Canto 4, Chapter 4

मैत्रेय उवाच एतावदुक्त्वा विरराम शङ्कर:पत्‍न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् । सुहृद्दिद‍ृक्षु: परिशङ्किता भवान्निष्क्रामती निर्विशती द्विधास सा ॥ १ ॥

maitreya uvācaetāvad uktvā virarāma śaṅkaraḥpatny-aṅga-nāśaṁ hy ubhayatra cintayansuhṛd-didṛkṣuḥ pariśaṅkitā bhavānniṣkrāmatī nirviśatī dvidhāsa sā

सुहृद्दिद‍ृक्षाप्रतिघातदुर्मना:स्‍नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला । भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषाप्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथु: ॥ २ ॥

suhṛd-didṛkṣā-pratighāta-durmanāḥsnehād rudaty aśru-kalātivihvalābhavaṁ bhavāny apratipūruṣaṁ ruṣāpradhakṣyatīvaikṣata jāta-vepathuḥ

ततो विनि:श्वस्य सती विहाय तंशोकेन रोषेण च दूयता हृदा । पित्रोरगात्स्त्रैणविमूढधीर्गृहान्प्रेम्णात्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रिय: ॥ ३ ॥

tato viniḥśvasya satī vihāya taṁśokena roṣeṇa ca dūyatā hṛdāpitror agāt straiṇa-vimūḍha-dhīr gṛhānpremṇātmano yo ’rdham adāt satāṁ priyaḥ

तामन्वगच्छन् द्रुतविक्रमां सतीम्एकां त्रिनेत्रानुचरा: सहस्रश: । सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादय:पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथा: ॥ ४ ॥

tām anvagacchan druta-vikramāṁ satīmekāṁ tri-netrānucarāḥ sahasraśaḥsa-pārṣada-yakṣā maṇiman-madādayaḥpuro-vṛṣendrās tarasā gata-vyathāḥ

तां सारिकाकन्दुकदर्पणाम्बुजश्वेतातपत्रव्यजनस्रगादिभि: । गीतायनैर्दुन्दुभिशङ्खवेणुभि-र्वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययु: ॥ ५ ॥

tāṁ sārikā-kanduka-darpaṇāmbuja-śvetātapatra-vyajana-srag-ādibhiḥgītāyanair dundubhi-śaṅkha-veṇubhirvṛṣendram āropya viṭaṅkitā yayuḥ

आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसंविप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वश: । मृद्दार्वय:काञ्चनदर्भचर्मभि-र्निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत् ॥ ६ ॥

ābrahma-ghoṣorjita-yajña-vaiśasaṁviprarṣi-juṣṭaṁ vibudhaiś ca sarvaśaḥmṛd-dārv-ayaḥ-kāñcana-darbha-carmabhirnisṛṣṭa-bhāṇḍaṁ yajanaṁ samāviśat

तामागतां तत्र न कश्चनाद्रियद्विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जन: । ऋते स्वसृर्वै जननीं च सादरा:प्रेमाश्रुकण्ठ्य: परिषस्वजुर्मुदा ॥ ७ ॥

tām āgatāṁ tatra na kaścanādriyadvimānitāṁ yajña-kṛto bhayāj janaḥṛte svasṝr vai jananīṁ ca sādarāḥpremāśru-kaṇṭhyaḥ pariṣasvajur mudā

सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तयामात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् । दत्तां सपर्यां वरमासनं च सानादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती ॥ ८ ॥

saudarya-sampraśna-samartha-vārtayāmātrā ca mātṛ-ṣvasṛbhiś ca sādaramdattāṁ saparyāṁ varam āsanaṁ ca sānādatta pitrāpratinanditā satī

अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरंपित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ । अनाद‍ृता यज्ञसदस्यधीश्वरीचुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा ॥ ९ ॥

arudra-bhāgaṁ tam avekṣya cādhvaraṁpitrā ca deve kṛta-helanaṁ vibhauanādṛtā yajña-sadasy adhīśvarīcukopa lokān iva dhakṣyatī ruṣā

जगर्ह सामर्षविपन्नया गिराशिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् । स्वतेजसा भूतगणान्समुत्थितान्निगृह्य देवी जगतोऽभिश‍ृण्वत: ॥ १० ॥

jagarha sāmarṣa-vipannayā girāśiva-dviṣaṁ dhūma-patha-śrama-smayamsva-tejasā bhūta-gaṇān samutthitānnigṛhya devī jagato ’bhiśṛṇvataḥ

