Canto 4, Chapter 7

मैत्रेय उवाच इत्यजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता । अभ्यधायि महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिति ॥ १ ॥

maitreya uvācaity ajenānunītenabhavena parituṣyatāabhyadhāyi mahā-bāhoprahasya śrūyatām iti

महादेव उवाच नाघं प्रजेश बालानां वर्णये नानुचिन्तये । देवमायाभिभूतानां दण्डस्तत्र धृतो मया ॥ २ ॥

mahādeva uvācanāghaṁ prajeśa bālānāṁvarṇaye nānucintayedeva-māyābhibhūtānāṁdaṇḍas tatra dhṛto mayā

प्रजापतेर्दग्धशीर्ष्णो भवत्वजमुखं शिर: । मित्रस्य चक्षुषेक्षेत भागं स्वं बर्हिषो भग: ॥ ३ ॥

prajāpater dagdha-śīrṣṇobhavatv aja-mukhaṁ śiraḥmitrasya cakṣuṣekṣetabhāgaṁ svaṁ barhiṣo bhagaḥ

पूषा तु यजमानस्य दद्‌भिर्जक्षतु पिष्टभुक् । देवा: प्रकृतसर्वाङ्गा ये म उच्छेषणं ददु: ॥ ४ ॥

pūṣā tu yajamānasyadadbhir jakṣatu piṣṭa-bhukdevāḥ prakṛta-sarvāṅgāye ma uccheṣaṇaṁ daduḥ

बाहुभ्यामश्विनो: पूष्णो हस्ताभ्यां कृतबाहव: । भवन्‍त्वध्वर्यवश्चान्ये बस्तश्मश्रुर्भृगुर्भवेत् ॥ ५ ॥

bāhubhyām aśvinoḥ pūṣṇohastābhyāṁ kṛta-bāhavaḥbhavantv adhvaryavaś cānyebasta-śmaśrur bhṛgur bhavet

मैत्रेय उवाच तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मीढुष्टमोदितम् । परितुष्टात्मभिस्तात साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ ६ ॥

maitreya uvācatadā sarvāṇi bhūtāniśrutvā mīḍhuṣṭamoditamparituṣṭātmabhis tātasādhu sādhv ity athābruvan

ततो मीढ्‍वांसमामन्‍त्र्‍य शुनासीरा: सहर्षिभि: । भूयस्तद्देवयजनं समीढ्‍वद्वेधसो ययु: ॥ ७ ॥

tato mīḍhvāṁsam āmantryaśunāsīrāḥ saharṣibhiḥbhūyas tad deva-yajanaṁsa-mīḍhvad-vedhaso yayuḥ

विधाय कार्त्स्‍न्येन च तद्यदाह भगवान् भव: । सन्दधु: कस्य कायेन सवनीयपशो: शिर: ॥ ८ ॥

vidhāya kārtsnyena ca tadyad āha bhagavān bhavaḥsandadhuḥ kasya kāyenasavanīya-paśoḥ śiraḥ

सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षित: । सद्य: सुप्त इवोत्तस्थौ दद‍ृशे चाग्रतो मृडम् ॥ ९ ॥

sandhīyamāne śirasidakṣo rudrābhivīkṣitaḥsadyaḥ supta ivottasthaudadṛśe cāgrato mṛḍam

तदा वृषध्वजद्वेषकलिलात्मा प्रजापति: । शिवावलोकादभवच्छरद्‌ध्रद इवामल: ॥ १० ॥

tadā vṛṣadhvaja-dveṣa-kalilātmā prajāpatiḥśivāvalokād abhavaccharad-dhrada ivāmalaḥ

भवस्तवाय कृतधीर्नाशक्नोदनुरागत: । औत्कण्ठ्याद्बाष्पकलया सम्परेतां सुतां स्मरन् ॥ ११ ॥

bhava-stavāya kṛta-dhīrnāśaknod anurāgataḥautkaṇṭhyād bāṣpa-kalayāsamparetāṁ sutāṁ smaran

कृच्छ्रात्संस्तभ्य च मन: प्रेमविह्वलित: सुधी: । शशंस निर्व्यलीकेन भावेनेशं प्रजापति: ॥ १२ ॥

kṛcchrāt saṁstabhya ca manaḥprema-vihvalitaḥ sudhīḥśaśaṁsa nirvyalīkenabhāveneśaṁ prajāpatiḥ

