Canto 6, Chapter 10

श्रीबादरायणिरुवाचइन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावन: । पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ १ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācaindram evaṁ samādiśyabhagavān viśva-bhāvanaḥpaśyatām animeṣāṇāṁtatraivāntardadhe hariḥ

तथाभियाचितो देवैर्ऋषिराथर्वणो महान् । मोदमान उवाच ेदं प्रहसन्निव भारत ॥ २ ॥

tathābhiyācito devairṛṣir ātharvaṇo mahānmodamāna uvācedaṁprahasann iva bhārata

अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दु:सहश्चेतनापह: ॥ ३ ॥

api vṛndārakā yūyaṁna jānītha śarīriṇāmsaṁsthāyāṁ yas tv abhidrohoduḥsahaś cetanāpahaḥ

जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सित: । क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे ॥ ४ ॥

jijīviṣūṇāṁ jīvānāmātmā preṣṭha ihepsitaḥka utsaheta taṁ dātuṁbhikṣamāṇāya viṣṇave

श्रीदेवा ऊचु: किं नु तद् दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम् ॥ ५ ॥

śrī-devā ūcuḥkiṁ nu tad dustyajaṁ brahmanpuṁsāṁ bhūtānukampināmbhavad-vidhānāṁ mahatāṁpuṇya-ślokeḍya-karmaṇām

नूनं स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वर: ॥ ६ ॥

nūnaṁ svārtha-paro lokona veda para-saṅkaṭamyadi veda na yācetaneti nāha yad īśvaraḥ

श्रीऋषिरुवाचधर्मं व: श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृता: । एष व: प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम् ॥ ७ ॥

śrī-ṛṣir uvācadharmaṁ vaḥ śrotu-kāmenayūyaṁ me pratyudāhṛtāḥeṣa vaḥ priyam ātmānaṁtyajantaṁ santyajāmy aham

योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यश: पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्य: स्थावरैरपि ॥ ८ ॥

yo ’dhruveṇātmanā nāthāna dharmaṁ na yaśaḥ pumānīheta bhūta-dayayāsa śocyaḥ sthāvarair api

एतावानव्ययो धर्म: पुण्यश्लोकैरुपासित: । यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति ॥ ९ ॥

etāvān avyayo dharmaḥpuṇya-ślokair upāsitaḥyo bhūta-śoka-harṣābhyāmātmā śocati hṛṣyati

अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यै: क्षणभङ्गुरै: । यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्य: स्वज्ञातिविग्रहै: ॥ १० ॥

aho dainyam aho kaṣṭaṁpārakyaiḥ kṣaṇa-bhaṅguraiḥyan nopakuryād asvārthairmartyaḥ sva-jñāti-vigrahaiḥ

श्रीबादरायणिरुवाचएवं कृतव्यवसितो दध्यङ्‌ङाथर्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयञ्जहौ ॥ ११ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācaevaṁ kṛta-vyavasitodadhyaṅṅ ātharvaṇas tanumpare bhagavati brahmaṇyātmānaṁ sannayañ jahau

यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वद‍ृग् ध्वस्तबन्धन: । आस्थित: परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥ १२ ॥

yatākṣāsu-mano-buddhistattva-dṛg dhvasta-bandhanaḥāsthitaḥ paramaṁ yogaṁna dehaṁ bubudhe gatam

अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । मुने: शक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वित: ॥ १३ ॥ वृतो देवगणै: सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत । स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥ १४ ॥

athendro vajram udyamyanirmitaṁ viśvakarmaṇāmuneḥ śaktibhir utsiktobhagavat-tejasānvitaḥ

वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपै: । पर्यस्तमोजसाराजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम् ॥ १५ ॥

vṛtram abhyadravac chatrumasurānīka-yūthapaiḥparyastam ojasā rājankruddho rudra ivāntakam

तत: सुराणामसुरै रण: परमदारुण: । त्रेतामुखेनर्मदायामभवत्प्रथमे युगे ॥ १६ ॥

tataḥ surāṇām asurairaṇaḥ parama-dāruṇaḥtretā-mukhe narmadāyāmabhavat prathame yuge

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभि: । मरुद्भ‍िर्ऋभुभि: साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम् ॥ १७ ॥ द‍ृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया । नामृष्यन्नसुरा राजन्मृधे वृत्रपुर:सरा: ॥ १८ ॥

rudrair vasubhir ādityairaśvibhyāṁ pitṛ-vahnibhiḥmarudbhir ṛbhubhiḥ sādhyairviśvedevair marut-patim

