Canto 4, Chapter 25

मैत्रेय उवाच इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैरभिपूजित: । पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हर: ॥ १ ॥

maitreya uvācaiti sandiśya bhagavānbārhiṣadair abhipūjitaḥpaśyatāṁ rāja-putrāṇāṁtatraivāntardadhe haraḥ

रुद्रगीतं भगवत: स्तोत्रं सर्वे प्रचेतस: । जपन्तस्ते तपस्तेपुर्वर्षाणामयुतं जले ॥ २ ॥

rudra-gītaṁ bhagavataḥstotraṁ sarve pracetasaḥjapantas te tapas tepurvarṣāṇām ayutaṁ jale

प्राचीनबर्हिषं क्षत्त: कर्मस्वासक्तमानसम् । नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञ: कृपालु: प्रत्यबोधयत् ॥ ३ ॥

prācīnabarhiṣaṁ kṣattaḥkarmasv āsakta-mānasamnārado ’dhyātma-tattva-jñaḥkṛpāluḥ pratyabodhayat

श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे । दु:खहानि: सुखावाप्ति: श्रेयस्तन्नेह चेष्यते ॥ ४ ॥

śreyas tvaṁ katamad rājankarmaṇātmana īhaseduḥkha-hāniḥ sukhāvāptiḥśreyas tan neha ceṣyate

राजोवाचन जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधी: । ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभि: ॥ ५ ॥

rājovācana jānāmi mahā-bhāgaparaṁ karmāpaviddha-dhīḥbrūhi me vimalaṁ jñānaṁyena mucyeya karmabhiḥ

गृहेषु कूटधर्मेषु पुत्रदारधनार्थधी: । न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवर्त्मसु ॥ ६ ॥

gṛheṣu kūṭa-dharmeṣuputra-dāra-dhanārtha-dhīḥna paraṁ vindate mūḍhobhrāmyan saṁsāra-vartmasu

नारद उवाच भो भो: प्रजापते राजन् पशून् पश्यत्वयाध्वरे । संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान्निर्घृणेन सहस्रश: ॥ ७ ॥

nārada uvācabhoḥ bhoḥ prajāpate rājanpaśūn paśya tvayādhvaresaṁjñāpitāñ jīva-saṅghānnirghṛṇena sahasraśaḥ

एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसंतव । सम्परेतम् अय:कूटैश्छिन्दन्त्युत्थितमन्यव: ॥ ८ ॥

ete tvāṁ sampratīkṣantesmaranto vaiśasaṁ tavasamparetam ayaḥ-kūṭaiśchindanty utthita-manyavaḥ

अत्र ते कथयिष्येऽमुमितिहासं पुरातनम् । पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम ॥ ९ ॥

atra te kathayiṣye ’mumitihāsaṁ purātanampurañjanasya caritaṁnibodha gadato mama

आसीत्पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवा: । तस्याविज्ञातनामासीत्सखाविज्ञातचेष्टित: ॥ १० ॥

āsīt purañjano nāmarājā rājan bṛhac-chravāḥtasyāvijñāta-nāmāsītsakhāvijñāta-ceṣṭitaḥ

सोऽन्वेषमाण: शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभु: । नानुरूपं यदाविन्ददभूत्स विमना इव ॥ ११ ॥

so ’nveṣamāṇaḥ śaraṇaṁbabhrāma pṛthivīṁ prabhuḥnānurūpaṁ yadāvindadabhūt sa vimanā iva

न साधु मेने ता: सर्वा भूतले यावती:पुर: । कामान् कामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्तये ॥ १२ ॥

na sādhu mene tāḥ sarvābhūtale yāvatīḥ puraḥkāmān kāmayamāno ’sautasya tasyopapattaye

स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु । ददर्श नवभिर्द्वार्भि: पुरं लक्षितलक्षणाम् ॥ १३ ॥

sa ekadā himavatodakṣiṇeṣv atha sānuṣudadarśa navabhir dvārbhiḥpuraṁ lakṣita-lakṣaṇām

प्राकारोपवनाट्टालपरिखैरक्षतोरणै: । स्वर्णरौप्यायसै: श‍ृङ्गै: सङ्कुलां सर्वतो गृहै: ॥ १४ ॥

prākāropavanāṭṭāla-parikhair akṣa-toraṇaiḥsvarṇa-raupyāyasaiḥ śṛṅgaiḥsaṅkulāṁ sarvato gṛhaiḥ

नीलस्फटिकवैदूर्यमुक्तामरकतारुणै: । क्लृप्तहर्म्यस्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव ॥ १५ ॥

nīla-sphaṭika-vaidūrya-muktā-marakatāruṇaiḥkḷpta-harmya-sthalīṁ dīptāṁśriyā bhogavatīm iva