दक्ष उवाच भूयाननुग्रह अहो भवता कृतो मेदण्डस्त्वया मयि भृतो यदपि प्रलब्ध: । न ब्रह्मबन्धुषु च वां भगवन्नवज्ञातुभ्यं हरेश्च कुत एव धृतव्रतेषु ॥ १३ ॥

dakṣa uvācabhūyān anugraha aho bhavatā kṛto medaṇḍas tvayā mayi bhṛto yad api pralabdhaḥna brahma-bandhuṣu ca vāṁ bhagavann avajñātubhyaṁ hareś ca kuta eva dhṛta-vrateṣu

विद्यातपोव्रतधरान् मुखत: स्म विप्रान्ब्रह्मात्मतत्त्वमवितुं प्रथमं त्वमस्राक् । तद्ब्राह्मणान् परम सर्वविपत्सु पासिपाल: पशूनिव विभो प्रगृहीतदण्ड: ॥ १४ ॥

vidyā-tapo-vrata-dharān mukhataḥ sma viprānbrahmātma-tattvam avituṁ prathamaṁ tvam asrāktad brāhmaṇān parama sarva-vipatsu pāsipālaḥ paśūn iva vibho pragṛhīta-daṇḍaḥ

योऽसौ मयाविदिततत्त्वद‍ृशा सभायांक्षिप्तो दुरुक्तिविशिखैर्विगणय्य तन्माम् । अर्वाक् पतन्तमर्हत्तमनिन्दयापाद्द‍ृष्टय‍ार्द्रया स भगवान्स्वकृतेन तुष्येत् ॥ १५ ॥

yo ’sau mayāvidita-tattva-dṛśā sabhāyāṁkṣipto durukti-viśikhair vigaṇayya tan māmarvāk patantam arhattama-nindayāpāddṛṣṭyārdrayā sa bhagavān sva-kṛtena tuṣyet

मैत्रेय उवाच क्षमाप्यैवं स मीढ्‍वांसं ब्रह्मणा चानुमन्त्रित: । कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायर्त्विगादिभि: ॥ १६ ॥

maitreya uvācakṣamāpyaivaṁ sa mīḍhvāṁsaṁbrahmaṇā cānumantritaḥkarma santānayām āsasopādhyāyartvig-ādibhiḥ

वैष्णवं यज्ञसन्तत्यै त्रिकपालं द्विजोत्तमा: । पुरोडाशं निरवपन् वीरसंसर्गशुद्धये ॥ १७ ॥

vaiṣṇavaṁ yajña-santatyaitri-kapālaṁ dvijottamāḥpuroḍāśaṁ niravapanvīra-saṁsarga-śuddhaye

अध्वर्युणात्तहविषा यजमानो विशाम्पते । धिया विशुद्धया दध्यौ तथा प्रादुरभूद्धरि: ॥ १८ ॥

adhvaryuṇātta-haviṣāyajamāno viśāmpatedhiyā viśuddhayā dadhyautathā prādurabhūd dhariḥ

तदा स्वप्रभया तेषां द्योतयन्त्या दिशो दश । मुष्णंस्तेज उपानीतस्तार्क्ष्येण स्तोत्रवाजिना ॥ १९ ॥

tadā sva-prabhayā teṣāṁdyotayantyā diśo daśamuṣṇaṁs teja upānītastārkṣyeṇa stotra-vājinā

श्यामो हिरण्यरशनोऽर्ककिरीटजुष्टोनीलालकभ्रमरमण्डितकुण्डलास्य: । शङ्खाब्जचक्रशरचापगदासिचर्म-व्यग्रैर्हिरण्मयभुजैरिव कर्णिकार: ॥ २० ॥

śyāmo hiraṇya-raśano ’rka-kirīṭa-juṣṭonīlālaka-bhramara-maṇḍita-kuṇḍalāsyaḥśaṅkhābja-cakra-śara-cāpa-gadāsi-carma-vyagrair hiraṇmaya-bhujair iva karṇikāraḥ

