Canto 4, Chapter 6

मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्‍न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥

maitreya uvācaatha deva-gaṇāḥ sarverudrānīkaiḥ parājitāḥśūla-paṭṭiśa-nistriṁśa-gadā-parigha-mudgaraiḥ

उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्जसम्भव: । नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतु: ॥ ३ ॥

upalabhya puraivaitadbhagavān abja-sambhavaḥnārāyaṇaś ca viśvātmāna kasyādhvaram īyatuḥ

तदाकर्ण्य विभु: प्राह तेजीयसि कृतागसि । क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ॥ ४ ॥

tad ākarṇya vibhuḥ prāhatejīyasi kṛtāgasikṣemāya tatra sā bhūyānna prāyeṇa bubhūṣatām

अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवंये बर्हिषो भागभाजं परादु: । प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसाक्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्‌घ्रि:पद्मम् ॥ ५ ॥

athāpi yūyaṁ kṛta-kilbiṣā bhavaṁye barhiṣo bhāga-bhājaṁ parāduḥprasādayadhvaṁ pariśuddha-cetasākṣipra-prasādaṁ pragṛhītāṅghri-padmam

आशासाना जीवितमध्वरस्यलोक: सपाल: कुपिते न यस्मिन् । तमाशु देवं प्रियया विहीनंक्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तै: ॥ ६ ॥

āśāsānā jīvitam adhvarasyalokaḥ sa-pālaḥ kupite na yasmintam āśu devaṁ priyayā vihīnaṁkṣamāpayadhvaṁ hṛdi viddhaṁ duruktaiḥ

नाहं न यज्ञो न च यूयमन्येये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् । विदु: प्रमाणं बलवीर्ययोर्वायस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत् ॥ ७ ॥

nāhaṁ na yajño na ca yūyam anyeye deha-bhājo munayaś ca tattvamviduḥ pramāṇaṁ bala-vīryayor vāyasyātma-tantrasya ka upāyaṁ vidhitset

स इत्थमादिश्य सुरानजस्तु तै:समन्वित: पितृभि: सप्रजेशै: । ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विष:कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभो: ॥ ८ ॥

sa ittham ādiśya surān ajas tu taiḥsamanvitaḥ pitṛbhiḥ sa-prajeśaiḥyayau sva-dhiṣṇyān nilayaṁ pura-dviṣaḥkailāsam adri-pravaraṁ priyaṁ prabhoḥ

जन्मौषधितपोमन्त्रयोगसिद्धैर्नरेतरै: । जुष्टं किन्नरगन्धर्वैरप्सरोभिर्वृतं सदा ॥ ९ ॥

janmauṣadhi-tapo-mantra-yoga-siddhair naretaraiḥjuṣṭaṁ kinnara-gandharvairapsarobhir vṛtaṁ sadā

नानामणिमयै: श‍ृङ्गैर्नानाधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्नानामृगगणावृतै: ॥ १० ॥

nānā-maṇimayaiḥ śṛṅgairnānā-dhātu-vicitritaiḥnānā-druma-latā-gulmairnānā-mṛga-gaṇāvṛtaiḥ

नानामलप्रस्रवणैर्नानाकन्दरसानुभि: । रमणं विहरन्तीनां रमणै: सिद्धयोषिताम् ॥ ११ ॥

nānāmala-prasravaṇairnānā-kandara-sānubhiḥramaṇaṁ viharantīnāṁramaṇaiḥ siddha-yoṣitām

मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् । प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम् ॥ १२ ॥

mayūra-kekābhirutaṁmadāndhāli-vimūrcchitamplāvitai rakta-kaṇṭhānāṁkūjitaiś ca patattriṇām

आह्वयन्तमिवोद्धस्तैर्द्विजान् कामदुघैर्द्रुमै: । व्रजन्तमिव मातङ्गैर्गृणन्तमिव निर्झरै: ॥ १३ ॥

