Canto 4, Chapter 28

नारद उवाच सैनिका भयनाम्नो ये बर्हिष्मन् दिष्टकारिण: । प्रज्वारकालकन्याभ्यांविचेरुरवनीमिमाम् ॥ १ ॥

nārada uvācasainikā bhaya-nāmno yebarhiṣman diṣṭa-kāriṇaḥprajvāra-kāla-kanyābhyāṁvicerur avanīm imām

त एकदा तु रभसा पुरञ्जनपुरीं नृप । रुरुधुर्भौमभोगाढ्यांजरत्पन्नगपालिताम् ॥ २ ॥

ta ekadā tu rabhasāpurañjana-purīṁ nṛparurudhur bhauma-bhogāḍhyāṁjarat-pannaga-pālitām

कालकन्यापि बुभुजे पुरञ्जनपुरं बलात् । ययाभिभूत: पुरुष: सद्यो नि:सारतामियात् ॥ ३ ॥

kāla-kanyāpi bubhujepurañjana-puraṁ balātyayābhibhūtaḥ puruṣaḥsadyo niḥsāratām iyāt

तयोपभुज्यमानां वै यवना: सर्वतोदिशम् । द्वार्भि: प्रविश्य सुभृशं प्रार्दयन् सकलां पुरीम् ॥ ४ ॥

tayopabhujyamānāṁ vaiyavanāḥ sarvato-diśamdvārbhiḥ praviśya subhṛśaṁprārdayan sakalāṁ purīm

तस्यां प्रपीड्यमानायामभिमानी पुरञ्जन: । अवापोरुविधांस्तापान् कुटुम्बी ममताकुल: ॥ ५ ॥

tasyāṁ prapīḍyamānāyāmabhimānī purañjanaḥavāporu-vidhāṁs tāpānkuṭumbī mamatākulaḥ

कन्योपगूढो नष्टश्री: कृपणो विषयात्मक: । नष्टप्रज्ञो हृतैश्वर्यो गन्धर्वयवनैर्बलात् ॥ ६ ॥

kanyopagūḍho naṣṭa-śrīḥkṛpaṇo viṣayātmakaḥnaṣṭa-prajño hṛtaiśvaryogandharva-yavanair balāt

विशीर्णां स्वपुरीं वीक्ष्य प्रतिकूलाननाद‍ृतान् । पुत्रान् पौत्रानुगामात्याञ्जायां च गतसौहृदाम् ॥ ७ ॥

viśīrṇāṁ sva-purīṁ vīkṣyapratikūlān anādṛtānputrān pautrānugāmātyāñjāyāṁ ca gata-sauhṛdām

आत्मानं कन्यया ग्रस्तं पञ्चालानरिदूषितान् । दुरन्तचिन्तामापन्नो न लेभे तत्प्रतिक्रियाम् ॥ ८ ॥

ātmānaṁ kanyayā grastaṁpañcālān ari-dūṣitānduranta-cintām āpannona lebhe tat-pratikriyām

कामानभिलषन्दीनो यातयामांश्च कन्यया । विगतात्मगतिस्‍नेह: पुत्रदारांश्च लालयन् ॥ ९ ॥

kāmān abhilaṣan dīnoyāta-yāmāṁś ca kanyayāvigatātma-gati-snehaḥputra-dārāṁś ca lālayan

गन्धर्वयवनाक्रान्तां कालकन्योपमर्दिताम् । हातुं प्रचक्रमे राजा तां पुरीमनिकामत: ॥ १० ॥

gandharva-yavanākrāntāṁkāla-kanyopamarditāmhātuṁ pracakrame rājātāṁ purīm anikāmataḥ

भयनाम्नोऽग्रजो भ्राता प्रज्वार: प्रत्युपस्थित: । ददाह तां पुरीं कृत्‍स्‍नां भ्रातु: प्रियचिकीर्षया ॥ ११ ॥

bhaya-nāmno ’grajo bhrātāprajvāraḥ pratyupasthitaḥdadāha tāṁ purīṁ kṛtsnāṁbhrātuḥ priya-cikīrṣayā

तस्यां सन्दह्यमानायां सपौर: सपरिच्छद: । कौटुम्बिक: कुटुम्बिन्या उपातप्यत सान्वय: ॥ १२ ॥

tasyāṁ sandahyamānāyāṁsapauraḥ saparicchadaḥkauṭumbikaḥ kuṭumbinyāupātapyata sānvayaḥ

यवनोपरुद्धायतनो ग्रस्तायां कालकन्यया । पुर्यां प्रज्वारसंसृष्ट:पुरपालोऽन्वतप्यत ॥ १३ ॥

yavanoparuddhāyatanograstāyāṁ kāla-kanyayāpuryāṁ prajvāra-saṁsṛṣṭaḥpura-pālo ’nvatapyata