वक्षस्यधिश्रितवधूर्वनमाल्युदारहासावलोककलया रमयंश्च विश्वम् । पार्श्वभ्रमद्वय‍जनचामरराजहंस:श्वेतातपत्रशशिनोपरि रज्यमान: ॥ २१ ॥

vakṣasy adhiśrita-vadhūr vana-māly udāra-hāsāvaloka-kalayā ramayaṁś ca viśvampārśva-bhramad-vyajana-cāmara-rāja-haṁsaḥśvetātapatra-śaśinopari rajyamānaḥ

तमुपागतमालक्ष्य सर्वे सुरगणादय: । प्रणेमु: सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायका: ॥ २२ ॥

tam upāgatam ālakṣyasarve sura-gaṇādayaḥpraṇemuḥ sahasotthāyabrahmendra-tryakṣa-nāyakāḥ

तत्तेजसा हतरुच: सन्नजिह्वा: ससाध्वसा: । मूर्ध्ना धृताञ्जलिपुटा उपतस्थुरधोक्षजम् ॥ २३ ॥

tat-tejasā hata-rucaḥsanna-jihvāḥ sa-sādhvasāḥmūrdhnā dhṛtāñjali-puṭāupatasthur adhokṣajam

अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महि त्वात्मभुवादय: । यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥

apy arvāg-vṛttayo yasyamahi tv ātmabhuv-ādayaḥyathā-mati gṛṇanti smakṛtānugraha-vigraham

दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमंयज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदागृणन् प्रपेदे प्रयत: कृताञ्जलि: ॥ २५ ॥

dakṣo gṛhītārhaṇa-sādanottamaṁyajñeśvaraṁ viśva-sṛjāṁ paraṁ gurumsunanda-nandādy-anugair vṛtaṁ mudāgṛṇan prapede prayataḥ kṛtāñjaliḥ

दक्ष उवाच शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थंचिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् । तिष्ठंस्तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या-मास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्र: ॥ २६ ॥

dakṣa uvācaśuddhaṁ sva-dhāmny uparatākhila-buddhy-avasthaṁcin-mātram ekam abhayaṁ pratiṣidhya māyāmtiṣṭhaṁs tayaiva puruṣatvam upetya tasyāmāste bhavān apariśuddha ivātma-tantraḥ

ऋत्विज ऊचु: तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात्कर्मण्यवग्रहधियो भगवन्विदाम: । धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यंज्ञातं यदर्थमधिदैवमदो व्यवस्था: ॥ २७ ॥

ṛtvija ūcuḥtattvaṁ na te vayam anañjana rudra-śāpātkarmaṇy avagraha-dhiyo bhagavan vidāmaḥdharmopalakṣaṇam idaṁ trivṛd adhvarākhyaṁjñātaṁ yad-artham adhidaivam ado vyavasthāḥ

सदस्या ऊचु: उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्लेशदुर्गेऽन्तकोग्रव्यालान्विष्टे विषयमृगतृष्यात्मगेहोरुभार: । द्वन्द्वश्वभ्रे खलमृगभये शोकदावेऽज्ञसार्थ:पादौकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्ट: ॥ २८ ॥

sadasyā ūcuḥutpatty-adhvany aśaraṇa uru-kleśa-durge ’ntakogra-vyālānviṣṭe viṣaya-mṛga-tṛṣy ātma-gehoru-bhāraḥdvandva-śvabhre khala-mṛga-bhaye śoka-dāve ’jña-sārthaḥpādaukas te śaraṇada kadā yāti kāmopasṛṣṭaḥ

रुद्र उवाच तव वरद वराङ्‌घ्रावाशिषेहाखिलार्थेह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये । यदि रचितधियं माविद्यलोकोऽपविद्धंजपति न गणये तत्त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥

rudra uvācatava varada varāṅghrāv āśiṣehākhilārthehy api munibhir asaktair ādareṇārhaṇīyeyadi racita-dhiyaṁ māvidya-loko ’paviddhaṁjapati na gaṇaye tat tvat-parānugraheṇa

भृगुरुवाचयन्मायया गहनयापहृतात्मबोधाब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्त: । नात्मन् श्रितं तव विदन्त्यधुनापि तत्त्वंसोऽयं प्रसीदतु भवान्प्रणतात्मबन्धु: ॥ ३० ॥

bhṛgur uvācayan māyayā gahanayāpahṛtātma-bodhābrahmādayas tanu-bhṛtas tamasi svapantaḥnātman-śritaṁ tava vidanty adhunāpi tattvaṁso ’yaṁ prasīdatu bhavān praṇatātma-bandhuḥ