नमुचि: शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुर: । हयग्रीव: शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कल: । दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रश: ॥ २० ॥ सुमालिमालिप्रमुखा: कार्तस्वरपरिच्छदा: । प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम् ॥ २१ ॥ अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ता: सिंहनादेन दुर्मदा: । गदाभि: परिघैर्बाणै: प्रासमुद्गरतोमरै: ॥ २२ ॥

namuciḥ śambaro ’narvādvimūrdhā ṛṣabho ’suraḥhayagrīvaḥ śaṅkuśirāvipracittir ayomukhaḥ

शूलै: परश्वधै: खड्‌गै: शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभि: । सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान् ॥ २३ ॥

śūlaiḥ paraśvadhaiḥ khaḍgaiḥśataghnībhir bhuśuṇḍibhiḥsarvato ’vākiran śastrairastraiś ca vibudharṣabhān

न तेऽद‍ृश्यन्त सञ्छन्ना: शरजालै: समन्तत: । पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनै: ॥ २४ ॥

na te ’dṛśyanta sañchannāḥśara-jālaiḥ samantataḥpuṅkhānupuṅkha-patitairjyotīṁṣīva nabho-ghanaiḥ

न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदु: सुरसैनिकान् । छिन्ना: सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तै: सहस्रधा ॥ २५ ॥

na te śastrāstra-varṣaughāhy āseduḥ sura-sainikānchinnāḥ siddha-pathe devairlaghu-hastaiḥ sahasradhā

अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिश‍ृङ्गद्रुमोपलै: । अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत् ॥ २६ ॥

atha kṣīṇāstra-śastraughāgiri-śṛṅga-drumopalaiḥabhyavarṣan sura-balaṁcicchidus tāṁś ca pūrvavat

तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्यशस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथा: । द्रुमैर्द‍ृषद्भ‍िर्विविधाद्रिश‍ृङ्गैरविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान् ॥ २७ ॥

tān akṣatān svastimato niśāmyaśastrāstra-pūgair atha vṛtra-nāthāḥdrumair dṛṣadbhir vividhādri-śṛṅgairavikṣatāṁs tatrasur indra-sainikān

सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघा:कृता: कृता देवगणेषु दैत्यै: । कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सुक्षुद्रै: प्रयुक्ता ऊषती रूक्षवाच: ॥ २८ ॥

sarve prayāsā abhavan vimoghāḥkṛtāḥ kṛtā deva-gaṇeṣu daityaiḥkṛṣṇānukūleṣu yathā mahatsukṣudraiḥ prayuktā ūṣatī rūkṣa-vācaḥ

ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्यहरावभक्ता हतयुद्धदर्पा: । पलायनायाजिमुखे विसृज्यपतिं मनस्ते दधुरात्तसारा: ॥ २९ ॥

te sva-prayāsaṁ vitathaṁ nirīkṣyaharāv abhaktā hata-yuddha-darpāḥpalāyanāyāji-mukhe visṛjyapatiṁ manas te dadhur ātta-sārāḥ

वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वीप्रधावत: प्रेक्ष्य बभाष एतत् । पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नंभयेन तीव्रेण विहस्य वीर: ॥ ३० ॥

vṛtro ’surāṁs tān anugān manasvīpradhāvataḥ prekṣya babhāṣa etatpalāyitaṁ prekṣya balaṁ ca bhagnaṁbhayena tīvreṇa vihasya vīraḥ

कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनांजगाद वाचं पुरुषप्रवीर: । हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन्मयानर्वञ्छम्बर मे श‍ृणुध्वम् ॥ ३१ ॥

kālopapannāṁ rucirāṁ manasvināṁjagāda vācaṁ puruṣa-pravīraḥhe vipracitte namuce pulomanmayānarvañ chambara me śṛṇudhvam

जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वत:प्रतिक्रिया यस्य न चेह क्लृप्ता । लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुंको नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम् ॥ ३२ ॥

jātasya mṛtyur dhruva eva sarvataḥpratikriyā yasya na ceha kḷptāloko yaśaś cātha tato yadi hy amuṁko nāma mṛtyuṁ na vṛṇīta yuktam

द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौयद् ब्रह्मसन्धारणया जितासु: । कलेवरं योगरतो विजह्याद्यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्त: ॥ ३३ ॥

dvau sammatāv iha mṛtyū durāpauyad brahma-sandhāraṇayā jitāsuḥkalevaraṁ yoga-rato vijahyādyad agraṇīr vīra-śaye ’nivṛttaḥ