āhvayantam ivoddhastairdvijān kāma-dughair drumaiḥvrajantam iva mātaṅgairgṛṇantam iva nirjharaiḥ

मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥

mandāraiḥ pārijātaiś casaralaiś copaśobhitamtamālaiḥ śāla-tālaiś cakovidārāsanārjunaiḥ

स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभि: । कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम् ॥ १६ ॥

svarṇārṇa-śata-patraiś cavara-reṇuka-jātibhiḥkubjakair mallikābhiś camādhavībhiś ca maṇḍitam

पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधहिङ्गुभि: । भूर्जैरोषधिभि: पूगै राजपूगैश्च जम्बुभि: ॥ १७ ॥

panasodumbarāśvattha-plakṣa-nyagrodha-hiṅgubhiḥbhūrjair oṣadhibhiḥ pūgairājapūgaiś ca jambubhiḥ

खर्जूराम्रातकाम्राद्यै: प्रियालमधुकेङ्गुदै: । द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकै: ॥ १८ ॥

kharjūrāmrātakāmrādyaiḥpriyāla-madhukeṅgudaiḥdruma-jātibhir anyaiś carājitaṁ veṇu-kīcakaiḥ

कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥

kumudotpala-kahlāra-śatapatra-vanarddhibhiḥnalinīṣu kalaṁ kūjat-khaga-vṛndopaśobhitam

कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर्निर्जुष्टं वृकनाभिभि: । कदलीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनश्रियम् ॥ २१ ॥

karṇāntraikapadāśvāsyairnirjuṣṭaṁ vṛka-nābhibhiḥkadalī-khaṇḍa-saṁruddha-nalinī-pulina-śriyam

पर्यस्तं नन्दया सत्या: स्‍नानपुण्यतरोदया । विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययु: ॥ २२ ॥

paryastaṁ nandayā satyāḥsnāna-puṇyatarodayāvilokya bhūteśa-giriṁvibudhā vismayaṁ yayuḥ

दद‍ृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वै पुरीम् । वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम् ॥ २३ ॥

dadṛśus tatra te ramyāmalakāṁ nāma vai purīmvanaṁ saugandhikaṁ cāpiyatra tan-nāma paṅkajam

नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यत: पुर: । तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने ॥ २४ ॥

nandā cālakanandā casaritau bāhyataḥ puraḥtīrthapāda-padāmbhoja-rajasātīva pāvane

ययो: सुरस्त्रिय: क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यत: । क्रीडन्ति पुंस: सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिता: ॥ २५ ॥

yayoḥ sura-striyaḥ kṣattaravaruhya sva-dhiṣṇyataḥkrīḍanti puṁsaḥ siñcantyovigāhya rati-karśitāḥ

ययोस्तत्स्‍नानविभ्रष्टनवकुङ्कुमपिञ्जरम् । वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भ: पाययन्तो गजा गजी: ॥ २६ ॥

yayos tat-snāna-vibhraṣṭa-nava-kuṅkuma-piñjaramvitṛṣo ’pi pibanty ambhaḥpāyayanto gajā gajīḥ

तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् । जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिर्यथा खं सतडिद्घनम् ॥ २७ ॥

tāra-hema-mahāratna-vimāna-śata-saṅkulāmjuṣṭāṁ puṇyajana-strībhiryathā khaṁ sataḍid-ghanam

हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् । द्रुमै: कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदै: ॥ २८ ॥

hitvā yakṣeśvara-purīṁvanaṁ saugandhikaṁ ca tatdrumaiḥ kāma-dughair hṛdyaṁcitra-mālya-phala-cchadaiḥ

रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् । कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम् ॥ २९ ॥

rakta-kaṇṭha-khagānīka-svara-maṇḍita-ṣaṭpadamkalahaṁsa-kula-preṣṭhaṁkharadaṇḍa-jalāśayam

वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना । अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मन: ॥ ३० ॥

vana-kuñjara-saṅghṛṣṭa-haricandana-vāyunāadhi puṇyajana-strīṇāṁmuhur unmathayan manaḥ

वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनी: । प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा त आराद्दद‍ृशुर्वटम् ॥ ३१ ॥

vaidūrya-kṛta-sopānāvāpya utpala-mālinīḥprāptaṁ kimpuruṣair dṛṣṭvāta ārād dadṛśur vaṭam

स योजनशतोत्सेध: पादोनविटपायत: । पर्यक्‍कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जित: ॥ ३२ ॥

sa yojana-śatotsedhaḥpādona-viṭapāyataḥparyak-kṛtācala-cchāyonirnīḍas tāpa-varjitaḥ

तस्मिन्महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुरा: । दद‍ृशु: शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥

tasmin mahā-yogamayemumukṣu-śaraṇe surāḥdadṛśuḥ śivam āsīnaṁtyaktāmarṣam ivāntakam

सनन्दनाद्यैर्महासिद्धै: शान्तै: संशान्तविग्रहम् । उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् ॥ ३४ ॥

sanandanādyair mahā-siddhaiḥśāntaiḥ saṁśānta-vigrahamupāsyamānaṁ sakhyā cabhartrā guhyaka-rakṣasām

विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् । चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्याल्लोकमङ्गलम् ॥ ३५ ॥

vidyā-tapo-yoga-pathamāsthitaṁ tam adhīśvaramcarantaṁ viśva-suhṛdaṁvātsalyāl loka-maṅgalam

लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् । अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम् ॥ ३६ ॥

liṅgaṁ ca tāpasābhīṣṭaṁbhasma-daṇḍa-jaṭājinamaṅgena sandhyābhra-rucācandra-lekhāṁ ca bibhratam

उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् । नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते श‍ृण्वतां सताम् ॥ ३७ ॥

upaviṣṭaṁ darbhamayyāṁbṛsyāṁ brahma sanātanamnāradāya pravocantaṁpṛcchate śṛṇvatāṁ satām

कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालाम् आसीनं तर्कमुद्रया ॥ ३८ ॥

kṛtvorau dakṣiṇe savyaṁpāda-padmaṁ ca jānunibāhuṁ prakoṣṭhe ’kṣa-mālāmāsīnaṁ tarka-mudrayā

तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितंव्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् । सलोकपाला मुनयो मनूनाम्आद्यं मनुं प्राञ्जलय: प्रणेमु: ॥ ३९ ॥

taṁ brahma-nirvāṇa-samādhim āśritaṁvyupāśritaṁ giriśaṁ yoga-kakṣāmsa-loka-pālā munayo manūnāmādyaṁ manuṁ prāñjalayaḥ praṇemuḥ

स तूपलभ्यागतमात्मयोनिंसुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्‌घ्रि: । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन-मर्हत्तम: कस्य यथैव विष्णु: ॥ ४० ॥

sa tūpalabhyāgatam ātma-yoniṁsurāsureśair abhivanditāṅghriḥutthāya cakre śirasābhivandanamarhattamaḥ kasya yathaiva viṣṇuḥ

तथापरे सिद्धगणा महर्षिभि-र्ये वै समन्तादनु नीललोहितम् । नमस्कृत: प्राह शशाङ्कशेखरंकृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभू: ॥ ४१ ॥

tathāpare siddha-gaṇā maharṣibhirye vai samantād anu nīlalohitamnamaskṛtaḥ prāha śaśāṅka-śekharaṁkṛta-praṇāmaṁ prahasann ivātmabhūḥ

ब्रह्मोवाचजाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयो: । शक्ते: शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥

brahmovācajāne tvām īśaṁ viśvasyajagato yoni-bījayoḥśakteḥ śivasya ca paraṁyat tad brahma nirantaram

त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्यो: स्वरूपयो: । विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन्नूर्णपटो यथा ॥ ४३ ॥

tvam eva bhagavann etacchiva-śaktyoḥ svarūpayoḥviśvaṁ sṛjasi pāsy atsikrīḍann ūrṇa-paṭo yathā