देव्युवाचन यस्य लोकेऽस्त्यतिशायन: प्रिय-स्तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मन: । तस्मिन्समस्तात्मनि मुक्तवैरकेऋते भवन्तं कतम: प्रतीपयेत् ॥ ११ ॥

devy uvācana yasya loke ’sty atiśāyanaḥ priyastathāpriyo deha-bhṛtāṁ priyātmanaḥtasmin samastātmani mukta-vairakeṛte bhavantaṁ katamaḥ pratīpayet

दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवोगृह्णन्ति केचिन्न भवाद‍ृशो द्विज । गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवोमहत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम् ॥ १२ ॥

doṣān pareṣāṁ hi guṇeṣu sādhavogṛhṇanti kecin na bhavādṛśo dvijaguṇāṁś ca phalgūn bahulī-kariṣṇavomahattamās teṣv avidad bhavān agham

नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदामहद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु । सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभि-र्निरस्ततेज:सु तदेव शोभनम् ॥ १३ ॥

nāścaryam etad yad asatsu sarvadāmahad-vinindā kuṇapātma-vādiṣuserṣyaṁ mahāpūruṣa-pāda-pāṁsubhirnirasta-tejaḥsu tad eva śobhanam

यद्वय‍क्षरं नाम गिरेरितं नृणांसकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् । पवित्रकीर्तिं तमलङ्‌घ्यशासनंभवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतर: ॥ १४ ॥

yad dvy-akṣaraṁ nāma gireritaṁ nṛṇāṁsakṛt prasaṅgād agham āśu hanti tatpavitra-kīrtiṁ tam alaṅghya-śāsanaṁbhavān aho dveṣṭi śivaṁ śivetaraḥ

यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभि-र्निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभि: । लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिन-स्तस्मै भवान्द्रुह्यति विश्वबन्धवे ॥ १५ ॥

yat-pāda-padmaṁ mahatāṁ mano-’libhirniṣevitaṁ brahma-rasāsavārthibhiḥlokasya yad varṣati cāśiṣo ’rthinastasmai bhavān druhyati viśva-bandhave

किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्येब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटा: श्मशाने । तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचै-र्ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥

kiṁ vā śivākhyam aśivaṁ na vidus tvad anyebrahmādayas tam avakīrya jaṭāḥ śmaśānetan-mālya-bhasma-nṛkapāly avasat piśācairye mūrdhabhir dadhati tac-caraṇāvasṛṣṭam

कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशेधर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने । छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चे-ज्जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्म: ॥ १७ ॥

karṇau pidhāya nirayād yad akalpa īśedharmāvitary asṛṇibhir nṛbhir asyamānechindyāt prasahya ruśatīm asatīṁ prabhuś cejjihvām asūn api tato visṛjet sa dharmaḥ

अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरंन धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिण: । जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसोजुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते ॥ १८ ॥

atas tavotpannam idaṁ kalevaraṁna dhārayiṣye śiti-kaṇṭha-garhiṇaḥjagdhasya mohād dhi viśuddhim andhasojugupsitasyoddharaṇaṁ pracakṣate

न वेदवादाननुवर्तते मति:स्व एव लोके रमतो महामुने: । यथा गतिर्देवमनुष्ययो: पृथक्स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थित: ॥ १९ ॥

na veda-vādān anuvartate matiḥsva eva loke ramato mahā-muneḥyathā gatir deva-manuṣyayoḥ pṛthaksva eva dharme na paraṁ kṣipet sthitaḥ

कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतंवेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् । विरोधि तद्यौगपदैककर्तरिद्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति ॥ २० ॥

karma pravṛttaṁ ca nivṛttam apy ṛtaṁvede vivicyobhaya-liṅgam āśritamvirodhi tad yaugapadaika-kartaridvayaṁ tathā brahmaṇi karma narcchati

मा व: पदव्य: पितरस्मदास्थिताया यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभि: । तदन्नतृप्तैरसुभृद्‌भिरीडिताअव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविता: ॥ २१ ॥

mā vaḥ padavyaḥ pitar asmad-āsthitāyā yajña-śālāsu na dhūma-vartmabhiḥtad-anna-tṛptair asu-bhṛdbhir īḍitāavyakta-liṅgā avadhūta-sevitāḥ