सभाचत्वररथ्याभिराक्रीडायतनापणै: । चैत्यध्वजपताकाभिर्युक्तां विद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥

sabhā-catvara-rathyābhirākrīḍāyatanāpaṇaiḥcaitya-dhvaja-patākābhiryuktāṁ vidruma-vedibhiḥ

पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रुमलताकुले । नदद्विहङ्गालिकुलकोलाहलजलाशये ॥ १७ ॥

puryās tu bāhyopavanedivya-druma-latākulenadad-vihaṅgāli-kula-kolāhala-jalāśaye

हिमनिर्झरविप्रुष्मत्कुसुमाकरवायुना । चलत्प्रवालविटपनलिनीतटसम्पदि ॥ १८ ॥

hima-nirjhara-vipruṣmat-kusumākara-vāyunācalat-pravāla-viṭapa-nalinī-taṭa-sampadi

नानारण्यमृगव्रातैरनाबाधे मुनिव्रतै: । आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितै: ॥ १९ ॥

nānāraṇya-mṛga-vrātairanābādhe muni-vrataiḥāhūtaṁ manyate pānthoyatra kokila-kūjitaiḥ

यद‍ृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् । भृत्यैर्दशभिरायान्तीमेकैकशतनायकै: ॥ २० ॥

yadṛcchayāgatāṁ tatradadarśa pramadottamāmbhṛtyair daśabhir āyāntīmekaika-śata-nāyakaiḥ

पञ्चशीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वत: । अन्वेषमाणामृषभमप्रौढां कामरूपिणीम् ॥ २१ ॥

pañca-śīrṣāhinā guptāṁpratīhāreṇa sarvataḥanveṣamāṇām ṛṣabhamaprauḍhāṁ kāma-rūpiṇīm

सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् । समविन्यस्तकर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम् ॥ २२ ॥

sunāsāṁ sudatīṁ bālāṁsukapolāṁ varānanāmsama-vinyasta-karṇābhyāṁbibhratīṁ kuṇḍala-śriyam

पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् । पद्‌भ्यां क्‍वणद्‌भ्यां चलन्तीं नूपुरैर्देवतामिव ॥ २३ ॥

piśaṅga-nīvīṁ suśroṇīṁśyāmāṁ kanaka-mekhalāmpadbhyāṁ kvaṇadbhyāṁ calantīṁnūpurair devatām iva

स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ । वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गजगामिनीम् ॥ २४ ॥

stanau vyañjita-kaiśorausama-vṛttau nirantarauvastrāntena nigūhantīṁvrīḍayā gaja-gāminīm

तामाह ललितं वीर: सव्रीडस्मितशोभनाम् । स्‍निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्ट: प्रेमोद्भ्रमद्भ्रुवा ॥ २५ ॥

tām āha lalitaṁ vīraḥsavrīḍa-smita-śobhanāmsnigdhenāpāṅga-puṅkhenaspṛṣṭaḥ premodbhramad-bhruvā

का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुत: सति । इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे ॥ २६ ॥

kā tvaṁ kañja-palāśākṣikasyāsīha kutaḥ satiimām upa purīṁ bhīrukiṁ cikīrṣasi śaṁsa me

क एतेऽनुपथा ये त एकादश महाभटा: । एता वा ललना: सुभ्रु कोऽयं तेऽहि: पुर:सर: ॥ २७ ॥

ka ete ’nupathā ye taekādaśa mahā-bhaṭāḥetā vā lalanāḥ subhruko ’yaṁ te ’hiḥ puraḥ-saraḥ

त्वं ह्रीर्भवान्यस्यथ वाग्रमा पतिंविचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने । त्वदङ्‌घ्रिकामाप्तसमस्तकामंक्‍व पद्मकोश: पतित: कराग्रात् ॥ २८ ॥

tvaṁ hrīr bhavāny asy atha vāg ramā patiṁvicinvatī kiṁ munivad raho vanetvad-aṅghri-kāmāpta-samasta-kāmaṁkva padma-kośaḥ patitaḥ karāgrāt

नासां वरोर्वन्यतमा भुविस्पृक्पुरीमिमां वीरवरेण साकम् । अर्हस्यलङ्कर्तुमदभ्रकर्मणालोकं परं श्रीरिव यज्ञपुंसा ॥ २९ ॥

nāsāṁ varorv anyatamā bhuvi-spṛkpurīm imāṁ vīra-vareṇa sākamarhasy alaṅkartum adabhra-karmaṇālokaṁ paraṁ śrīr iva yajña-puṁsā

यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियंसव्रीडभावस्मितविभ्रमद्भ्रुवा । त्वयोपसृष्टो भगवान्मनोभव:प्रबाधतेऽथानुगृहाण शोभने ॥ ३० ॥

yad eṣa māpāṅga-vikhaṇḍitendriyaṁsavrīḍa-bhāva-smita-vibhramad-bhruvātvayopasṛṣṭo bhagavān mano-bhavaḥprabādhate ’thānugṛhāṇa śobhane

त्वदाननं सुभ्रु सुतारलोचनंव्यालम्बिनीलालकवृन्दसंवृतम् । उन्नीय मे दर्शय वल्गुवाचकंयद्‌व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते ॥ ३१ ॥

tvad-ānanaṁ subhru sutāra-locanaṁvyālambi-nīlālaka-vṛnda-saṁvṛtamunnīya me darśaya valgu-vācakaṁyad vrīḍayā nābhimukhaṁ śuci-smite

नारद उवाच इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् । अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता ॥ ३२ ॥

nārada uvācaitthaṁ purañjanaṁ nārīyācamānam adhīravatabhyanandata taṁ vīraṁhasantī vīra mohitā

न विदाम वयं सम्यक्‍कर्तारं पुरुषर्षभ । आत्मनश्च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम् ॥ ३३ ॥

na vidāma vayaṁ samyakkartāraṁ puruṣarṣabhaātmanaś ca parasyāpigotraṁ nāma ca yat-kṛtam

इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न तत: परम् । येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणमात्मन: ॥ ३४ ॥

ihādya santam ātmānaṁvidāma na tataḥ paramyeneyaṁ nirmitā vīrapurī śaraṇam ātmanaḥ

एते सखाय: सख्यो मे नरा नार्यश्च मानद । सुप्तायां मयि जागर्ति नागोऽयं पालयन् पुरीम् ॥ ३५ ॥

ete sakhāyaḥ sakhyo menarā nāryaś ca mānadasuptāyāṁ mayi jāgartināgo ’yaṁ pālayan purīm

दिष्ट्यागतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे । उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिररिन्दम ॥ ३६ ॥

diṣṭyāgato ’si bhadraṁ tegrāmyān kāmān abhīpsaseudvahiṣyāmi tāṁs te ’haṁsva-bandhubhir arindama

इमां त्वमधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो । मयोपनीतान् गृह्णान: कामभोगान् शतं समा: ॥ ३७ ॥

imāṁ tvam adhitiṣṭhasvapurīṁ nava-mukhīṁ vibhomayopanītān gṛhṇānaḥkāma-bhogān śataṁ samāḥ

कं नु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् । असम्परायाभिमुखमश्वस्तनविदं पशुम् ॥ ३८ ॥

kaṁ nu tvad-anyaṁ ramayehy arati-jñam akovidamasamparāyābhimukhamaśvastana-vidaṁ paśum

धर्मो ह्यत्रार्थकामौ च प्रजानन्दोऽमृतं यश: । लोका विशोका विरजा यान्न केवलिनो विदु: ॥ ३९ ॥

dharmo hy atrārtha-kāmau caprajānando ’mṛtaṁ yaśaḥlokā viśokā virajāyān na kevalino viduḥ

पितृदेवर्षिमर्त्यानां भूतानामात्मनश्च ह । क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रम: ॥ ४० ॥

pitṛ-devarṣi-martyānāṁbhūtānām ātmanaś ca hakṣemyaṁ vadanti śaraṇaṁbhave ’smin yad gṛhāśramaḥ

का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदर्शनम् । न वृणीत प्रियं प्राप्तं माद‍ृशी त्वाद‍ृशं पतिम् ॥ ४१ ॥

kā nāma vīra vikhyātaṁvadānyaṁ priya-darśanamna vṛṇīta priyaṁ prāptaṁmādṛśī tvādṛśaṁ patim

कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयो:स्त्रिया न सज्जेद्भुजयोर्महाभुज । योऽनाथवर्गाधिमलं घृणोद्धतस्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम् ॥ ४२ ॥

kasyā manas te bhuvi bhogi-bhogayoḥstriyā na sajjed bhujayor mahā-bhujayo ’nātha-vargādhim alaṁ ghṛṇoddhata-smitāvalokena caraty apohitum

नारद उवाच इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथ: । तां प्रविश्य पुरीं राजन्मुमुदाते शतं समा: ॥ ४३ ॥

nārada uvācaiti tau dam-patī tatrasamudya samayaṁ mithaḥtāṁ praviśya purīṁ rājanmumudāte śataṁ samāḥ

उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकै: । क्रीडन् परिवृत: स्त्रीभिर्ह्रदिनीमाविशच्छुचौ ॥ ४४ ॥

upagīyamāno lalitaṁtatra tatra ca gāyakaiḥkrīḍan parivṛtaḥ strībhirhradinīm āviśac chucau