ब्रह्मोवाचनैतत्स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थभेदग्रहै: पुरुषो यावदीक्षेत् । ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयोमायामयाद्वय‍‌तिरिक्तो मतस्त्वम् ॥ ३१ ॥

brahmovācanaitat svarūpaṁ bhavato ’sau padārtha-bheda-grahaiḥ puruṣo yāvad īkṣetjñānasya cārthasya guṇasya cāśrayomāyāmayād vyatirikto matas tvam

इन्द्र उवाच इदमप्यच्युत विश्वभावनंवपुरानन्दकरं मनोद‍ृशाम् । सुरविद्विट्‌क्षपणैरुदायुधैर्भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभि: ॥ ३२ ॥

indra uvācaidam apy acyuta viśva-bhāvanaṁvapur ānanda-karaṁ mano-dṛśāmsura-vidviṭ-kṣapaṇair udāyudhairbhuja-daṇḍair upapannam aṣṭabhiḥ

पत्‍न्य ऊचु: यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टोविध्वस्त: पशुपतिनाद्य दक्षकोपात् । तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधंयज्ञात्मन्नलिनरुचा द‍ृशा पुनीहि ॥ ३३ ॥

patnya ūcuḥyajño ’yaṁ tava yajanāya kena sṛṣṭovidhvastaḥ paśupatinādya dakṣa-kopāttaṁ nas tvaṁ śava-śayanābha-śānta-medhaṁyajñātman nalina-rucā dṛśā punīhi

ऋषय ऊचु: अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितंयदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे । विभूतये यत उपसेदुरीश्वरींन मन्यते स्वयमनुवर्ततीं भवान् ॥ ३४ ॥

ṛṣaya ūcuḥananvitaṁ te bhagavan viceṣṭitaṁyad ātmanā carasi hi karma nājyasevibhūtaye yata upasedur īśvarīṁna manyate svayam anuvartatīṁ bhavān

सिद्धा ऊचु: अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यांमनोवारण: क्लेशदावाग्निदग्ध: । तृषार्तोऽवगाढो न सस्मार दावंन निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्न: ॥ ३५ ॥

siddhā ūcuḥayaṁ tvat-kathā-mṛṣṭa-pīyūṣa-nadyāṁmano-vāraṇaḥ kleśa-dāvāgni-dagdhaḥtṛṣārto ’vagāḍho na sasmāra dāvaṁna niṣkrāmati brahma-sampannavan naḥ

यजमान्युवाचस्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नम:श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि न: । त्वामृतेऽधीश नाङ्गैर्मख: शोभतेशीर्षहीन: कबन्धो यथा पुरुष: ॥ ३६ ॥

yajamāny uvācasvāgataṁ te prasīdeśa tubhyaṁ namaḥśrīnivāsa śriyā kāntayā trāhi naḥtvām ṛte ’dhīśa nāṅgair makhaḥ śobhateśīrṣa-hīnaḥ ka-bandho yathā puruṣaḥ

लोकपाला ऊचु: द‍ृष्ट: किं नो द‍ृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वंप्रत्यग्द्रष्टा द‍ृश्यते येन विश्वम् । माया ह्येषा भवदीया हि भूमन्यस्त्वं षष्ठ: पञ्चभिर्भासि भूतै: ॥ ३७ ॥

lokapālā ūcuḥdṛṣṭaḥ kiṁ no dṛgbhir asad-grahais tvaṁpratyag-draṣṭā dṛśyate yena viśvammāyā hy eṣā bhavadīyā hi bhūmanyas tvaṁ ṣaṣṭhaḥ pañcabhir bhāsi bhūtaiḥ

योगेश्‍वरा ऊचुप्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभोविश्वात्मनीक्षेन्न पृथग्य आत्मन: । अथापि भक्त्येश तयोपधावता-मनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥

yogeśvarā ūcuḥpreyān na te ’nyo ’sty amutas tvayi prabhoviśvātmanīkṣen na pṛthag ya ātmanaḥathāpi bhaktyeśa tayopadhāvatāmananya-vṛttyānugṛhāṇa vatsala

