Canto 4, Chapter 22

मैत्रेय उवाच जनेषु प्रगृणत्स्वेवं पृथुं पृथुलविक्रमम् । तत्रोपजग्मुर्मुनयश्चत्वार: सूर्यवर्चस: ॥ १ ॥

maitreya uvācajaneṣu pragṛṇatsv evaṁpṛthuṁ pṛthula-vikramamtatropajagmur munayaścatvāraḥ sūrya-varcasaḥ

तांस्तु सिद्धेश्वरान् राजा व्योम्नोऽवतरतोऽर्चिषा । लोकानपापान् कुर्वाणान् सानुगोऽचष्ट लक्षितान् ॥ २ ॥

tāṁs tu siddheśvarān rājāvyomno ’vatarato ’rciṣālokān apāpān kurvāṇānsānugo ’caṣṭa lakṣitān

तद्दर्शनोद्गतान् प्राणान् प्रत्यादित्सुरिवोत्थित: । ससदस्यानुगो वैन्य इन्द्रियेशो गुणानिव ॥ ३ ॥

tad-darśanodgatān prāṇānpratyāditsur ivotthitaḥsa-sadasyānugo vainyaindriyeśo guṇān iva

गौरवाद्यन्त्रित: सभ्य: प्रश्रयानतकन्धर: । विधिवत्पूजयां चक्रे गृहीताध्यर्हणासनान् ॥ ४ ॥

gauravād yantritaḥ sabhyaḥpraśrayānata-kandharaḥvidhivat pūjayāṁ cakregṛhītādhyarhaṇāsanān

तत्पादशौचसलिलैर्मार्जितालकबन्धन: । तत्र शीलवतां वृत्तमाचरन्मानयन्निव ॥ ५ ॥

tat-pāda-śauca-salilairmārjitālaka-bandhanaḥtatra śīlavatāṁ vṛttamācaran mānayann iva

हाटकासन आसीनान् स्वधिष्ण्येष्विव पावकान् । श्रद्धासंयमसंयुक्त: प्रीत: प्राह भवाग्रजान् ॥ ६ ॥

hāṭakāsana āsīnānsva-dhiṣṇyeṣv iva pāvakānśraddhā-saṁyama-saṁyuktaḥprītaḥ prāha bhavāgrajān

पृथुरुवाचअहो आचरितं किं मे मङ्गलं मङ्गलायना: । यस्य वो दर्शनं ह्यासीद्दुर्दर्शानां च योगिभि: ॥ ७ ॥

pṛthur uvācaaho ācaritaṁ kiṁ memaṅgalaṁ maṅgalāyanāḥyasya vo darśanaṁ hy āsīddurdarśānāṁ ca yogibhiḥ

किं तस्य दुर्लभतरमिह लोके परत्र च । यस्य विप्रा: प्रसीदन्ति शिवो विष्णुश्च सानुग: ॥ ८ ॥

kiṁ tasya durlabhataramiha loke paratra cayasya viprāḥ prasīdantiśivo viṣṇuś ca sānugaḥ

नैव लक्षयते लोको लोकान् पर्यटतोऽपि यान् । यथा सर्वद‍ृशं सर्व आत्मानं येऽस्य हेतव: ॥ ९ ॥

naiva lakṣayate lokolokān paryaṭato ’pi yānyathā sarva-dṛśaṁ sarvaātmānaṁ ye ’sya hetavaḥ

अधना अपि ते धन्या: साधवो गृहमेधिन: । यद्गृहा ह्यर्हवर्याम्बुतृणभूमीश्वरावरा: ॥ १० ॥

adhanā api te dhanyāḥsādhavo gṛha-medhinaḥyad-gṛhā hy arha-varyāmbu-tṛṇa-bhūmīśvarāvarāḥ

व्यालालयद्रुमा वै तेष्वरिक्ताखिलसम्पद: । यद्गृहास्तीर्थपादीयपादतीर्थविवर्जिता: ॥ ११ ॥

vyālālaya-drumā vai teṣvariktākhila-sampadaḥyad-gṛhās tīrtha-pādīya-pādatīrtha-vivarjitāḥ