न शेके सोऽवितुं तत्र पुरुकृच्छ्रोरुवेपथु: । गन्तुमैच्छत्ततो वृक्षकोटरादिव सानलात् ॥ १४ ॥

na śeke so ’vituṁ tatrapuru-kṛcchroru-vepathuḥgantum aicchat tato vṛkṣa-koṭarād iva sānalāt

शिथिलावयवो यर्हि गन्धर्वैर्हृतपौरुष: । यवनैररिभी राजन्नुपरुद्धो रुरोद ह ॥ १५ ॥

śithilāvayavo yarhigandharvair hṛta-pauruṣaḥyavanair aribhī rājannuparuddho ruroda ha

दुहितृ: पुत्रपौत्रांश्च जामिजामातृपार्षदान् । स्वत्वावशिष्टं यत्किञ्चिद् गृहकोशपरिच्छदम् ॥ १६ ॥

duhitṝḥ putra-pautrāṁś cajāmi-jāmātṛ-pārṣadānsvatvāvaśiṣṭaṁ yat kiñcidgṛha-kośa-paricchadam

अहं ममेति स्वीकृत्य गृहेषु कुमतिर्गृही । दध्यौ प्रमदया दीनो विप्रयोग उपस्थिते ॥ १७ ॥

ahaṁ mameti svīkṛtyagṛheṣu kumatir gṛhīdadhyau pramadayā dīnoviprayoga upasthite

लोकान्तरं गतवति मय्यनाथा कुटुम्बिनी । वर्तिष्यते कथं त्वेषा बालकाननुशोचती ॥ १८ ॥

lokāntaraṁ gatavatimayy anāthā kuṭumbinīvartiṣyate kathaṁ tv eṣābālakān anuśocatī

न मय्यनाशिते भुङ्क्ते नास्‍नाते स्‍नाति मत्परा । मयि रुष्टे सुसन्त्रस्ता भर्त्सिते यतवाग्भयात् ॥ १९ ॥

na mayy anāśite bhuṅktenāsnāte snāti mat-parāmayi ruṣṭe susantrastābhartsite yata-vāg bhayāt

प्रबोधयति माविज्ञं व्युषिते शोककर्शिता । वर्त्मैतद् गृहमेधीयं वीरसूरपि नेष्यति ॥ २० ॥

prabodhayati māvijñaṁvyuṣite śoka-karśitāvartmaitad gṛha-medhīyaṁvīra-sūr api neṣyati

कथं नु दारका दीना दारकीर्वापरायणा: । वर्तिष्यन्ते मयि गते भिन्ननाव इवोदधौ ॥ २१ ॥

kathaṁ nu dārakā dīnādārakīr vāparāyaṇāḥvartiṣyante mayi gatebhinna-nāva ivodadhau

एवं कृपणया बुद्ध्या शोचन्तमतदर्हणम् । ग्रहीतुं कृतधीरेनं भयनामाभ्यपद्यत ॥ २२ ॥

evaṁ kṛpaṇayā buddhyāśocantam atad-arhaṇamgrahītuṁ kṛta-dhīr enaṁbhaya-nāmābhyapadyata

पशुवद्यवनैरेष नीयमान: स्वकं क्षयम् । अन्वद्रवन्ननुपथा: शोचन्तो भृशमातुरा: ॥ २३ ॥

paśuvad yavanair eṣanīyamānaḥ svakaṁ kṣayamanvadravann anupathāḥśocanto bhṛśam āturāḥ

पुरीं विहायोपगत उपरुद्धो भुजङ्गम: । यदा तमेवानु पुरी विशीर्णा प्रकृतिं गता ॥ २४ ॥

purīṁ vihāyopagatauparuddho bhujaṅgamaḥyadā tam evānu purīviśīrṇā prakṛtiṁ gatā

विकृष्यमाण: प्रसभं यवनेन बलीयसा । नाविन्दत्तमसाविष्ट: सखायं सुहृदं पुर: ॥ २५ ॥

vikṛṣyamāṇaḥ prasabhaṁyavanena balīyasānāvindat tamasāviṣṭaḥsakhāyaṁ suhṛdaṁ puraḥ

तं यज्ञपशवोऽनेन संज्ञप्ता येऽदयालुना । कुठारैश्चिच्छिदु: क्रुद्धा: स्मरन्तोऽमीवमस्य तत् ॥ २६ ॥

taṁ yajña-paśavo ’nenasaṁjñaptā ye ’dayālunākuṭhāraiś cicchiduḥ kruddhāḥsmaranto ’mīvam asya tat

