Canto 4, Chapter 23

मैत्रेय उवाच दृष्ट्वात्मानं प्रवयसमेकदा वैन्य आत्मवान् । आत्मना वर्धिताशेषस्वानुसर्ग: प्रजापति: ॥ १ ॥ जगतस्तस्थुषश्चापि वृत्तिदो धर्मभृत्सताम् । निष्पादितेश्वरादेशो यदर्थमिह जज्ञिवान् ॥ २ ॥ आत्मजेष्वात्मजां न्यस्य विरहाद्रुदतीमिव । प्रजासु विमन:स्वेक: सदारोऽगात्तपोवनम् ॥ ३ ॥

maitreya uvācadṛṣṭvātmānaṁ pravayasamekadā vainya ātmavānātmanā vardhitāśeṣa-svānusargaḥ prajāpatiḥ

तत्राप्यदाभ्यनियमो वैखानससुसम्मते । आरब्ध उग्रतपसि यथा स्वविजये पुरा ॥ ४ ॥

tatrāpy adābhya-niyamovaikhānasa-susammateārabdha ugra-tapasiyathā sva-vijaye purā

कन्दमूलफलाहार: शुष्कपर्णाशन: क्‍वचित् । अब्भक्ष: कतिचित्पक्षान् वायुभक्षस्तत: परम् ॥ ५ ॥

kanda-mūla-phalāhāraḥśuṣka-parṇāśanaḥ kvacitab-bhakṣaḥ katicit pakṣānvāyu-bhakṣas tataḥ param

ग्रीष्मे पञ्चतपा वीरो वर्षास्वासारषाण्मुनि: । आकण्ठमग्न: शिशिरे उदके स्थण्डिलेशय: ॥ ६ ॥

grīṣme pañca-tapā vīrovarṣāsv āsāraṣāṇ muniḥākaṇṭha-magnaḥ śiśireudake sthaṇḍile-śayaḥ

तितिक्षुर्यतवाग्दान्त ऊर्ध्वरेता जितानिल: । आरिराधयिषु: कृष्णमचरत्तप उत्तमम् ॥ ७ ॥

titikṣur yata-vāg dāntaūrdhva-retā jitānilaḥārirādhayiṣuḥ kṛṣṇamacarat tapa uttamam

तेन क्रमानुसिद्धेन ध्वस्तकर्ममलाशय: । प्राणायामै: सन्निरुद्धषड्‌वर्गश्छिन्नबन्धन: ॥ ८ ॥

tena kramānusiddhenadhvasta-karma-malāśayaḥprāṇāyāmaiḥ sanniruddha-ṣaḍ-vargaś chinna-bandhanaḥ

सनत्कुमारो भगवान् यदाहाध्यात्मिकं परम् । योगं तेनैव पुरुषमभजत्पुरुषर्षभ: ॥ ९ ॥

sanat-kumāro bhagavānyad āhādhyātmikaṁ paramyogaṁ tenaiva puruṣamabhajat puruṣarṣabhaḥ

भगवद्धर्मिण: साधो: श्रद्धया यतत: सदा । भक्तिर्भगवति ब्रह्मण्यनन्यविषयाभवत् ॥ १० ॥

bhagavad-dharmiṇaḥ sādhoḥśraddhayā yatataḥ sadābhaktir bhagavati brahmaṇyananya-viṣayābhavat

तस्यानया भगवत: परिकर्मशुद्धसत्त्वात्मनस्तदनुसंस्मरणानुपूर्त्या । ज्ञानं विरक्तिमदभून्निशितेन येनचिच्छेद संशयपदं निजजीवकोशम् ॥ ११ ॥

tasyānayā bhagavataḥ parikarma-śuddha-sattvātmanas tad-anusaṁsmaraṇānupūrtyājñānaṁ viraktimad abhūn niśitena yenaciccheda saṁśaya-padaṁ nija-jīva-kośam

छिन्नान्यधीरधिगतात्मगतिर्निरीह-स्तत्तत्यजेऽच्छिनदिदं वयुनेन येन । तावन्न योगगतिभिर्यतिरप्रमत्तोयावद्गदाग्रजकथासु रतिं न कुर्यात् ॥ १२ ॥

chinnānya-dhīr adhigatātma-gatir nirīhastat tatyaje ’cchinad idaṁ vayunena yenatāvan na yoga-gatibhir yatir apramattoyāvad gadāgraja-kathāsu ratiṁ na kuryāt

एवं स वीरप्रवर: संयोज्यात्मानमात्मनि । ब्रह्मभूतो द‍ृढं काले तत्याज स्वं कलेवरम् ॥ १३ ॥

evaṁ sa vīra-pravaraḥsaṁyojyātmānam ātmanibrahma-bhūto dṛḍhaṁ kāletatyāja svaṁ kalevaram

सम्पीड्य पायुं पार्ष्णिभ्यां वायुमुत्सारयञ्छनै: । नाभ्यां कोष्ठेष्ववस्थाप्य हृदुर:कण्ठशीर्षणि ॥ १४ ॥

sampīḍya pāyuṁ pārṣṇibhyāṁvāyum utsārayañ chanaiḥnābhyāṁ koṣṭheṣv avasthāpyahṛd-uraḥ-kaṇṭha-śīrṣaṇi