स्वागतं वो द्विजश्रेष्ठा यद्‌व्रतानि मुमुक्षव: । चरन्ति श्रद्धया धीरा बाला एव बृहन्ति च ॥ १२ ॥

svāgataṁ vo dvija-śreṣṭhāyad-vratāni mumukṣavaḥcaranti śraddhayā dhīrābālā eva bṛhanti ca

कच्चिन्न: कुशलं नाथा इन्द्रियार्थार्थवेदिनाम् । व्यसनावाप एतस्मिन्पतितानां स्वकर्मभि: ॥ १३ ॥

kaccin naḥ kuśalaṁ nāthāindriyārthārtha-vedināmvyasanāvāpa etasminpatitānāṁ sva-karmabhiḥ

भवत्सु कुशलप्रश्न आत्मारामेषु नेष्यते । कुशलाकुशला यत्र न सन्ति मतिवृत्तय: ॥ १४ ॥

bhavatsu kuśala-praśnaātmārāmeṣu neṣyatekuśalākuśalā yatrana santi mati-vṛttayaḥ

तदहं कृतविश्रम्भ: सुहृदो वस्तपस्विनाम् । सम्पृच्छे भव एतस्मिन् क्षेम: केनाञ्जसा भवेत् ॥ १५ ॥

tad ahaṁ kṛta-viśrambhaḥsuhṛdo vas tapasvināmsampṛcche bhava etasminkṣemaḥ kenāñjasā bhavet

व्यक्तमात्मवतामात्मा भगवानात्मभावन: । स्वानामनुग्रहायेमां सिद्धरूपी चरत्यज: ॥ १६ ॥

vyaktam ātmavatām ātmābhagavān ātma-bhāvanaḥsvānām anugrahāyemāṁsiddha-rūpī caraty ajaḥ

मैत्रेय उवाच पृथोस्तत्सूक्तमाकर्ण्य सारं सुष्ठु मितं मधु । स्मयमान इव प्रीत्या कुमार: प्रत्युवाच ह ॥ १७ ॥

maitreya uvācapṛthos tat sūktam ākarṇyasāraṁ suṣṭhu mitaṁ madhusmayamāna iva prītyākumāraḥ pratyuvāca ha

सनत्कुमार उवाच साधु पृष्टं महाराज सर्वभूतहितात्मना । भवता विदुषा चापि साधूनां मतिरीद‍ृशी ॥ १८ ॥

sanat-kumāra uvācasādhu pṛṣṭaṁ mahārājasarva-bhūta-hitātmanābhavatā viduṣā cāpisādhūnāṁ matir īdṛśī

सङ्गम: खलु साधूनामुभयेषां च सम्मत: । यत्सम्भाषणसम्प्रश्न: सर्वेषां वितनोति शम् ॥ १९ ॥

saṅgamaḥ khalu sādhūnāmubhayeṣāṁ ca sammataḥyat-sambhāṣaṇa-sampraśnaḥsarveṣāṁ vitanoti śam

अस्त्येव राजन् भवतो मधुद्विष:पादारविन्दस्य गुणानुवादने । रतिर्दुरापा विधुनोति नैष्ठिकीकामं कषायं मलमन्तरात्मन: ॥ २० ॥

asty eva rājan bhavato madhudviṣaḥpādāravindasya guṇānuvādaneratir durāpā vidhunoti naiṣṭhikīkāmaṁ kaṣāyaṁ malam antar-ātmanaḥ

शास्त्रेष्वियानेव सुनिश्चितो नृणांक्षेमस्य सध्र्‌यग्विमृशेषु हेतु: । असङ्ग आत्मव्यतिरिक्त आत्मनिद‍ृढा रतिर्ब्रह्मणि निर्गुणे च या ॥ २१ ॥

śāstreṣv iyān eva suniścito nṛṇāṁkṣemasya sadhryag-vimṛśeṣu hetuḥasaṅga ātma-vyatirikta ātmanidṛḍhā ratir brahmaṇi nirguṇe ca yā

सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्ययाजिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया । योगेश्वरोपासनया च नित्यंपुण्यश्रव:कथया पुण्यया च ॥ २२ ॥

sā śraddhayā bhagavad-dharma-caryayājijñāsayādhyātmika-yoga-niṣṭhayāyogeśvaropāsanayā ca nityaṁpuṇya-śravaḥ-kathayā puṇyayā ca

अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णयातत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनिविना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥ २३ ॥

arthendriyārāma-sagoṣṭhy-atṛṣṇayātat-sammatānām aparigraheṇa cavivikta-rucyā paritoṣa ātmanivinā harer guṇa-pīyūṣa-pānāt

अहिंसया पारमहंस्यचर्ययास्मृत्या मुकुन्दाचरिताग्र्यसीधुना । यमैरकामैर्नियमैश्चाप्यनिन्दयानिरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥ २४ ॥

ahiṁsayā pāramahaṁsya-caryayāsmṛtyā mukundācaritāgrya-sīdhunāyamair akāmair niyamaiś cāpy anindayānirīhayā dvandva-titikṣayā ca

हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूरगुणाभिधानेन विजृम्भमाणया । भक्त्या ह्यसङ्ग: सदसत्यनात्मनिस्यान्निर्गुणे ब्रह्मणि चाञ्जसा रति: ॥ २५ ॥

harer muhus tatpara-karṇa-pūra-guṇābhidhānena vijṛmbhamāṇayābhaktyā hy asaṅgaḥ sad-asaty anātmanisyān nirguṇe brahmaṇi cāñjasā ratiḥ

यदा रतिर्ब्रह्मणि नैष्ठिकी पुमा-नाचार्यवान् ज्ञानविरागरंहसा । दहत्यवीर्यं हृदयं जीवकोशंपञ्चात्मकं योनिमिवोत्थितोऽग्नि: ॥ २६ ॥

yadā ratir brahmaṇi naiṣṭhikī pumānācāryavān jñāna-virāga-raṁhasādahaty avīryaṁ hṛdayaṁ jīva-kośaṁpañcātmakaṁ yonim ivotthito ’gniḥ

दग्धाशयो मुक्तसमस्ततद्गुणोनैवात्मनो बहिरन्तर्विचष्टे । परात्मनोर्यद्वय‍वधानं पुरस्तात्स्वप्ने यथा पुरुषस्तद्विनाशे ॥ २७ ॥

dagdhāśayo mukta-samasta-tad-guṇonaivātmano bahir antar vicaṣṭeparātmanor yad-vyavadhānaṁ purastātsvapne yathā puruṣas tad-vināśe

आत्मानमिन्द्रियार्थं च परं यदुभयोरपि । सत्याशय उपाधौ वै पुमान् पश्यति नान्यदा ॥ २८ ॥

ātmānam indriyārthaṁ caparaṁ yad ubhayor apisaty āśaya upādhau vaipumān paśyati nānyadā

निमित्ते सति सर्वत्र जलादावपि पूरुष: । आत्मनश्च परस्यापि भिदां पश्यति नान्यदा ॥ २९ ॥

nimitte sati sarvatrajalādāv api pūruṣaḥātmanaś ca parasyāpibhidāṁ paśyati nānyadā

इन्द्रियैर्विषयाकृष्टैराक्षिप्तं ध्यायतां मन: । चेतनां हरते बुद्धे: स्तम्बस्तोयमिव ह्रदात् ॥ ३० ॥

indriyair viṣayākṛṣṭairākṣiptaṁ dhyāyatāṁ manaḥcetanāṁ harate buddheḥstambas toyam iva hradāt

भ्रश्यत्यनुस्मृतिश्चित्तं ज्ञानभ्रंश: स्मृतिक्षये । तद्रोधं कवय: प्राहुरात्मापह्नवमात्मन: ॥ ३१ ॥

bhraśyaty anusmṛtiś cittaṁjñāna-bhraṁśaḥ smṛti-kṣayetad-rodhaṁ kavayaḥ prāhurātmāpahnavam ātmanaḥ

नात: परतरो लोके पुंस: स्वार्थव्यतिक्रम: । यदध्यन्यस्य प्रेयस्त्वमात्मन: स्वव्यतिक्रमात् ॥ ३२ ॥

nātaḥ parataro lokepuṁsaḥ svārtha-vyatikramaḥyad-adhy anyasya preyastvamātmanaḥ sva-vyatikramāt