नैतेन देहेन हरे कृतागसोदेहोद्भवेनालमलं कुजन्मना । व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गत-स्तज्जन्म धिग्यो महतामवद्यकृत् ॥ २२ ॥

naitena dehena hare kṛtāgasodehodbhavenālam alaṁ kujanmanāvrīḍā mamābhūt kujana-prasaṅgatastaj janma dhig yo mahatām avadya-kṛt

गोत्रं त्वदीयं भगवान्वृषध्वजोदाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मना: । व्यपेतनर्मस्मितमाशु तदाऽहंव्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम् ॥ २३ ॥

gotraṁ tvadīyaṁ bhagavān vṛṣadhvajodākṣāyaṇīty āha yadā sudurmanāḥvyapeta-narma-smitam āśu tadā ’haṁvyutsrakṣya etat kuṇapaṁ tvad-aṅgajam

मैत्रेय उवाच इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन्क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् । स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृतानिमील्य द‍ृग्योगपथं समाविशत् ॥ २४ ॥

maitreya uvācaity adhvare dakṣam anūdya śatru-hankṣitāv udīcīṁ niṣasāda śānta-vākspṛṣṭvā jalaṁ pīta-dukūla-saṁvṛtānimīlya dṛg yoga-pathaṁ samāviśat

कृत्वा समानावनिलौ जितासनासोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रत: । शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितंकण्ठाद्भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत् ॥ २५ ॥

kṛtvā samānāv anilau jitāsanāsodānam utthāpya ca nābhi-cakrataḥśanair hṛdi sthāpya dhiyorasi sthitaṁkaṇṭhād bhruvor madhyam aninditānayat

एवं स्वदेहं महतां महीयसामुहु: समारोपितमङ्कमादरात् । जिहासती दक्षरुषा मनस्विनीदधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम् ॥ २६ ॥

evaṁ sva-dehaṁ mahatāṁ mahīyasāmuhuḥ samāropitam aṅkam ādarātjihāsatī dakṣa-ruṣā manasvinīdadhāra gātreṣv anilāgni-dhāraṇām

तत: स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवंजगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् । ददर्श देहो हतकल्मष: सतीसद्य: प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ २७ ॥

tataḥ sva-bhartuś caraṇāmbujāsavaṁjagad-guroś cintayatī na cāparamdadarśa deho hata-kalmaṣaḥ satīsadyaḥ prajajvāla samādhijāgninā

तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महद्हाहेति वाद: सुमहानजायत । हन्त प्रिया दैवतमस्य देवीजहावसून् केन सती प्रकोपिता ॥ २८ ॥

tat paśyatāṁ khe bhuvi cādbhutaṁ mahadhā heti vādaḥ sumahān ajāyatahanta priyā daivatamasya devījahāv asūn kena satī prakopitā

अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यतप्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजा: । जहावसून् यद्विमतात्मजा सतीमनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति ॥ २९ ॥

aho anātmyaṁ mahad asya paśyataprajāpater yasya carācaraṁ prajāḥjahāv asūn yad-vimatātmajā satīmanasvinī mānam abhīkṣṇam arhati

सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् चलोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति । यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतांन प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधत: ॥ ३० ॥

so ’yaṁ durmarṣa-hṛdayo brahma-dhruk caloke ’pakīrtiṁ mahatīm avāpsyatiyad-aṅgajāṁ svāṁ puruṣa-dviḍ udyatāṁna pratyaṣedhan mṛtaye ’parādhataḥ

वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् । दक्षं तत्पार्षदा हन्तुमुदतिष्ठन्नुदायुधा: ॥ ३१ ॥

vadaty evaṁ jane satyādṛṣṭvāsu-tyāgam adbhutamdakṣaṁ tat-pārṣadā hantumudatiṣṭhann udāyudhāḥ

तेषामापततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगु: । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह ॥ ३२ ॥

teṣām āpatatāṁ vegaṁniśāmya bhagavān bhṛguḥyajña-ghna-ghnena yajuṣādakṣiṇāgnau juhāva ha

अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा । ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ता: सहस्रश: ॥ ३३ ॥

adhvaryuṇā hūyamānedevā utpetur ojasāṛbhavo nāma tapasāsomaṁ prāptāḥ sahasraśaḥ

तैरलातायुधै: सर्वे प्रमथा: सहगुह्यका: । हन्यमाना दिशो भेजुरुशद्‌भिर्ब्रह्मतेजसा ॥ ३४ ॥

tair alātāyudhaiḥ sarvepramathāḥ saha-guhyakāḥhanyamānā diśo bhejuruśadbhir brahma-tejasā