उत्सर्पयंस्तु तं मूर्ध्नि क्रमेणावेश्य नि:स्पृह: । वायुं वायौ क्षितौ कायं तेजस्तेजस्ययूयुजत् ॥ १५ ॥

utsarpayaṁs tu taṁ mūrdhnikrameṇāveśya niḥspṛhaḥvāyuṁ vāyau kṣitau kāyaṁtejas tejasy ayūyujat

खान्याकाशे द्रवं तोये यथास्थानं विभागश: । क्षितिमम्भसि तत्तेजस्यदो वायौ नभस्यमुम् ॥ १६ ॥

khāny ākāśe dravaṁ toyeyathā-sthānaṁ vibhāgaśaḥkṣitim ambhasi tat tejasyado vāyau nabhasy amum

इन्द्रियेषु मनस्तानि तन्मात्रेषु यथोद्भवम् । भूतादिनामून्युत्कृष्य महत्यात्मनि सन्दधे ॥ १७ ॥

indriyeṣu manas tānitan-mātreṣu yathodbhavambhūtādināmūny utkṛṣyamahaty ātmani sandadhe

तं सर्वगुणविन्यासं जीवे मायामये न्यधात् । तं चानुशयमात्मस्थमसावनुशयी पुमान् । ज्ञानवैराग्यवीर्येण स्वरूपस्थोऽजहात्प्रभु: ॥ १८ ॥

taṁ sarva-guṇa-vinyāsaṁjīve māyāmaye nyadhāttaṁ cānuśayam ātma-sthamasāv anuśayī pumānjñāna-vairāgya-vīryeṇasvarūpa-stho ’jahāt prabhuḥ

अर्चिर्नाम महाराज्ञी तत्पत्‍न्यनुगता वनम् । सुकुमार्यतदर्हा च यत्पद्‌भ्यां स्पर्शनं भुव: ॥ १९ ॥

arcir nāma mahā-rājñītat-patny anugatā vanamsukumāry atad-arhā cayat-padbhyāṁ sparśanaṁ bhuvaḥ

अतीव भर्तुर्व्रतधर्मनिष्ठयाशुश्रूषया चार्षदेहयात्रया । नाविन्दतार्तिं परिकर्शितापि साप्रेयस्करस्पर्शनमाननिर्वृति: ॥ २० ॥

atīva bhartur vrata-dharma-niṣṭhayāśuśrūṣayā cārṣa-deha-yātrayānāvindatārtiṁ parikarśitāpi sāpreyaskara-sparśana-māna-nirvṛtiḥ

देहं विपन्नाखिलचेतनादिकंपत्यु: पृथिव्या दयितस्य चात्मन: । आलक्ष्य किञ्चिच्च विलप्य सा सतीचितामथारोपयदद्रिसानुनि ॥ २१ ॥

dehaṁ vipannākhila-cetanādikaṁpatyuḥ pṛthivyā dayitasya cātmanaḥālakṣya kiñcic ca vilapya sā satīcitām athāropayad adri-sānuni

विधाय कृत्यं ह्रदिनीजलाप्लुतादत्त्वोदकं भर्तुरुदारकर्मण: । नत्वा दिविस्थांस्त्रिदशांस्त्रि: परीत्यविवेश वह्निं ध्यायती भर्तृपादौ ॥ २२ ॥

vidhāya kṛtyaṁ hradinī-jalāplutādattvodakaṁ bhartur udāra-karmaṇaḥnatvā divi-sthāṁs tridaśāṁs triḥ parītyaviveśa vahniṁ dhyāyatī bhartṛ-pādau

विलोक्यानुगतां साध्वीं पृथुं वीरवरं पतिम् । तुष्टुवुर्वरदा देवैर्देवपत्‍न्य: सहस्रश: ॥ २३ ॥

vilokyānugatāṁ sādhvīṁpṛthuṁ vīra-varaṁ patimtuṣṭuvur varadā devairdeva-patnyaḥ sahasraśaḥ

कुर्वत्य: कुसुमासारं तस्मिन्मन्दरसानुनि । नदत्स्वमरतूर्येषु गृणन्ति स्म परस्परम् ॥ २४ ॥

kurvatyaḥ kusumāsāraṁtasmin mandara-sānuninadatsv amara-tūryeṣugṛṇanti sma parasparam

देव्य ऊचु: अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम् । सर्वात्मना पतिं भेजे यज्ञेशं श्रीर्वधूरिव ॥ २५ ॥

devya ūcuḥaho iyaṁ vadhūr dhanyāyā caivaṁ bhū-bhujāṁ patimsarvātmanā patiṁ bhejeyajñeśaṁ śrīr vadhūr iva

सैषा नूनं व्रजत्यूर्ध्वमनु वैन्यं पतिं सती । पश्यतास्मानतीत्यार्चिर्दुर्विभाव्येन कर्मणा ॥ २६ ॥

saiṣā nūnaṁ vrajaty ūrdhvamanu vainyaṁ patiṁ satīpaśyatāsmān atītyārcirdurvibhāvyena karmaṇā