अर्थेन्द्रियार्थाभिध्यानं सर्वार्थापह्नवो नृणाम् । भ्रंशितो ज्ञानविज्ञानाद्येनाविशति मुख्यताम् ॥ ३३ ॥

arthendriyārthābhidhyānaṁsarvārthāpahnavo nṛṇāmbhraṁśito jñāna-vijñānādyenāviśati mukhyatām

न कुर्यात्कर्हिचित्सङ्गं तमस्तीव्रं तितीरिषु: । धर्मार्थकाममोक्षाणां यदत्यन्तविघातकम् ॥ ३४ ॥

na kuryāt karhicit saṅgaṁtamas tīvraṁ titīriṣuḥdharmārtha-kāma-mokṣāṇāṁyad atyanta-vighātakam

तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुत: ॥ ३५ ॥

tatrāpi mokṣa evārthaātyantikatayeṣyatetraivargyo ’rtho yato nityaṁkṛtānta-bhaya-saṁyutaḥ

परेऽवरे च ये भावा गुणव्यतिकरादनु । न तेषां विद्यते क्षेममीशविध्वंसिताशिषाम् ॥ ३६ ॥

pare ’vare ca ye bhāvāguṇa-vyatikarād anuna teṣāṁ vidyate kṣemamīśa-vidhvaṁsitāśiṣām

तत्त्वं नरेन्द्र जगतामथ तस्थूषां चदेहेन्द्रियासुधिषणात्मभिरावृतानाम् । य: क्षेत्रवित्तपतया हृदि विश्वगावि:प्रत्यक् चकास्ति भगवांस्तमवेहि सोऽस्मि ॥ ३७ ॥

tat tvaṁ narendra jagatām atha tasthūṣāṁ cadehendriyāsu-dhiṣaṇātmabhir āvṛtānāmyaḥ kṣetravit-tapatayā hṛdi viśvag āviḥpratyak cakāsti bhagavāṁs tam avehi so ’smi

यस्मिन्निदं सदसदात्मतया विभातिमाया विवेकविधुति स्रजि वाहिबुद्धि: । तं नित्यमुक्तपरिशुद्धविशुद्धतत्त्वंप्रत्यूढकर्मकलिलप्रकृतिं प्रपद्ये ॥ ३८ ॥

yasminn idaṁ sad-asad-ātmatayā vibhātimāyā viveka-vidhuti sraji vāhi-buddhiḥtaṁ nitya-mukta-pariśuddha-viśuddha-tattvaṁpratyūḍha-karma-kalila-prakṛtiṁ prapadye

यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्याकर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्त: । तद्वन्न रिक्तमतयो यतयोऽपि रुद्धस्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥ ३९ ॥

yat-pāda-paṅkaja-palāśa-vilāsa-bhaktyākarmāśayaṁ grathitam udgrathayanti santaḥtadvan na rikta-matayo yatayo ’pi ruddha-sroto-gaṇās tam araṇaṁ bhaja vāsudevam

कृच्छ्रो महानिह भवार्णवमप्लवेशांषड्‌वर्गनक्रमसुखेन तितीर्षन्ति । तत्त्वं हरेर्भगवतो भजनीयमङ्‌घ्रिंकृत्वोडुपं व्यसनमुत्तर दुस्तरार्णम् ॥ ४० ॥

kṛcchro mahān iha bhavārṇavam aplaveśāṁṣaḍ-varga-nakram asukhena titīrṣantitat tvaṁ harer bhagavato bhajanīyam aṅghriṁkṛtvoḍupaṁ vyasanam uttara dustarārṇam

मैत्रेय उवाच स एवं ब्रह्मपुत्रेण कुमारेणात्ममेधसा । दर्शितात्मगति: सम्यक्प्रशस्योवाच तं नृप: ॥ ४१ ॥

maitreya uvācasa evaṁ brahma-putreṇakumāreṇātma-medhasādarśitātma-gatiḥ samyakpraśasyovāca taṁ nṛpaḥ