अनन्तपारे तमसि मग्नो नष्टस्मृति: समा: । शाश्वतीरनुभूयार्तिं प्रमदासङ्गदूषित: ॥ २७ ॥

ananta-pāre tamasimagno naṣṭa-smṛtiḥ samāḥśāśvatīr anubhūyārtiṁpramadā-saṅga-dūṣitaḥ

तामेव मनसा गृह्णन् बभूव प्रमदोत्तमा । अनन्तरं विदर्भस्य राजसिंहस्य वेश्मनि ॥ २८ ॥

tām eva manasā gṛhṇanbabhūva pramadottamāanantaraṁ vidarbhasyarāja-siṁhasya veśmani

उपयेमे वीर्यपणां वैदर्भीं मलयध्वज: । युधि निर्जित्य राजन्यान् पाण्ड्य: परपुरञ्जय: ॥ २९ ॥

upayeme vīrya-paṇāṁvaidarbhīṁ malayadhvajaḥyudhi nirjitya rājanyānpāṇḍyaḥ para-purañjayaḥ

तस्यां स जनयां चक्र आत्मजामसितेक्षणाम् । यवीयस: सप्त सुतान् सप्त द्रविडभूभृत: ॥ ३० ॥

tasyāṁ sa janayāṁ cakraātmajām asitekṣaṇāmyavīyasaḥ sapta sutānsapta draviḍa-bhūbhṛtaḥ

एकैकस्याभवत्तेषां राजन्नर्बुदमर्बुदम् । भोक्ष्यते यद्वंशधरैर्मही मन्वन्तरं परम् ॥ ३१ ॥

ekaikasyābhavat teṣāṁrājann arbudam arbudambhokṣyate yad-vaṁśa-dharairmahī manvantaraṁ param

अगस्त्य: प्राग्दुहितरमुपयेमे धृतव्रताम् । यस्यां द‍ृढच्युतो जात इध्मवाहात्मजो मुनि: ॥ ३२ ॥

agastyaḥ prāg duhitaramupayeme dhṛta-vratāmyasyāṁ dṛḍhacyuto jātaidhmavāhātmajo muniḥ

विभज्य तनयेभ्य: क्ष्मां राजर्षिर्मलयध्वज: । आरिराधयिषु: कृष्णं स जगाम कुलाचलम् ॥ ३३ ॥

vibhajya tanayebhyaḥ kṣmāṁrājarṣir malayadhvajaḥārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṁsa jagāma kulācalam

हित्वा गृहान् सुतान् भोगान् वैदर्भी मदिरेक्षणा । अन्वधावत पाण्ड्येशं ज्योत्‍स्‍नेव रजनीकरम् ॥ ३४ ॥

hitvā gṛhān sutān bhogānvaidarbhī madirekṣaṇāanvadhāvata pāṇḍyeśaṁjyotsneva rajanī-karam

तत्र चन्द्रवसा नाम ताम्रपर्णी वटोदका । तत्पुण्यसलिलैर्नित्यमुभयत्रात्मनो मृजन् ॥ ३५ ॥ कन्दाष्टिभिर्मूलफलै: पुष्पपर्णैस्तृणोदकै: । वर्तमान: शनैर्गात्रकर्शनं तप आस्थित: ॥ ३६ ॥

tatra candravasā nāmatāmraparṇī vaṭodakātat-puṇya-salilair nityamubhayatrātmano mṛjan

शीतोष्णवातवर्षाणि क्षुत्पिपासे प्रियाप्रिये । सुखदु:खे इति द्वन्द्वान्यजयत्समदर्शन: ॥ ३७ ॥

śītoṣṇa-vāta-varṣāṇikṣut-pipāse priyāpriyesukha-duḥkhe iti dvandvānyajayat sama-darśanaḥ

तपसा विद्यया पक्‍वकषायो नियमैर्यमै: । युयुजे ब्रह्मण्यात्मानं विजिताक्षानिलाशय: ॥ ३८ ॥

tapasā vidyayā pakva-kaṣāyo niyamair yamaiḥyuyuje brahmaṇy ātmānaṁvijitākṣānilāśayaḥ

आस्ते स्थाणुरिवैकत्र दिव्यं वर्षशतं स्थिर: । वासुदेवे भगवति नान्यद्वेदोद्वहन् रतिम् ॥ ३९ ॥

āste sthāṇur ivaikatradivyaṁ varṣa-śataṁ sthiraḥvāsudeve bhagavatinānyad vedodvahan ratim

