Canto 4, Chapter 8

मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यति: । नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ॥ १ ॥

maitreya uvācasanakādyā nāradaś caṛbhur haṁso ’ruṇir yatiḥnaite gṛhān brahma-sutāhy āvasann ūrdhva-retasaḥ

मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन् । असूत मिथुनं तत्तु निऋर्तिर्जगृहेऽप्रज: ॥ २ ॥

mṛṣādharmasya bhāryāsīddambhaṁ māyāṁ ca śatru-hanasūta mithunaṁ tat tunirṛtir jagṛhe ’prajaḥ

तयो: समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते । ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्ति: स्वसा कलि: ॥ ३ ॥

tayoḥ samabhaval lobhonikṛtiś ca mahā-matetābhyāṁ krodhaś ca hiṁsā cayad duruktiḥ svasā kaliḥ

दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४ ॥

duruktau kalir ādhattabhayaṁ mṛtyuṁ ca sattamatayoś ca mithunaṁ jajñeyātanā nirayas tathā

सङ्ग्रहेण मयाख्यात: प्रतिसर्गस्तवानघ । त्रि: श्रुत्वैतत्पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५ ॥

saṅgraheṇa mayākhyātaḥpratisargas tavānaghatriḥ śrutvaitat pumān puṇyaṁvidhunoty ātmano malam

अथात: कीर्तये वंशं पुण्यकीर्ते: कुरूद्वह । स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मन: ॥ ६ ॥

athātaḥ kīrtaye vaṁśaṁpuṇya-kīrteḥ kurūdvahasvāyambhuvasyāpi manorharer aṁśāṁśa-janmanaḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापते: सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगत: स्थितौ ॥ ७ ॥

priyavratottānapādauśatarūpā-pateḥ sutauvāsudevasya kalayārakṣāyāṁ jagataḥ sthitau

जाये उत्तानपादस्य सुनीति: सुरुचिस्तयो: । सुरुचि: प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुव: ॥ ८ ॥

jāye uttānapādasyasunītiḥ surucis tayoḥsuruciḥ preyasī patyurnetarā yat-suto dhruvaḥ

एकदा सुरुचे: पुत्रमङ्कमारोप्य लालयन् । उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९ ॥

ekadā suruceḥ putramaṅkam āropya lālayanuttamaṁ nārurukṣantaṁdhruvaṁ rājābhyanandata

तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्‍न्यास्तनयं ध्रुवम् । सुरुचि: श‍ृण्वतो राज्ञ: सेर्ष्यमाहातिगर्विता ॥ १० ॥

tathā cikīrṣamāṇaṁ taṁsapatnyās tanayaṁ dhruvamsuruciḥ śṛṇvato rājñaḥserṣyam āhātigarvitā

न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षावपि नृपात्मज: ॥ ११ ॥

na vatsa nṛpater dhiṣṇyaṁbhavān āroḍhum arhatina gṛhīto mayā yat tvaṁkukṣāv api nṛpātmajaḥ

बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगर्भसम्भृतम् । नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभेऽर्थे मनोरथ: ॥ १२ ॥

bālo ’si bata nātmānamanya-strī-garbha-sambhṛtamnūnaṁ veda bhavān yasyadurlabhe ’rthe manorathaḥ

तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १३ ॥

tapasārādhya puruṣaṁtasyaivānugraheṇa megarbhe tvaṁ sādhayātmānaṁyadīcchasi nṛpāsanam

मैत्रेय उवाच मातु: सपत्‍न्या: स दुरुक्तिविद्ध:श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहि: । हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचंजगाम मातु: प्ररुदन् सकाशम् ॥ १४ ॥

maitreya uvācamātuḥ sapatnyāḥ sa durukti-viddhaḥśvasan ruṣā daṇḍa-hato yathāhiḥhitvā miṣantaṁ pitaraṁ sanna-vācaṁjagāma mātuḥ prarudan sakāśam

तं नि:श्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठंसुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तंसा विव्यथे यद्गदितं सपत्‍न्या ॥ १५ ॥

taṁ niḥśvasantaṁ sphuritādharoṣṭhaṁsunītir utsaṅga udūhya bālamniśamya tat-paura-mukhān nitāntaṁsā vivyathe yad gaditaṁ sapatnyā

सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोकदावाग्निना दावलतेव बाला । वाक्यं सपत्‍न्या: स्मरती सरोजश्रिया द‍ृशा बाष्पकलामुवाह ॥ १६ ॥

sotsṛjya dhairyaṁ vilalāpa śoka-dāvāgninā dāva-lateva bālāvākyaṁ sapatnyāḥ smaratī saroja-śriyā dṛśā bāṣpa-kalām uvāha

दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पार-मपश्यती बालकमाह बाला । मामङ्गलं तात परेषु मंस्थाभुङ्क्ते जनो यत्परदु:खदस्तत् ॥ १७ ॥

dīrghaṁ śvasantī vṛjinasya pāramapaśyatī bālakam āha bālāmāmaṅgalaṁ tāta pareṣu maṁsthābhuṅkte jano yat para-duḥkhadas tat

सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मेयद्दुर्भगाया उदरे गृहीत: । स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यांभार्येति वा वोढुमिडस्पतिर्माम् ॥ १८ ॥

satyaṁ surucyābhihitaṁ bhavān meyad durbhagāyā udare gṛhītaḥstanyena vṛddhaś ca vilajjate yāṁbhāryeti vā voḍhum iḍaspatir mām

आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम्उक्तं समात्रापि यदव्यलीकम् । आराधयाधोक्षजपादपद्मंयदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा ॥ १९ ॥

ātiṣṭha tat tāta vimatsaras tvamuktaṁ samātrāpi yad avyalīkamārādhayādhokṣaja-pāda-padmaṁyadīcchase ’dhyāsanam uttamo yathā

यस्याङ्‌घ्रि पद्मं परिचर्य विश्वविभावनायात्तगुणाभिपत्ते: । अजोऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यंपदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ २० ॥

yasyāṅghri-padmaṁ paricarya viśva-vibhāvanāyātta-guṇābhipatteḥajo ’dhyatiṣṭhat khalu pārameṣṭhyaṁpadaṁ jitātma-śvasanābhivandyam

तथा मनुर्वो भगवान् पितामहोयमेकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखै: । इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतोभौमं सुखं दिव्यमथापवर्ग्यम् ॥ २१ ॥

tathā manur vo bhagavān pitāmahoyam eka-matyā puru-dakṣiṇair makhaiḥiṣṭvābhipede duravāpam anyatobhaumaṁ sukhaṁ divyam athāpavargyam

तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलंमुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । अनन्यभावे निजधर्मभावितेमनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२ ॥

tam eva vatsāśraya bhṛtya-vatsalaṁmumukṣubhir mṛgya-padābja-paddhatimananya-bhāve nija-dharma-bhāvitemanasy avasthāpya bhajasva pūruṣam

नान्यं तत: पद्मपलाशलोचनाद्दु:खच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मयाश्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३ ॥

nānyaṁ tataḥ padma-palāśa-locanādduḥkha-cchidaṁ te mṛgayāmi kañcanayo mṛgyate hasta-gṛhīta-padmayāśriyetarair aṅga vimṛgyamāṇayā

मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुराकर्ण्यार्थागमं वच: । सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितु: पुरात् ॥ २४ ॥

maitreya uvācaevaṁ sañjalpitaṁ māturākarṇyārthāgamaṁ vacaḥsanniyamyātmanātmānaṁniścakrāma pituḥ purāt

नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । स्पृष्ट्वा मूर्धन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मित: ॥ २५ ॥

nāradas tad upākarṇyajñātvā tasya cikīrṣitamspṛṣṭvā mūrdhany agha-ghnenapāṇinā prāha vismitaḥ

अहो तेज: क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वच: ॥ २६ ॥

aho tejaḥ kṣatriyāṇāṁmāna-bhaṅgam amṛṣyatāmbālo ’py ayaṁ hṛdā dhatteyat samātur asad-vacaḥ

नारद उवाच नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । लक्षयाम: कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ २७ ॥

nārada uvācanādhunāpy avamānaṁ tesammānaṁ vāpi putrakalakṣayāmaḥ kumārasyasaktasya krīḍanādiṣu

विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसन्तोषहेतव: । पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ॥ २८ ॥

vikalpe vidyamāne ’pina hy asantoṣa-hetavaḥpuṁso moham ṛte bhinnāyal loke nija-karmabhiḥ

परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुष: । दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुध: ॥ २९ ॥

parituṣyet tatas tātatāvan-mātreṇa pūruṣaḥdaivopasāditaṁ yāvadvīkṣyeśvara-gatiṁ budhaḥ

अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ ३० ॥

atha mātropadiṣṭenayogenāvarurutsasiyat-prasādaṁ sa vai puṁsāṁdurārādhyo mato mama

मुनय: पदवीं यस्य नि:सङ्गेनोरुजन्मभि: । न विदुर्मृगयन्तोऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ ३१ ॥

munayaḥ padavīṁ yasyaniḥsaṅgenoru-janmabhiḥna vidur mṛgayanto ’pitīvra-yoga-samādhinā

अतो निवर्ततामेष निर्बन्धस्तव निष्फल: । यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ ३२ ॥

ato nivartatām eṣanirbandhas tava niṣphalaḥyatiṣyati bhavān kāleśreyasāṁ samupasthite

यस्य यद्दैवविहितं स तेन सुखदु:खयो: । आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति ॥ ३३ ॥

yasya yad daiva-vihitaṁsa tena sukha-duḥkhayoḥātmānaṁ toṣayan dehītamasaḥ pāram ṛcchati

गुणाधिकान्मुदं लिप्सेदनुक्रोशं गुणाधमात् । मैत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापैरभिभूयते ॥ ३४ ॥

guṇādhikān mudaṁ lipsedanukrośaṁ guṇādhamātmaitrīṁ samānād anvicchenna tāpair abhibhūyate

ध्रुव उवाच सोऽयं शमो भगवता सुखदु:खहतात्मनाम् । दर्शित: कृपया पुंसां दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु य: ॥ ३५ ॥

dhruva uvācaso ’yaṁ śamo bhagavatāsukha-duḥkha-hatātmanāmdarśitaḥ kṛpayā puṁsāṁdurdarśo ’smad-vidhais tu yaḥ

अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्‍त्रं घोरमुपेयुष: । सुरुच्या दुर्वचोबाणैर्न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥

athāpi me ’vinītasyakṣāttraṁ ghoram upeyuṣaḥsurucyā durvaco-bāṇairna bhinne śrayate hṛdi

पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे । ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ ३७ ॥

padaṁ tri-bhuvanotkṛṣṭaṁjigīṣoḥ sādhu vartma mebrūhy asmat-pitṛbhir brahmannanyair apy anadhiṣṭhitam

नूनं भवान्भगवतो योऽङ्गज: परमेष्ठिन: । वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ॥ ३८ ॥

nūnaṁ bhavān bhagavatoyo ’ṅgajaḥ parameṣṭhinaḥvitudann aṭate vīṇāṁhitāya jagato ’rkavat

मैत्रेय उवाच इत्युदाहृतमाकर्ण्य भगवान्नारदस्तदा । प्रीत: प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९ ॥

maitreya uvācaity udāhṛtam ākarṇyabhagavān nāradas tadāprītaḥ pratyāha taṁ bālaṁsad-vākyam anukampayā

नारद उवाच जनन्याभिहित: पन्था: स वै नि:श्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्तं भज तं प्रवणात्मना ॥ ४० ॥

nārada uvācajananyābhihitaḥ panthāḥsa vai niḥśreyasasya tebhagavān vāsudevas taṁbhaja taṁ pravaṇātmanā

धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मन: । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१ ॥

dharmārtha-kāma-mokṣākhyaṁya icchec chreya ātmanaḥekaṁ hy eva hares tatrakāraṇaṁ pāda-sevanam

तत्तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि । पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरे: ॥ ४२ ॥

tat tāta gaccha bhadraṁ teyamunāyās taṭaṁ śucipuṇyaṁ madhuvanaṁ yatrasānnidhyaṁ nityadā hareḥ

स्‍नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्या: सलिले शिवे । कृत्वोचितानि निवसन्नात्मन: कल्पितासन: ॥ ४३ ॥

snātvānusavanaṁ tasminkālindyāḥ salile śivekṛtvocitāni nivasannātmanaḥ kalpitāsanaḥ

प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । शनैर्व्युदस्याभिध्यायेन्मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥

prāṇāyāmena tri-vṛtāprāṇendriya-mano-malamśanair vyudasyābhidhyāyenmanasā guruṇā gurum

प्रसादाभिमुखं शश्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५ ॥

prasādābhimukhaṁ śaśvatprasanna-vadanekṣaṇamsunāsaṁ subhruvaṁ cāru-kapolaṁ sura-sundaram

तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ ४६ ॥

taruṇaṁ ramaṇīyāṅgamaruṇoṣṭhekṣaṇādharampraṇatāśrayaṇaṁ nṛmṇaṁśaraṇyaṁ karuṇārṇavam