राजोवाचकृतो मेऽनुग्रह: पूर्वं हरिणार्तानुकम्पिना । तमापादयितुं ब्रह्मन् भगवन् यूयमागता: ॥ ४२ ॥

rājovācakṛto me ’nugrahaḥ pūrvaṁhariṇārtānukampinātam āpādayituṁ brahmanbhagavan yūyam āgatāḥ

निष्पादितश्च कार्त्स्‍न्येन भगवद्‌भिर्घृणालुभि: । साधूच्छिष्टं हि मे सर्वमात्मना सह किं ददे ॥ ४३ ॥

niṣpāditaś ca kārtsnyenabhagavadbhir ghṛṇālubhiḥsādhūcchiṣṭaṁ hi me sarvamātmanā saha kiṁ dade

प्राणा दारा: सुता ब्रह्मन् गृहाश्च सपरिच्छदा: । राज्यं बलं मही कोश इति सर्वं निवेदितम् ॥ ४४ ॥

prāṇā dārāḥ sutā brahmangṛhāś ca sa-paricchadāḥrājyaṁ balaṁ mahī kośaiti sarvaṁ niveditam

सैनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च । सर्व लोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति ॥ ४५ ॥

sainā-patyaṁ ca rājyaṁ cadaṇḍa-netṛtvam eva casarva lokādhipatyaṁ caveda-śāstra-vid arhati

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । तस्यैवानुग्रहेणान्नं भुञ्जते क्षत्रियादय: ॥ ४६ ॥

svam eva brāhmaṇo bhuṅktesvaṁ vaste svaṁ dadāti catasyaivānugraheṇānnaṁbhuñjate kṣatriyādayaḥ

यैरीद‍ृशी भगवतो गतिरात्मवादएकान्ततो निगमिभि: प्रतिपादिता न: । तुष्यन्‍त्वदभ्रकरुणा: स्वकृतेन नित्यंको नाम तत्प्रतिकरोति विनोदपात्रम् ॥ ४७ ॥

yair īdṛśī bhagavato gatir ātma-vādaekāntato nigamibhiḥ pratipāditā naḥtuṣyantv adabhra-karuṇāḥ sva-kṛtena nityaṁko nāma tat pratikaroti vinoda-pātram

मैत्रेय उवाच त आत्मयोगपतय आदिराजेन पूजिता: । शीलं तदीयं शंसन्त: खेऽभवन्मिषतां नृणाम् ॥ ४८ ॥

maitreya uvācata ātma-yoga-patayaādi-rājena pūjitāḥśīlaṁ tadīyaṁ śaṁsantaḥkhe ’bhavan miṣatāṁ nṛṇām

वैन्यस्तु धुर्यो महतां संस्थित्याध्यात्मशिक्षया । आप्तकाममिवात्मानं मेन आत्मन्यवस्थित: ॥ ४९ ॥

vainyas tu dhuryo mahatāṁsaṁsthityādhyātma-śikṣayāāpta-kāmam ivātmānaṁmena ātmany avasthitaḥ

कर्माणि च यथाकालं यथादेशं यथाबलम् । यथोचितं यथावित्तमकरोद्ब्रह्मसात्कृतम् ॥ ५० ॥

karmāṇi ca yathā-kālaṁyathā-deśaṁ yathā-balamyathocitaṁ yathā-vittamakarod brahma-sāt-kṛtam

फलं ब्रह्मणि संन्यस्य निर्विषङ्ग: समाहित: । कर्माध्यक्षं च मन्वान आत्मानं प्रकृते: परम् ॥ ५१ ॥

phalaṁ brahmaṇi sannyasyanirviṣaṅgaḥ samāhitaḥkarmādhyakṣaṁ ca manvānaātmānaṁ prakṛteḥ param

गृहेषु वर्तमानोऽपि स साम्राज्यश्रियान्वित: । नासज्जतेन्द्रियार्थेषु निरहंमतिरर्कवत् ॥ ५२ ॥

gṛheṣu vartamāno ’pisa sāmrājya-śriyānvitaḥnāsajjatendriyārtheṣuniraham-matir arkavat