स व्यापकतयात्मानं व्यतिरिक्ततयात्मनि । विद्वान् स्वप्न इवामर्शसाक्षिणं विरराम ह ॥ ४० ॥

sa vyāpakatayātmānaṁvyatiriktatayātmanividvān svapna ivāmarśa-sākṣiṇaṁ virarāma ha

साक्षाद्भगवतोक्तेन गुरुणा हरिणा नृप । विशुद्धज्ञानदीपेन स्फुरता विश्वतोमुखम् ॥ ४१ ॥

sākṣād bhagavatoktenaguruṇā hariṇā nṛpaviśuddha-jñāna-dīpenasphuratā viśvato-mukham

परे ब्रह्मणि चात्मानं परं ब्रह्म तथात्मनि । वीक्षमाणोविहायेक्षामस्मादुपरराम ह ॥ ४२ ॥

pare brahmaṇi cātmānaṁparaṁ brahma tathātmanivīkṣamāṇo vihāyekṣāmasmād upararāma ha

पतिं परमधर्मज्ञं वैदर्भी मलयध्वजम् । प्रेम्णा पर्यचरद्धित्वा भोगान् सापतिदेवता ॥ ४३ ॥

patiṁ parama-dharma-jñaṁvaidarbhī malayadhvajampremṇā paryacarad dhitvābhogān sā pati-devatā

चीरवासा व्रतक्षामा वेणीभूतशिरोरुहा । बभावुप पतिं शान्ता शिखा शान्तमिवानलम् ॥ ४४ ॥

cīra-vāsā vrata-kṣāmāveṇī-bhūta-śiroruhābabhāv upa patiṁ śāntāśikhā śāntam ivānalam

अजानती प्रियतमं यदोपरतमङ्गना । सुस्थिरासनमासाद्य यथापूर्वमुपाचरत् ॥ ४५ ॥

ajānatī priyatamaṁyadoparatam aṅganāsusthirāsanam āsādyayathā-pūrvam upācarat

यदा नोपलभेताङ्‌घ्रावूष्माणं पत्युरर्चती । आसीत्संविग्नहृदया यूथभ्रष्टा मृगी यथा ॥ ४६ ॥

yadā nopalabhetāṅghrāvūṣmāṇaṁ patyur arcatīāsīt saṁvigna-hṛdayāyūtha-bhraṣṭā mṛgī yathā

आत्मानं शोचती दीनमबन्धुं विक्लवाश्रुभि: । स्तनावासिच्य विपिने सुस्वरं प्ररुरोद सा ॥ ४७ ॥

ātmānaṁ śocatī dīnamabandhuṁ viklavāśrubhiḥstanāv āsicya vipinesusvaraṁ praruroda sā

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजर्षे इमामुदधिमेखलाम् । दस्युभ्य: क्षत्रबन्धुभ्यो बिभ्यतीं पातुमर्हसि ॥ ४८ ॥

uttiṣṭhottiṣṭha rājarṣeimām udadhi-mekhalāmdasyubhyaḥ kṣatra-bandhubhyobibhyatīṁ pātum arhasi

एवं विलपन्ती बाला विपिनेऽनुगता पतिम् । पतिता पादयोर्भर्तू रुदत्यश्रूण्यवर्तयत् ॥ ४९ ॥

evaṁ vilapantī bālāvipine ’nugatā patimpatitā pādayor bhartūrudaty aśrūṇy avartayat

चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्यु: कलेवरम् । आदीप्य चानुमरणे विलपन्ती मनो दधे ॥ ५० ॥

citiṁ dārumayīṁ citvātasyāṁ patyuḥ kalevaramādīpya cānumaraṇevilapantī mano dadhe

तत्र पूर्वतर: कश्चित्सखा ब्राह्मण आत्मवान् । सान्‍त्वयन् वल्गुना साम्ना तामाह रुदतीं प्रभो ॥ ५१ ॥

tatra pūrvataraḥ kaścitsakhā brāhmaṇa ātmavānsāntvayan valgunā sāmnātām āha rudatīṁ prabho

ब्राह्मण उवाच का त्वं कस्यासि को वायं शयानो यस्य शोचसि । जानासि किं सखायं मां येनाग्रे विचचर्थ ह ॥ ५२ ॥

brāhmaṇa uvācakā tvaṁ kasyāsi ko vāyaṁśayāno yasya śocasijānāsi kiṁ sakhāyaṁ māṁyenāgre vicacartha ha

अपि स्मरसि चात्मानमविज्ञातसखं सखे । हित्वा मां पदमन्विच्छन् भौमभोगरतो गत: ॥ ५३ ॥

api smarasi cātmānamavijñāta-sakhaṁ sakhehitvā māṁ padam anvicchanbhauma-bhoga-rato gataḥ

