Canto 4, Chapter 5

मैत्रेय उवाच भवो भवान्या निधनं प्रजापते-रसत्कृताया अवगम्य नारदात् । स्वपार्षदसैन्यं च तदध्वरर्भुभि-र्विद्रावितं क्रोधमपारमादधे ॥ १ ॥

maitreya uvācabhavo bhavānyā nidhanaṁ prajāpaterasat-kṛtāyā avagamya nāradātsva-pārṣada-sainyaṁ ca tad-adhvararbhubhirvidrāvitaṁ krodham apāram ādadhe

क्रुद्ध: सुदष्टौष्ठपुट: स धूर्जटि-र्जटां तडिद्वह्निसटोग्ररोचिषम् । उत्कृत्य रुद्र: सहसोत्थितो हसन्गम्भीरनादो विससर्ज तां भुवि ॥ २ ॥

kruddhaḥ sudaṣṭauṣṭha-puṭaḥ sa dhūr-jaṭirjaṭāṁ taḍid-vahni-saṭogra-rociṣamutkṛtya rudraḥ sahasotthito hasangambhīra-nādo visasarja tāṁ bhuvi

ततोऽतिकायस्तनुवा स्पृशन्दिवंसहस्रबाहुर्घनरुक् त्रिसूर्यद‍ृक् । करालदंष्ट्रो ज्वलदग्निमूर्धज:कपालमाली विविधोद्यतायुध: ॥ ३ ॥

tato ’tikāyas tanuvā spṛśan divaṁsahasra-bāhur ghana-ruk tri-sūrya-dṛkkarāla-daṁṣṭro jvalad-agni-mūrdhajaḥkapāla-mālī vividhodyatāyudhaḥ

तं किं करोमीति गृणन्तमाहबद्धाञ्जलिं भगवान् भूतनाथ: । दक्षं सयज्ञं जहि मद्भटानांत्वमग्रणी रुद्र भटांशको मे ॥ ४ ॥

taṁ kiṁ karomīti gṛṇantam āhabaddhāñjaliṁ bhagavān bhūta-nāthaḥdakṣaṁ sa-yajñaṁ jahi mad-bhaṭānāṁtvam agraṇī rudra bhaṭāṁśako me

आज्ञप्त एवं कुपितेन मन्युनास देवदेवं परिचक्रमे विभुम् । मेने तदात्मानमसङ्गरंहसामहीयसां तात सह: सहिष्णुम् ॥ ५ ॥

ājñapta evaṁ kupitena manyunāsa deva-devaṁ paricakrame vibhummene tadātmānam asaṅga-raṁhasāmahīyasāṁ tāta sahaḥ sahiṣṇum

अन्वीयमान: स तु रुद्रपार्षदै-र्भृशं नदद्‌भिर्व्यनदत्सुभैरवम् । उद्यम्य शूलं जगदन्तकान्तकंसम्प्राद्रवद् घोषणभूषणाङ्‌घ्रि: ॥ ६ ॥

anvīyamānaḥ sa tu rudra-pārṣadairbhṛśaṁ nadadbhir vyanadat subhairavamudyamya śūlaṁ jagad-antakāntakaṁsamprādravad ghoṣaṇa-bhūṣaṇāṅghriḥ

अथर्त्विजो यजमान: सदस्या:ककुभ्युदीच्यां प्रसमीक्ष्य रेणुम् । तम: किमेतत्कुत एतद्रजोऽभू-दिति द्विजा द्विजपत्‍न्यश्च दध्यु: ॥ ७ ॥

athartvijo yajamānaḥ sadasyāḥkakubhy udīcyāṁ prasamīkṣya reṇumtamaḥ kim etat kuta etad rajo ’bhūditi dvijā dvija-patnyaś ca dadhyuḥ

वाता न वान्ति न हि सन्ति दस्यव:प्राचीनबर्हिर्जीवति होग्रदण्ड: । गावो न काल्यन्त इदं कुतो रजोलोकोऽधुना किं प्रलयाय कल्पते ॥ ८ ॥

vātā na vānti na hi santi dasyavaḥprācīna-barhir jīvati hogra-daṇḍaḥgāvo na kālyanta idaṁ kuto rajoloko ’dhunā kiṁ pralayāya kalpate

प्रसूतिमिश्रा: स्त्रिय उद्विग्नचित्ताऊचुर्विपाको वृजिनस्यैव तस्य । यत्पश्यन्तीनां दुहितृणां प्रजेश:सुतां सतीमवदध्यावनागाम् ॥ ९ ॥

prasūti-miśrāḥ striya udvigna-cittāūcur vipāko vṛjinasyaiva tasyayat paśyantīnāṁ duhitṝṇāṁ prajeśaḥsutāṁ satīm avadadhyāv anāgām

यस्त्वन्तकाले व्युप्तजटाकलाप:स्वशूलसूच्यर्पितदिग्गजेन्द्र: । वितत्य नृत्यत्युदितास्त्रदोर्ध्वजान्उच्चाट्टहासस्तनयित्नुभिन्नदिक् ॥ १० ॥

yas tv anta-kāle vyupta-jaṭā-kalāpaḥsva-śūla-sūcy-arpita-dig-gajendraḥvitatya nṛtyaty uditāstra-dor-dhvajānuccāṭṭa-hāsa-stanayitnu-bhinna-dik

अमर्षयित्वा तमसह्यतेजसंमन्युप्लुतं दुर्निरीक्ष्यं भ्रुकुट्या । करालदंष्ट्राभिरुदस्तभागणंस्यात्स्वस्ति किं कोपयतो विधातु: ॥ ११ ॥

amarṣayitvā tam asahya-tejasaṁmanyu-plutaṁ durnirīkṣyaṁ bhru-kuṭyākarāla-daṁṣṭrābhir udasta-bhāgaṇaṁsyāt svasti kiṁ kopayato vidhātuḥ