श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४७ ॥

śrīvatsāṅkaṁ ghana-śyāmaṁpuruṣaṁ vana-mālinamśaṅkha-cakra-gadā-padmairabhivyakta-caturbhujam

किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ४८ ॥

kirīṭinaṁ kuṇḍalinaṁkeyūra-valayānvitamkaustubhābharaṇa-grīvaṁpīta-kauśeya-vāsasam

काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥

kāñcī-kalāpa-paryastaṁlasat-kāñcana-nūpuramdarśanīyatamaṁ śāntaṁmano-nayana-vardhanam

पद्‌भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्‌भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५० ॥

padbhyāṁ nakha-maṇi-śreṇyāvilasadbhyāṁ samarcatāmhṛt-padma-karṇikā-dhiṣṇyamākramyātmany avasthitam

स्मयमानमभिध्यायेत्सानुरागावलोकनम् । नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥

smayamānam abhidhyāyetsānurāgāvalokanamniyatenaika-bhūtenamanasā varadarṣabham

एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मन: । निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ ५२ ॥

evaṁ bhagavato rūpaṁsubhadraṁ dhyāyato manaḥnirvṛtyā parayā tūrṇaṁsampannaṁ na nivartate

जपश्च परमो गुह्य: श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन्पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३ ॥

japaś ca paramo guhyaḥśrūyatāṁ me nṛpātmajayaṁ sapta-rātraṁ prapaṭhanpumān paśyati khecarān

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुध: । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवित् ॥ ५४ ॥

oṁ namo bhagavate vāsudevāyamantreṇānena devasyakuryād dravyamayīṁ budhaḥsaparyāṁ vividhair dravyairdeśa-kāla-vibhāgavit

सलिलै: शुचिभिर्माल्यैर्वन्यैर्मूलफलादिभि: । शस्ताङ्कुरांशुकैश्चार्चेत्तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५ ॥

salilaiḥ śucibhir mālyairvanyair mūla-phalādibhiḥśastāṅkurāṁśukaiś cārcettulasyā priyayā prabhum

लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनि: शान्तो यतवाङ्‌मितवन्यभुक् ॥ ५६ ॥

labdhvā dravyamayīm arcāṁkṣity-ambv-ādiṣu vārcayetābhṛtātmā muniḥ śāntoyata-vāṅ mita-vanya-bhuk

स्वेच्छावतारचरितैरचिन्त्यनिजमायया । करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद् ध्यायेद्‌धृदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥

svecchāvatāra-caritairacintya-nija-māyayākariṣyaty uttamaślokastad dhyāyed dhṛdayaṅ-gamam

परिचर्या भगवतो यावत्य: पूर्वसेविता: । ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्‍ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ५८ ॥

paricaryā bhagavatoyāvatyaḥ pūrva-sevitāḥtā mantra-hṛdayenaivaprayuñjyān mantra-mūrtaye

एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥

evaṁ kāyena manasāvacasā ca mano-gatamparicaryamāṇo bhagavānbhaktimat-paricaryayā

विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६१ ॥

viraktaś cendriya-rataubhakti-yogena bhūyasātaṁ nirantara-bhāvenabhajetāddhā vimuktaye

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भक: । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम् ॥ ६२ ॥

ity uktas taṁ parikramyapraṇamya ca nṛpārbhakaḥyayau madhuvanaṁ puṇyaṁhareś caraṇa-carcitam

तपोवनं गते तस्मिन्प्रविष्टोऽन्त:पुरं मुनि: । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६३ ॥

tapo-vanaṁ gate tasminpraviṣṭo ’ntaḥ-puraṁ muniḥarhitārhaṇako rājñāsukhāsīna uvāca tam

नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुत: ॥ ६४ ॥

nārada uvācarājan kiṁ dhyāyase dīrghaṁmukhena pariśuṣyatākiṁ vā na riṣyate kāmodharmo vārthena saṁyutaḥ

राजोवाचसुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । निर्वासित: पञ्चवर्ष: सह मात्रा महान्कवि: ॥ ६५ ॥

rājovācasuto me bālako brahmanstraiṇenākaruṇātmanānirvāsitaḥ pañca-varṣaḥsaha mātrā mahān kaviḥ