त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तयेदक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् । त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवोयान्ब्राह्मणा: श्रद्दधते धृतव्रता: ॥ ४४ ॥

tvam eva dharmārtha-dughābhipattayedakṣeṇa sūtreṇa sasarjithādhvaramtvayaiva loke ’vasitāś ca setavoyān brāhmaṇāḥ śraddadhate dhṛta-vratāḥ

त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानांकर्तु: स्वलोकं तनुषे स्व: परं वा । अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणंविपर्यय: केन तदेव कस्यचित् ॥ ४५ ॥

tvaṁ karmaṇāṁ maṅgala maṅgalānāṁkartuḥ sva-lokaṁ tanuṣe svaḥ paraṁ vāamaṅgalānāṁ ca tamisram ulbaṇaṁviparyayaḥ kena tad eva kasyacit

न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनांभूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव । भूतानि चात्मन्यपृथग्दिद‍ृक्षतांप्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम् ॥ ४६ ॥

na vai satāṁ tvac-caraṇārpitātmanāṁbhūteṣu sarveṣv abhipaśyatāṁ tavabhūtāni cātmany apṛthag-didṛkṣatāṁprāyeṇa roṣo ’bhibhaved yathā paśum

पृथग्धिय: कर्मद‍ृशो दुराशया:परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् । परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदा-स्तान्मावधीद्दैववधान्भवद्विध: ॥ ४७ ॥

pṛthag-dhiyaḥ karma-dṛśo durāśayāḥparodayenārpita-hṛd-rujo ’niśamparān duruktair vitudanty aruntudāstān māvadhīd daiva-vadhān bhavad-vidhaḥ

यस्मिन्यदा पुष्करनाभमाययादुरन्तया स्पृष्टधिय: पृथग्दृश: । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपांन साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८ ॥

yasmin yadā puṣkara-nābha-māyayādurantayā spṛṣṭa-dhiyaḥ pṛthag-dṛśaḥkurvanti tatra hy anukampayā kṛpāṁna sādhavo daiva-balāt kṛte kramam

भवांस्तु पुंस: परमस्य माययादुरन्तयास्पृष्टमति: समस्तद‍ृक् । तया हतात्मस्वनुकर्मचेत:-स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो ॥ ४९ ॥

bhavāṁs tu puṁsaḥ paramasya māyayādurantayāspṛṣṭa-matiḥ samasta-dṛktayā hatātmasv anukarma-cetaḥsvanugrahaṁ kartum ihārhasi prabho

कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भो:त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापते: । न यत्र भागं तव भागिनो ददु:कुयाजिनो येन मखो निनीयते ॥ ५० ॥

kurv adhvarasyoddharaṇaṁ hatasya bhoḥtvayāsamāptasya mano prajāpateḥna yatra bhāgaṁ tava bhāgino daduḥkuyājino yena makho ninīyate

जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भग: । भृगो: श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत् ॥ ५१ ॥

jīvatād yajamāno ’yaṁprapadyetākṣiṇī bhagaḥbhṛgoḥ śmaśrūṇi rohantupūṣṇo dantāś ca pūrvavat

देवानां भग्नगात्राणामृत्विजां चायुधाश्मभि: । भवतानुगृहीतानामाशु मन्योऽस्त्वनातुरम् ॥ ५२ ॥

devānāṁ bhagna-gātrāṇāmṛtvijāṁ cāyudhāśmabhiḥbhavatānugṛhītānāmāśu manyo ’stv anāturam

एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै । यज्ञस्ते रुद्रभागेन कल्पतामद्य यज्ञहन् ॥ ५३ ॥

eṣa te rudra bhāgo ’stuyad-ucchiṣṭo ’dhvarasya vaiyajñas te rudra bhāgenakalpatām adya yajña-han