Canto 4, Chapter 26

नारद उवाच स एकदा महेष्वासो रथं पञ्चाश्वमाशुगम् । द्वीषं द्विचक्रमेकाक्षं त्रिवेणुं पञ्चबन्धुरम् ॥ १ ॥ एकरश्म्येकदमनमेकनीडं द्विकूबरम् । पञ्चप्रहरणं सप्तवरूथं पञ्चविक्रमम् ॥ २ ॥ हैमोपस्करमारुह्य स्वर्णवर्माक्षयेषुधि: । एकादशचमूनाथ: पञ्चप्रस्थमगाद्वनम् ॥ ३ ॥

nārada uvācasa ekadā maheṣvāsorathaṁ pañcāśvam āśu-gamdvīṣaṁ dvi-cakram ekākṣaṁtri-veṇuṁ pañca-bandhuram

चचार मृगयां तत्र द‍ृप्त आत्तेषुकार्मुक: । विहाय जायामतदर्हां मृगव्यसनलालस: ॥ ४ ॥

cacāra mṛgayāṁ tatradṛpta ātteṣu-kārmukaḥvihāya jāyām atad-arhāṁmṛga-vyasana-lālasaḥ

आसुरीं वृत्तिमाश्रित्य घोरात्मा निरनुग्रह: । न्यहनन्निशितैर्बाणैर्वनेषु वनगोचरान् ॥ ५ ॥

āsurīṁ vṛttim āśrityaghorātmā niranugrahaḥnyahanan niśitair bāṇairvaneṣu vana-gocarān

तीर्थेषु प्रतिद‍ृष्टेषु राजा मेध्यान् पशून् वने । यावदर्थमलं लुब्धो हन्यादिति नियम्यते ॥ ६ ॥

tīrtheṣu pratidṛṣṭeṣurājā medhyān paśūn vaneyāvad-artham alaṁ lubdhohanyād iti niyamyate

य एवं कर्म नियतं विद्वान् कुर्वीत मानव: । कर्मणा तेन राजेन्द्र ज्ञानेन न स लिप्यते ॥ ७ ॥

ya evaṁ karma niyataṁvidvān kurvīta mānavaḥkarmaṇā tena rājendrajñānena na sa lipyate

अन्यथा कर्म कुर्वाणो मानारूढो निबध्यते । गुणप्रवाहपतितो नष्टप्रज्ञो व्रजत्यध: ॥ ८ ॥

anyathā karma kurvāṇomānārūḍho nibadhyateguṇa-pravāha-patitonaṣṭa-prajño vrajaty adhaḥ

तत्र निर्भिन्नगात्राणां चित्रवाजै: शिलीमुखै: । विप्लवोऽभूद्दु:खितानां दु:सह: करुणात्मनाम् ॥ ९ ॥

tatra nirbhinna-gātrāṇāṁcitra-vājaiḥ śilīmukhaiḥviplavo ’bhūd duḥkhitānāṁduḥsahaḥ karuṇātmanām

शशान् वराहान् महिषान् गवयान् रुरुशल्यकान् । मेध्यानन्यांश्च विविधान् विनिघ्नन् श्रममध्यगात् ॥ १० ॥

śaśān varāhān mahiṣāngavayān ruru-śalyakānmedhyān anyāṁś ca vividhānvinighnan śramam adhyagāt

तत: क्षुत्तृट्परिश्रान्तो निवृत्तो गृहमेयिवान् । कृतस्‍नानोचिताहार: संविवेश गतक्लम: ॥ ११ ॥

tataḥ kṣut-tṛṭ-pariśrāntonivṛtto gṛham eyivānkṛta-snānocitāhāraḥsaṁviveśa gata-klamaḥ

आत्मानमर्हयां चक्रे धूपालेपस्रगादिभि: । साध्वलङ्कृतसर्वाङ्गो महिष्यामादधे मन: ॥ १२ ॥

ātmānam arhayāṁ cakredhūpālepa-srag-ādibhiḥsādhv-alaṅkṛta-sarvāṅgomahiṣyām ādadhe manaḥ

तृप्तो हृष्ट: सुद‍ृप्तश्च कन्दर्पाकृष्टमानस: । न व्यचष्ट वरारोहां गृहिणीं गृहमेधिनीम् ॥ १३ ॥

tṛpto hṛṣṭaḥ sudṛptaś cakandarpākṛṣṭa-mānasaḥna vyacaṣṭa varārohāṁgṛhiṇīṁ gṛha-medhinīm

अन्त:पुरस्त्रियोऽपृच्छद्विमना इव वेदिषत् । अपि व: कुशलं रामा: सेश्वरीणां यथा पुरा ॥ १४ ॥

antaḥpura-striyo ’pṛcchadvimanā iva vediṣatapi vaḥ kuśalaṁ rāmāḥseśvarīṇāṁ yathā purā