तेषां दुरापं किं त्वन्यन्मर्त्यानां भगवत्पदम् । भुवि लोलायुषो ये वै नैष्कर्म्यं साधयन्त्युत ॥ २७ ॥

teṣāṁ durāpaṁ kiṁ tv anyanmartyānāṁ bhagavat-padambhuvi lolāyuṣo ye vainaiṣkarmyaṁ sādhayanty uta

स वञ्चितो बतात्मध्रुक् कृच्छ्रेण महता भुवि । लब्ध्वापवर्ग्यं मानुष्यं विषयेषु विषज्जते ॥ २८ ॥

sa vañcito batātma-dhrukkṛcchreṇa mahatā bhuvilabdhvāpavargyaṁ mānuṣyaṁviṣayeṣu viṣajjate

मैत्रेय उवाच स्तुवतीष्वमरस्त्रीषु पतिलोकं गता वधू: । यं वा आत्मविदां धुर्यो वैन्य: प्रापाच्युताश्रय: ॥ २९ ॥

maitreya uvācastuvatīṣv amara-strīṣupati-lokaṁ gatā vadhūḥyaṁ vā ātma-vidāṁ dhuryovainyaḥ prāpācyutāśrayaḥ

इत्थम्भूतानुभावोऽसौ पृथु: स भगवत्तम: । कीर्तितं तस्य चरितमुद्दामचरितस्य ते ॥ ३० ॥

ittham-bhūtānubhāvo ’saupṛthuḥ sa bhagavattamaḥkīrtitaṁ tasya caritamuddāma-caritasya te

य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहित: पठेत् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि स पृथो: पदवीमियात् ॥ ३१ ॥

ya idaṁ sumahat puṇyaṁśraddhayāvahitaḥ paṭhetśrāvayec chṛṇuyād vāpisa pṛthoḥ padavīm iyāt

ब्राह्मणो ब्रह्मवर्चस्वी राजन्यो जगतीपति: । वैश्य: पठन् विट्पति: स्याच्छूद्र: सत्तमतामियात् ॥ ३२ ॥

brāhmaṇo brahma-varcasvīrājanyo jagatī-patiḥvaiśyaḥ paṭhan viṭ-patiḥ syācchūdraḥ sattamatām iyāt

त्रि: कृत्व इदमाकर्ण्य नरो नार्यथवाद‍ृता । अप्रज: सुप्रजतमो निर्धनो धनवत्तम: ॥ ३३ ॥

triḥ kṛtva idam ākarṇyanaro nāry athavādṛtāaprajaḥ su-prajatamonirdhano dhanavattamaḥ

अस्पष्टकीर्ति: सुयशा मूर्खो भवति पण्डित: । इदं स्वस्त्ययनं पुंसाममङ्गल्यनिवारणम् ॥ ३४ ॥

aspaṣṭa-kīrtiḥ suyaśāmūrkho bhavati paṇḍitaḥidaṁ svasty-ayanaṁ puṁsāmamaṅgalya-nivāraṇam

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं कलिमलापहम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां सम्यक्सिद्धिमभीप्सुभि: । श्रद्धयैतदनुश्राव्यं चतुर्णां कारणं परम् ॥ ३५ ॥

dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁsvargyaṁ kali-malāpahamdharmārtha-kāma-mokṣāṇāṁsamyak siddhim abhīpsubhiḥśraddhayaitad anuśrāvyaṁcaturṇāṁ kāraṇaṁ param

विजयाभिमुखो राजा श्रुत्वैतदभियाति यान् । बलिं तस्मै हरन्त्यग्रे राजान: पृथवे यथा ॥ ३६ ॥

vijayābhimukho rājāśrutvaitad abhiyāti yānbaliṁ tasmai haranty agrerājānaḥ pṛthave yathā

मुक्तान्यसङ्गो भगवत्यमलां भक्तिमुद्वहन् । वैन्यस्य चरितं पुण्यं श‍ृणुयाच्छ्रावयेत्पठेत् ॥ ३७ ॥

muktānya-saṅgo bhagavatyamalāṁ bhaktim udvahanvainyasya caritaṁ puṇyaṁśṛṇuyāc chrāvayet paṭhet

वैचित्रवीर्याभिहितं महन्माहात्म्यसूचकम् । अस्मिन् कृतमतिमर्त्यं पार्थवीं गतिमाप्नुयात् ॥ ३८ ॥

vaicitravīryābhihitaṁmahan-māhātmya-sūcakamasmin kṛtam atimartyaṁpārthavīṁ gatim āpnuyāt

अनुदिनमिदमादरेण श‍ृण्वन्पृथुचरितं प्रथयन् विमुक्तसङ्ग: । भगवति भवसिन्धुपोतपादेस च निपुणां लभते रतिं मनुष्य: ॥ ३९ ॥

anudinam idam ādareṇa śṛṇvanpṛthu-caritaṁ prathayan vimukta-saṅgaḥbhagavati bhava-sindhu-pota-pādesa ca nipuṇāṁ labhate ratiṁ manuṣyaḥ