जगदुद्भवस्थितिलयेषु दैवतोबहुभिद्यमानगुणयात्ममायया । रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थयाविनिवर्तितभ्रमगुणात्मने नम: ॥ ३९ ॥

jagad-udbhava-sthiti-layeṣu daivatobahu-bhidyamāna-guṇayātma-māyayāracitātma-bheda-mataye sva-saṁsthayāvinivartita-bhrama-guṇātmane namaḥ

ब्रह्मोवाचनमस्ते श्रितसत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये । निर्गुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥

brahmovācanamas te śrita-sattvāyadharmādīnāṁ ca sūtayenirguṇāya ca yat-kāṣṭhāṁnāhaṁ vedāpare ’pi ca

अग्निरुवाचयत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजाहव्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् । तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभि:स्विष्टं यजुर्भि: प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥

agnir uvācayat-tejasāhaṁ susamiddha-tejāhavyaṁ vahe svadhvara ājya-siktamtaṁ yajñiyaṁ pañca-vidhaṁ ca pañcabhiḥsviṣṭaṁ yajurbhiḥ praṇato ’smi yajñam

देवा ऊचु: पुरा कल्पापाये स्वकृतमुदरीकृत्य विकृतंत्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने । पुमान्शेषे सिद्धैर्हृदि विमृशिताध्यात्मपदवि:स एवाद्याक्ष्णोर्य: पथि चरसि भृत्यानवसि न: ॥ ४२ ॥

devā ūcuḥpurā kalpāpāye sva-kṛtam udarī-kṛtya vikṛtaṁtvam evādyas tasmin salila uragendrādhiśayanepumān śeṣe siddhair hṛdi vimṛśitādhyātma-padaviḥsa evādyākṣṇor yaḥ pathi carasi bhṛtyān avasi naḥ

गन्धर्वा ऊचु: अंशांशास्ते देव मरीच्यादय एतेब्रह्मेन्द्राद्या देवगणा रुद्रपुरोगा: । क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं यस्य विभूमन्तस्मै नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३ ॥

gandharvā ūcuḥaṁśāṁśās te deva marīcy-ādaya etebrahmendrādyā deva-gaṇā rudra-purogāḥkrīḍā-bhāṇḍaṁ viśvam idaṁ yasya vibhūmantasmai nityaṁ nātha namas te karavāma

विद्याधरा ऊचु: त्वन्माययार्थमभिपद्य कलेवरेऽस्मिन्कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथै: स्वै: । क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहंयुष्मत्कथामृतनिषेवक उद्वय‍ुदस्येत् ॥ ४४ ॥

vidyādharā ūcuḥtvan-māyayārtham abhipadya kalevare ’sminkṛtvā mamāham iti durmatir utpathaiḥ svaiḥkṣipto ’py asad-viṣaya-lālasa ātma-mohaṁyuṣmat-kathāmṛta-niṣevaka udvyudasyet

ब्राह्मणा ऊचु: त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताश: स्वयंत्वं हि मन्त्र: समिद्दर्भपात्राणि च । त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवताअग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशु: ॥ ४५ ॥

brāhmaṇā ūcuḥtvaṁ kratus tvaṁ havis tvaṁ hutāśaḥ svayaṁtvaṁ hi mantraḥ samid-darbha-pātrāṇi catvaṁ sadasyartvijo dampatī devatāagnihotraṁ svadhā soma ājyaṁ paśuḥ

त्वं पुरा गां रसाया महासूकरोदंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा । स्तूयमानो नदल्लीलया योगिभि-र्व्युज्जहर्थ त्रयीगात्र यज्ञक्रतु: ॥ ४६ ॥

tvaṁ purā gāṁ rasāyā mahā-sūkarodaṁṣṭrayā padminīṁ vāraṇendro yathāstūyamāno nadal līlayā yogibhirvyujjahartha trayī-gātra yajña-kratuḥ

स प्रसीद त्वमस्माकमाकाङ्‌क्षतांदर्शनं ते परिभ्रष्टसत्कर्मणाम् । कीर्त्यमाने नृभिर्नाम्नि यज्ञेश तेयज्ञविघ्ना: क्षयं यान्ति तस्मै नम: ॥ ४७ ॥

sa prasīda tvam asmākam ākāṅkṣatāṁdarśanaṁ te paribhraṣṭa-sat-karmaṇāmkīrtyamāne nṛbhir nāmni yajñeśa teyajña-vighnāḥ kṣayaṁ yānti tasmai namaḥ