सप्तोपरि कृता द्वार: पुरस्तस्यास्तु द्वे अध: । पृथग्विषयगत्यर्थं तस्यां य: कश्चनेश्वर: ॥ ४५ ॥

saptopari kṛtā dvāraḥpuras tasyās tu dve adhaḥpṛthag-viṣaya-gaty-arthaṁtasyāṁ yaḥ kaścaneśvaraḥ

पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा । पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये ॥ ४६ ॥

pañca dvāras tu paurastyādakṣiṇaikā tathottarāpaścime dve amūṣāṁ tenāmāni nṛpa varṇaye

खद्योताविर्मुखी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते । विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सख: ॥ ४७ ॥

khadyotāvirmukhī ca prāgdvārāv ekatra nirmitevibhrājitaṁ janapadaṁyāti tābhyāṁ dyumat-sakhaḥ

नलिनी नालिनी च प्राग्द्वारावेकत्र निर्मिते । अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम् ॥ ४८ ॥

nalinī nālinī ca prāgdvārāv ekatra nirmiteavadhūta-sakhas tābhyāṁviṣayaṁ yāti saurabham

मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वास्तयापणबहूदनौ । विषयौ याति पुरराड्रसज्ञविपणान्वित: ॥ ४९ ॥

mukhyā nāma purastād dvāstayāpaṇa-bahūdanauviṣayau yāti pura-rāḍrasajña-vipaṇānvitaḥ

पितृहूर्नृप पुर्या द्वार्दक्षिणेन पुरञ्जन: । राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वित: ॥ ५० ॥

pitṛhūr nṛpa puryā dvārdakṣiṇena purañjanaḥrāṣṭraṁ dakṣiṇa-pañcālaṁyāti śrutadharānvitaḥ

देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जन: । राष्ट्रमुत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वित: ॥ ५१ ॥

devahūr nāma puryā dvāuttareṇa purañjanaḥrāṣṭram uttara-pañcālaṁyāti śrutadharānvitaḥ

आसुरी नाम पश्चाद् द्वास्तया याति पुरञ्जन: । ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वित: ॥ ५२ ॥

āsurī nāma paścād dvāstayā yāti purañjanaḥgrāmakaṁ nāma viṣayaṁdurmadena samanvitaḥ

निऋर्तिर्नाम पश्चाद् द्वास्तया याति पुरञ्जन: । वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वित: ॥ ५३ ॥

nirṛtir nāma paścād dvāstayā yāti purañjanaḥvaiśasaṁ nāma viṣayaṁlubdhakena samanvitaḥ

अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक्पेशस्कृतावुभौ । अक्षण्वतामधिपतिस्ताभ्यां याति करोति च ॥ ५४ ॥

andhāv amīṣāṁ paurāṇāṁnirvāk-peśaskṛtāv ubhauakṣaṇvatām adhipatistābhyāṁ yāti karoti ca

स यर्ह्यन्त:पुरगतो विषूचीनसमन्वित: । मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम् ॥ ५५ ॥

sa yarhy antaḥpura-gatoviṣūcīna-samanvitaḥmohaṁ prasādaṁ harṣaṁ vāyāti jāyātmajodbhavam

एवं कर्मसु संसक्त: कामात्मा वञ्चितोऽबुध: । महिषी यद्यदीहेत तत्तदेवान्ववर्तत ॥ ५६ ॥

evaṁ karmasu saṁsaktaḥkāmātmā vañcito ’budhaḥmahiṣī yad yad īhetatat tad evānvavartata

क्‍वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वल: । अश्नन्त्यां क्‍वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति ॥ ५७ ॥ क्‍वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्‍वचित् । क्‍वचिद्धसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति ॥ ५८ ॥ क्‍वचिद्धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति । अनु शेते शयानायामन्वास्ते क्‍वचिदासतीम् ॥ ५९ ॥ क्‍वचिच्छृणोति श‍ृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति । क्‍वचिज्जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्‍वचित् ॥ ६० ॥ क्‍वचिच्च शोचतीं जायामनुशोचति दीनवत् । अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते ॥ ६१ ॥

kvacit pibantyāṁ pibatimadirāṁ mada-vihvalaḥaśnantyāṁ kvacid aśnātijakṣatyāṁ saha jakṣiti

विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चित: । नेच्छन्ननुकरोत्यज्ञ: क्लैब्यात्क्रीडामृगो यथा ॥ ६२ ॥

vipralabdho mahiṣyaivaṁsarva-prakṛti-vañcitaḥnecchann anukaroty ajñaḥklaibyāt krīḍā-mṛgo yathā