बह्वेवमुद्विग्नद‍ृशोच्यमानेजनेन दक्षस्य मुहुर्महात्मन: । उत्पेतुरुत्पाततमा: सहस्रशोभयावहा दिवि भूमौ च पर्यक् ॥ १२ ॥

bahv evam udvigna-dṛśocyamānejanena dakṣasya muhur mahātmanaḥutpetur utpātatamāḥ sahasraśobhayāvahā divi bhūmau ca paryak

तावत्स रुद्रानुचरैर्महामखोनानायुधैर्वामनकैरुदायुधै: । पिङ्गै: पिशङ्गैर्मकरोदराननै:पर्याद्रवद्‌भिर्विदुरान्वरुध्यत ॥ १३ ॥

tāvat sa rudrānucarair mahā-makhonānāyudhair vāmanakair udāyudhaiḥpiṅgaiḥ piśaṅgair makarodarānanaiḥparyādravadbhir vidurānvarudhyata

केचिद्बभञ्जु: प्राग्वंशं पत्नीशालां तथापरे । सद आग्नीध्रशालां च तद्विहारं महानसम् ॥ १४ ॥

kecid babhañjuḥ prāg-vaṁśaṁpatnī-śālāṁ tathāparesada āgnīdhra-śālāṁ catad-vihāraṁ mahānasam

रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्‌बिभिदुर्वेदिमेखला: ॥ १५ ॥

rurujur yajña-pātrāṇitathaike ’gnīn anāśayankuṇḍeṣv amūtrayan kecidbibhidur vedi-mekhalāḥ

अबाधन्त मुनीनन्ये एके पत्नीरतर्जयन् । अपरे जगृहुर्देवान् प्रत्यासन्नान् पलायितान् ॥ १६ ॥

abādhanta munīn anyeeke patnīr atarjayanapare jagṛhur devānpratyāsannān palāyitān

भृगुं बबन्ध मणिमान् वीरभद्र: प्रजापतिम् । चण्डेश: पूषणं देवं भगं नन्दीश्वरोऽग्रहीत् ॥ १७ ॥

bhṛguṁ babandha maṇimānvīrabhadraḥ prajāpatimcaṇḍeśaḥ pūṣaṇaṁ devaṁbhagaṁ nandīśvaro ’grahīt

सर्व एवर्त्विजो दृष्ट्वा सदस्या: सदिवौकस: । तैरर्द्यमाना: सुभृशं ग्रावभिर्नैकधाद्रवन् ॥ १८ ॥

sarva evartvijo dṛṣṭvāsadasyāḥ sa-divaukasaḥtair ardyamānāḥ subhṛśaṁgrāvabhir naikadhā ’dravan

जुह्वत: स्रुवहस्तस्य श्मश्रूणि भगवान् भव: । भृगोर्लुलुञ्चे सदसि योऽहसच्छ्‌मश्रु दर्शयन् ॥ १९ ॥

juhvataḥ sruva-hastasyaśmaśrūṇi bhagavān bhavaḥbhṛgor luluñce sadasiyo ’hasac chmaśru darśayan

भगस्य नेत्रे भगवान् पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार सदस्थोऽक्ष्णा य: शपन्तमसूसुचत् ॥ २० ॥

bhagasya netre bhagavānpātitasya ruṣā bhuviujjahāra sada-stho ’kṣṇāyaḥ śapantam asūsucat

पूष्णो ह्यपातयद्दन्तान् कालिङ्गस्य यथा बल: । शप्यमाने गरिमणि योऽहसद्दर्शयन्दत: ॥ २१ ॥

pūṣṇo hy apātayad dantānkāliṅgasya yathā balaḥśapyamāne garimaṇiyo ’hasad darśayan dataḥ

आक्रम्योरसि दक्षस्य शितधारेण हेतिना । छिन्दन्नपि तदुद्धर्तुं नाशक्नोत् त्र्यम्बकस्तदा ॥ २२ ॥

ākramyorasi dakṣasyaśita-dhāreṇa hetināchindann api tad uddhartuṁnāśaknot tryambakas tadā

शस्त्रैरस्त्रान्वितैरेवमनिर्भिन्नत्वचं हर: । विस्मयं परमापन्नो दध्यौ पशुपतिश्चिरम् ॥ २३ ॥

śastrair astrānvitair evamanirbhinna-tvacaṁ haraḥvismayaṁ param āpannodadhyau paśupatiś ciram

दृष्ट्वा संज्ञपनं योगं पशूनां स पतिर्मखे । यजमानपशो: कस्य कायात्तेनाहरच्छिर: ॥ २४ ॥

dṛṣṭvā saṁjñapanaṁ yogaṁpaśūnāṁ sa patir makheyajamāna-paśoḥ kasyakāyāt tenāharac chiraḥ

साधुवादस्तदा तेषां कर्म तत्तस्य पश्यताम् । भूतप्रेतपिशाचानां अन्येषां तद्विपर्यय: ॥ २५ ॥

sādhu-vādas tadā teṣāṁkarma tat tasya paśyatāmbhūta-preta-piśācānāṁanyeṣāṁ tad-viparyayaḥ

जुहावैतच्छिरस्तस्मिन्दक्षिणाग्नावमर्षित: । तद्देवयजनं दग्ध्वा प्रातिष्ठद् गुह्यकालयम् ॥ २६ ॥

juhāvaitac chiras tasmindakṣiṇāgnāv amarṣitaḥtad-deva-yajanaṁ dagdhvāprātiṣṭhad guhyakālayam