हंसावहं च त्वं चार्य सखायौ मानसायनौ । अभूतामन्तरा वौक: सहस्रपरिवत्सरान् ॥ ५४ ॥

haṁsāv ahaṁ ca tvaṁ cāryasakhāyau mānasāyanauabhūtām antarā vaukaḥsahasra-parivatsarān

स त्वं विहाय मां बन्धो गतो ग्राम्यमतिर्महीम् । विचरन् पदमद्राक्षी: कयाचिन्निर्मितं स्त्रिया ॥ ५५ ॥

sa tvaṁ vihāya māṁ bandhogato grāmya-matir mahīmvicaran padam adrākṣīḥkayācin nirmitaṁ striyā

पञ्चारामं नवद्वारमेकपालं त्रिकोष्ठकम् । षट्कुलं पञ्चविपणं पञ्चप्रकृति स्त्रीधवम् ॥ ५६ ॥

pañcārāmaṁ nava-dvārameka-pālaṁ tri-koṣṭhakamṣaṭ-kulaṁ pañca-vipaṇaṁpañca-prakṛti strī-dhavam

पञ्चेन्द्रियार्था आरामा द्वार: प्राणा नव प्रभो । तेजोऽबन्नानि कोष्ठानि कुलमिन्द्रियसङ्ग्रह: ॥ ५७ ॥

pañcendriyārthā ārāmādvāraḥ prāṇā nava prabhotejo-’b-annāni koṣṭhānikulam indriya-saṅgrahaḥ

विपणस्तु क्रियाशक्तिर्भूतप्रकृतिरव्यया । शक्त्यधीश: पुमांस्त्वत्र प्रविष्टो नावबुध्यते ॥ ५८ ॥

vipaṇas tu kriyā-śaktirbhūta-prakṛtir avyayāśakty-adhīśaḥ pumāṁs tv atrapraviṣṭo nāvabudhyate

तस्मिंस्त्वं रामया स्पृष्टो रममाणोऽश्रुतस्मृति: । तत्सङ्गादीद‍ृशीं प्राप्तो दशां पापीयसीं प्रभो ॥ ५९ ॥

tasmiṁs tvaṁ rāmayā spṛṣṭoramamāṇo ’śruta-smṛtiḥtat-saṅgād īdṛśīṁ prāptodaśāṁ pāpīyasīṁ prabho

न त्वं विदर्भदुहिता नायं वीर: सुहृत्तव । न पतिस्त्वं पुरञ्जन्या रुद्धो नवमुखे यया ॥ ६० ॥

na tvaṁ vidarbha-duhitānāyaṁ vīraḥ suhṛt tavana patis tvaṁ purañjanyāruddho nava-mukhe yayā

माया ह्येषा मया सृष्टा यत्पुमांसं स्त्रियं सतीम् । मन्यसे नोभयं यद्वै हंसौ पश्यावयोर्गतिम् ॥ ६१ ॥

māyā hy eṣā mayā sṛṣṭāyat pumāṁsaṁ striyaṁ satīmmanyase nobhayaṁ yad vaihaṁsau paśyāvayor gatim

अहं भवान्न चान्यस्त्वं त्वमेवाहं विचक्ष्व भो: । न नौ पश्यन्ति कवयश्छिद्रं जातु मनागपि ॥ ६२ ॥

ahaṁ bhavān na cānyas tvaṁtvam evāhaṁ vicakṣva bhoḥna nau paśyanti kavayaśchidraṁ jātu manāg api

यथा पुरुष आत्मानमेकमादर्शचक्षुषो: । द्विधाभूतमवेक्षेत तथैवान्तरमावयो: ॥ ६३ ॥

yathā puruṣa ātmānamekam ādarśa-cakṣuṣoḥdvidhābhūtam avekṣetatathaivāntaram āvayoḥ

एवं स मानसो हंसो हंसेन प्रतिबोधित: । स्वस्थस्तद्वय‍‌भिचारेण नष्टामाप पुन: स्मृतिम् ॥ ६४ ॥

evaṁ sa mānaso haṁsohaṁsena pratibodhitaḥsva-sthas tad-vyabhicāreṇanaṣṭām āpa punaḥ smṛtim

बर्हिष्मन्नेतदध्यात्मं पारोक्ष्येण प्रदर्शितम् । यत्परोक्षप्रियो देवो भगवान् विश्वभावन: ॥ ६५ ॥

barhiṣmann etad adhyātmaṁpārokṣyeṇa pradarśitamyat parokṣa-priyo devobhagavān viśva-bhāvanaḥ