāśrayaṁ saṁvṛṇate ’nu sampadaḥprasīdatāṁ brahma-kulaṁ gavāṁ cajanārdanaḥ sānucaraś ca mahyam

मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं पितृदेवद्विजातय: । तुष्टुवुर्हृष्टमनस: साधुवादेन साधव: ॥ ४५ ॥

maitreya uvācaiti bruvāṇaṁ nṛpatiṁpitṛ-deva-dvijātayaḥtuṣṭuvur hṛṣṭa-manasaḥsādhu-vādena sādhavaḥ

पुत्रेण जयते लोकानिति सत्यवती श्रुति: । ब्रह्मदण्डहत: पापो यद्वेनोऽत्यतरत्तम: ॥ ४६ ॥

putreṇa jayate lokāniti satyavatī śrutiḥbrahma-daṇḍa-hataḥ pāpoyad veno ’tyatarat tamaḥ

हिरण्यकशिपुश्चापि भगवन्निन्दया तम: । विविक्षुरत्यगात्सूनो: प्रह्लादस्यानुभावत: ॥ ४७ ॥

hiraṇyakaśipuś cāpibhagavan-nindayā tamaḥvivikṣur atyagāt sūnoḥprahlādasyānubhāvataḥ

वीरवर्य पित: पृथ्व्या: समा: सञ्जीव शाश्वती: । यस्येद‍ृश्यच्युते भक्ति: सर्वलोकैकभर्तरि ॥ ४८ ॥

vīra-varya pitaḥ pṛthvyāḥsamāḥ sañjīva śāśvatīḥyasyedṛśy acyute bhaktiḥsarva-lokaika-bhartari

अहो वयं ह्यद्य पवित्रकीर्तेत्वयैव नाथेन मुकुन्दनाथा: । य उत्तमश्लोकतमस्य विष्णो-र्ब्रह्मण्यदेवस्य कथां व्यनक्ति ॥ ४९ ॥

aho vayaṁ hy adya pavitra-kīrtetvayaiva nāthena mukunda-nāthāḥya uttamaślokatamasya viṣṇorbrahmaṇya-devasya kathāṁ vyanakti

नात्यद्भुतमिदं नाथ तवाजीव्यानुशासनम् । प्रजानुरागो महतां प्रकृति: करुणात्मनाम् ॥ ५० ॥

nātyadbhutam idaṁ nāthatavājīvyānuśāsanamprajānurāgo mahatāṁprakṛtiḥ karuṇātmanām

अद्य नस्तमस: पारस्त्वयोपासादित: प्रभो । भ्राम्यतां नष्टद‍ृष्टीनां कर्मभिर्दैवसंज्ञितै: ॥ ५१ ॥

adya nas tamasaḥ pārastvayopāsāditaḥ prabhobhrāmyatāṁ naṣṭa-dṛṣṭīnāṁkarmabhir daiva-saṁjñitaiḥ

नमो विवृद्धसत्त्वाय पुरुषाय महीयसे । यो ब्रह्म क्षत्रमाविश्य बिभर्तीदं स्वतेजसा ॥ ५२ ॥

namo vivṛddha-sattvāyapuruṣāya mahīyaseyo brahma kṣatram āviśyabibhartīdaṁ sva-tejasā