अप्यनाथं वने ब्रह्मन्मा स्मादन्त्यर्भकं वृका: । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्‍लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥

apy anāthaṁ vane brahmanmā smādanty arbhakaṁ vṛkāḥśrāntaṁ śayānaṁ kṣudhitaṁparimlāna-mukhāmbujam

अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तम: ॥ ६७ ॥

aho me bata daurātmyaṁstrī-jitasyopadhārayayo ’ṅkaṁ premṇārurukṣantaṁnābhyanandam asattamaḥ

नारद उवाच मा मा शुच: स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ ६८ ॥

nārada uvācamā mā śucaḥ sva-tanayaṁdeva-guptaṁ viśāmpatetat-prabhāvam avijñāyaprāvṛṅkte yad-yaśo jagat

सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभु: । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९ ॥

suduṣkaraṁ karma kṛtvāloka-pālair api prabhuḥaiṣyaty acirato rājanyaśo vipulayaṁs tava

मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपति: । राजलक्ष्मीमनाद‍ृत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥

maitreya uvācaiti devarṣiṇā proktaṁviśrutya jagatī-patiḥrāja-lakṣmīm anādṛtyaputram evānvacintayat

तत्राभिषिक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । समाहित: पर्यचरद‍ृष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१ ॥

tatrābhiṣiktaḥ prayatastām upoṣya vibhāvarīmsamāhitaḥ paryacaradṛṣy-ādeśena pūruṣam

त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशन: । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन्हरिम् ॥ ७२ ॥

tri-rātrānte tri-rātrāntekapittha-badarāśanaḥātma-vṛtty-anusāreṇamāsaṁ ninye ’rcayan harim

द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभि: शीर्णै: कृतान्नोऽभ्यर्चयन्विभुम् ॥ ७३ ॥

dvitīyaṁ ca tathā māsaṁṣaṣṭhe ṣaṣṭhe ’rbhako dinetṛṇa-parṇādibhiḥ śīrṇaiḥkṛtānno ’bhyarcayan vibhum

तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकमुपाधावत्समाधिना ॥ ७४ ॥

tṛtīyaṁ cānayan māsaṁnavame navame ’haniab-bhakṣa uttamaślokamupādhāvat samādhinā

चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन्देवमधारयत् ॥ ७५ ॥

caturtham api vai māsaṁdvādaśe dvādaśe ’hanivāyu-bhakṣo jita-śvāsodhyāyan devam adhārayat

पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मज: । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचल: ॥ ७६ ॥

pañcame māsy anuprāptejita-śvāso nṛpātmajaḥdhyāyan brahma padaikenatasthau sthāṇur ivācalaḥ

सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन्भगवतो रूपं नाद्राक्षीत्किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥

sarvato mana ākṛṣyahṛdi bhūtendriyāśayamdhyāyan bhagavato rūpaṁnādrākṣīt kiñcanāparam

आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे ॥ ७८ ॥

ādhāraṁ mahad-ādīnāṁpradhāna-puruṣeśvarambrahma dhārayamāṇasyatrayo lokāś cakampire

यदैकपादेन स पार्थिवार्भकस्तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठितातरीव सव्येतरत: पदे पदे ॥ ७९ ॥

yadaika-pādena sa pārthivārbhakastasthau tad-aṅguṣṭha-nipīḍitā mahīnanāma tatrārdham ibhendra-dhiṣṭhitātarīva savyetarataḥ pade pade

तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनोद्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्‌वासनिपीडिता भृशंसलोकपाला: शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८० ॥

tasminn abhidhyāyati viśvam ātmanodvāraṁ nirudhyāsum ananyayā dhiyālokā nirucchvāsa-nipīḍitā bhṛśaṁsa-loka-pālāḥ śaraṇaṁ yayur harim

देवा ऊचु: नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधंचराचरस्याखिलसत्त्वधाम्न: । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षंप्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१ ॥

devā ūcuḥnaivaṁ vidāmo bhagavan prāṇa-rodhaṁcarācarasyākhila-sattva-dhāmnaḥvidhehi tan no vṛjinād vimokṣaṁprāptā vayaṁ tvāṁ śaraṇaṁ śaraṇyam

श्रीभगवानुवाचमा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया-न्निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि व: प्राणनिरोध आसी-दौत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२ ॥

śrī-bhagavān uvācamā bhaiṣṭa bālaṁ tapaso duratyayānnivartayiṣye pratiyāta sva-dhāmayato hi vaḥ prāṇa-nirodha āsīdauttānapādir mayi saṅgatātmā