एवमध्यात्मयोगेन कर्माण्यनुसमाचरन् । पुत्रानुत्पादयामास पञ्चार्चिष्यात्मसम्मतान् ॥ ५३ ॥

evam adhyātma-yogenakarmāṇy anusamācaranputrān utpādayām āsapañcārciṣy ātma-sammatān

विजिताश्वं धूम्रकेशं हर्यक्षं द्रविणंवृकम् । सर्वेषां लोकपालानां दधारैक: पृथुर्गुणान् ॥ ५४ ॥

vijitāśvaṁ dhūmrakeśaṁharyakṣaṁ draviṇaṁ vṛkamsarveṣāṁ loka-pālānāṁdadhāraikaḥ pṛthur guṇān

गोपीथाय जगत्सृष्टे: काले स्वेस्वेऽच्युतात्मक: । मनोवाग्वृत्तिभि: सौम्यैर्गुणै: संरञ्जयन्प्रजा: ॥ ५५ ॥

gopīthāya jagat-sṛṣṭeḥkāle sve sve ’cyutātmakaḥmano-vāg-vṛttibhiḥ saumyairguṇaiḥ saṁrañjayan prajāḥ

राजेत्यधान्नामधेयं सोमराज इवापर: । सूर्यवद्विसृजन् गृह्णन् प्रतपंश्च भुवो वसु ॥ ५६ ॥

rājety adhān nāmadheyaṁsoma-rāja ivāparaḥsūryavad visṛjan gṛhṇanpratapaṁś ca bhuvo vasu

दुर्धर्षस्तेजसेवाग्निर्महेन्द्र इव दुर्जय: । तितिक्षया धरित्रीव द्यौरिवाभीष्टदो नृणाम् ॥ ५७ ॥

durdharṣas tejasevāgnirmahendra iva durjayaḥtitikṣayā dharitrīvadyaur ivābhīṣṭa-do nṛṇām

वर्षति स्म यथाकामं पर्जन्य इव तर्पयन् । समुद्र इव दुर्बोध: सत्त्वेनाचलराडिव ॥ ५८ ॥

varṣati sma yathā-kāmaṁparjanya iva tarpayansamudra iva durbodhaḥsattvenācala-rāḍ iva

धर्मराडिव शिक्षायामाश्चर्ये हिमवानिव । कुवेर इव कोशाढ्यो गुप्तार्थो वरुणो यथा ॥ ५९ ॥

dharma-rāḍ iva śikṣāyāmāścarye himavān ivakuvera iva kośāḍhyoguptārtho varuṇo yathā

मातरिश्वेव सर्वात्मा बलेन महसौजसा । अविषह्यतया देवो भगवान् भूतराडिव ॥ ६० ॥

mātariśveva sarvātmābalena mahasaujasāaviṣahyatayā devobhagavān bhūta-rāḍ iva

कन्दर्प इव सौन्दर्ये मनस्वी मृगराडिव । वात्सल्ये मनुवन्नृणां प्रभुत्वे भगवानज: ॥ ६१ ॥

kandarpa iva saundaryemanasvī mṛga-rāḍ ivavātsalye manuvan nṛṇāṁprabhutve bhagavān ajaḥ

बृहस्पतिर्ब्रह्मवादे आत्मवत्त्वे स्वयं हरि: । भक्त्या गोगुरुविप्रेषु विष्वक्सेनानुवर्तिषु । ह्रिया प्रश्रयशीलाभ्यामात्मतुल्य: परोद्यमे ॥ ६२ ॥

bṛhaspatir brahma-vādeātmavattve svayaṁ hariḥbhaktyā go-guru-vipreṣuviṣvaksenānuvartiṣuhriyā praśraya-śīlābhyāmātma-tulyaḥ parodyame

कीर्त्योर्ध्वगीतया पुम्भिस्त्रैलोक्ये तत्र तत्र ह । प्रविष्ट: कर्णरन्ध्रेषु स्त्रीणां राम: सतामिव ॥ ६३ ॥

kīrtyordhva-gītayā pumbhistrailokye tatra tatra hapraviṣṭaḥ karṇa-randhreṣustrīṇāṁ rāmaḥ satām iva