न तथैतर्हि रोचन्ते गृहेषु गृहसम्पद: । यदि न स्याद्गृहे माता पत्नी वा पतिदेवता । व्यङ्गे रथ इव प्राज्ञ: को नामासीत दीनवत् ॥ १५ ॥

na tathaitarhi rocantegṛheṣu gṛha-sampadaḥyadi na syād gṛhe mātāpatnī vā pati-devatāvyaṅge ratha iva prājñaḥko nāmāsīta dīnavat

क्‍व वर्तते सा ललना मज्जन्तं व्यसनार्णवे । या मामुद्धरते प्रज्ञां दीपयन्ती पदे पदे ॥ १६ ॥

kva vartate sā lalanāmajjantaṁ vyasanārṇaveyā mām uddharate prajñāṁdīpayantī pade pade

रामा ऊचु: नरनाथ न जानीमस्त्वत्प्रिया यद्वय‍वस्यति । भूतले निरवस्तारे शयानां पश्य शत्रुहन् ॥ १७ ॥

rāmā ūcuḥnara-nātha na jānīmastvat-priyā yad vyavasyatibhūtale niravastāreśayānāṁ paśya śatru-han

नारद उवाच पुरञ्जन: स्वमहिषीं निरीक्ष्यावधुतां भुवि । तत्सङ्गोन्मथितज्ञानो वैक्लव्यं परमं ययौ ॥ १८ ॥

nārada uvācapurañjanaḥ sva-mahiṣīṁnirīkṣyāvadhutāṁ bhuvitat-saṅgonmathita-jñānovaiklavyaṁ paramaṁ yayau

सान्‍त्वयन् श्लक्ष्णया वाचा हृदयेन विदूयता । प्रेयस्या: स्‍नेहसंरम्भलिङ्गमात्मनि नाभ्यगात् ॥ १९ ॥

sāntvayan ślakṣṇayā vācāhṛdayena vidūyatāpreyasyāḥ sneha-saṁrambha-liṅgam ātmani nābhyagāt

अनुनिन्येऽथ शनकैर्वीरोऽनुनयकोविद: । पस्पर्श पादयुगलमाह चोत्सङ्गलालिताम् ॥ २० ॥

anuninye ’tha śanakairvīro ’nunaya-kovidaḥpasparśa pāda-yugalamāha cotsaṅga-lālitām

पुरञ्जन उवाच नूनं त्वकृतपुण्यास्ते भृत्या येष्वीश्वरा: शुभे । कृताग:स्वात्मसात्कृत्वा शिक्षादण्डं न युञ्जते ॥ २१ ॥

purañjana uvācanūnaṁ tv akṛta-puṇyās tebhṛtyā yeṣv īśvarāḥ śubhekṛtāgaḥsv ātmasāt kṛtvāśikṣā-daṇḍaṁ na yuñjate

परमोऽनुग्रहो दण्डो भृत्येषु प्रभुणार्पित: । बालो न वेद तत्तन्वि बन्धुकृत्यममर्षण: ॥ २२ ॥

paramo ’nugraho daṇḍobhṛtyeṣu prabhuṇārpitaḥbālo na veda tat tanvibandhu-kṛtyam amarṣaṇaḥ

सा त्वं मुखं सुदति सुभ्र्‌वनुरागभारव्रीडाविलम्बविलसद्धसितावलोकम् । नीलालकालिभिरुपस्कृतमुन्नसं न:स्वानां प्रदर्शय मनस्विनि वल्गुवाक्यम् ॥ २३ ॥

sā tvaṁ mukhaṁ sudati subhrv anurāga-bhāra-vrīḍā-vilamba-vilasad-dhasitāvalokamnīlālakālibhir upaskṛtam unnasaṁ naḥsvānāṁ pradarśaya manasvini valgu-vākyam

तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नियोऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिल्बिषस्तम् । पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्या-मन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात् ॥ २४ ॥

tasmin dadhe damam ahaṁ tava vīra-patniyo ’nyatra bhūsura-kulāt kṛta-kilbiṣas tampaśye na vīta-bhayam unmuditaṁ tri-lokyāmanyatra vai mura-ripor itaratra dāsāt

वक्त्रं न ते वितिलकं मलिनं विहर्षंसंरम्भभीममविमृष्टमपेतरागम् । पश्ये स्तनावपि शुचोपहतौ सुजातौबिम्बाधरं विगतकुङ्कुमपङ्करागम् ॥ २५ ॥

vaktraṁ na te vitilakaṁ malinaṁ viharṣaṁsaṁrambha-bhīmam avimṛṣṭam apeta-rāgampaśye stanāv api śucopahatau sujātaubimbādharaṁ vigata-kuṅkuma-paṅka-rāgam

तन्मे प्रसीद सुहृद: कृतकिल्बिषस्यस्वैरं गतस्य मृगयां व्यसनातुरस्य । का देवरं वशगतं कुसुमास्त्रवेगविस्रस्तपौंस्‍नमुशती न भजेत कृत्ये ॥ २६ ॥

tan me prasīda suhṛdaḥ kṛta-kilbiṣasyasvairaṁ gatasya mṛgayāṁ vyasanāturasyakā devaraṁ vaśa-gataṁ kusumāstra-vega-visrasta-pauṁsnam uśatī na bhajeta kṛtye