मैत्रेय उवाच इति दक्ष: कविर्यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् । कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८ ॥

maitreya uvācaiti dakṣaḥ kavir yajñaṁbhadra rudrābhimarśitamkīrtyamāne hṛṣīkeśesanninye yajña-bhāvane

भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्वभागभुक् । दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ४९ ॥

bhagavān svena bhāgenasarvātmā sarva-bhāga-bhukdakṣaṁ babhāṣa ābhāṣyaprīyamāṇa ivānagha

श्रीभगवानुवाचअहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगत: कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंद‍ृगविशेषण: ॥ ५० ॥

śrī-bhagavān uvācaahaṁ brahmā ca śarvaś cajagataḥ kāraṇaṁ paramātmeśvara upadraṣṭāsvayan-dṛg aviśeṣaṇaḥ

आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज । सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५१ ॥

ātma-māyāṁ samāviśyaso ’haṁ guṇamayīṁ dvijasṛjan rakṣan haran viśvaṁdadhre saṁjñāṁ kriyocitām

तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि । ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥

tasmin brahmaṇy advitīyekevale paramātmanibrahma-rudrau ca bhūtānibhedenājño ’nupaśyati

यथा पुमान्न स्वाङ्गेषु शिर:पाण्यादिषु क्‍वचित् । पारक्यबुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्पर: ॥ ५३ ॥

yathā pumān na svāṅgeṣuśiraḥ-pāṇy-ādiṣu kvacitpārakya-buddhiṁ kuruteevaṁ bhūteṣu mat-paraḥ

त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् । सर्वभूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥

trayāṇām eka-bhāvānāṁyo na paśyati vai bhidāmsarva-bhūtātmanāṁ brahmansa śāntim adhigacchati

मैत्रेय उवाच एवं भगवतादिष्ट: प्रजापतिपतिर्हरिम् । अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥

maitreya uvācaevaṁ bhagavatādiṣṭaḥprajāpati-patir harimarcitvā kratunā svenadevān ubhayato ’yajat

रुद्रं च स्वेन भागेन ह्युपाधावत्समाहित: । कर्मणोदवसानेन सोमपानितरानपि । उदवस्य सहर्त्विग्भि: सस्‍नाववभृथं तत: ॥ ५६ ॥

rudraṁ ca svena bhāgenahy upādhāvat samāhitaḥkarmaṇodavasānenasomapān itarān apiudavasya sahartvigbhiḥsasnāv avabhṛthaṁ tataḥ

तस्मा अप्यनुभावेन स्वेनैवावाप्तराधसे । धर्म एव मतिं दत्त्वा त्रिदशास्ते दिवं ययु: ॥ ५७ ॥

tasmā apy anubhāvenasvenaivāvāpta-rādhasedharma eva matiṁ dattvātridaśās te divaṁ yayuḥ

एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्वकलेवरम् । जज्ञे हिमवत: क्षेत्रे मेनायामिति शुश्रुम ॥ ५८ ॥

evaṁ dākṣāyaṇī hitvāsatī pūrva-kalevaramjajñe himavataḥ kṣetremenāyām iti śuśruma

तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका । अनन्यभावैकगतिं शक्ति: सुप्तेव पूरुषम् ॥ ५९ ॥

tam eva dayitaṁ bhūyaāvṛṅkte patim ambikāananya-bhāvaika-gatiṁśaktiḥ supteva pūruṣam

एतद्भगवत: शम्भो: कर्म दक्षाध्वरद्रुह: । श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पते: ॥ ६० ॥

etad bhagavataḥ śambhoḥkarma dakṣādhvara-druhaḥśrutaṁ bhāgavatāc chiṣyāduddhavān me bṛhaspateḥ

इदं पवित्रं परमीशचेष्टितंयशस्यमायुष्यमघौघमर्षणम् । यो नित्यदाकर्ण्य नरोऽनुकीर्तयेद्धुनोत्यघं कौरव भक्तिभावत: ॥ ६१ ॥

idaṁ pavitraṁ param īśa-ceṣṭitaṁyaśasyam āyuṣyam aghaugha-marṣaṇamyo nityadākarṇya naro ’nukīrtayeddhunoty aghaṁ kaurava bhakti-bhāvataḥ