Canto 6, Chapter 11

श्रीशुक उवाच त एवं शंसतो धर्मं वच: पत्युरचेतस: । नैवागृह्णन्त सम्भ्रान्ता: पलायनपरा नृप ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācata evaṁ śaṁsato dharmaṁvacaḥ patyur acetasaḥnaivāgṛhṇanta sambhrāntāḥpalāyana-parā nṛpa

विशीर्यमाणां पृतनामासुरीमसुरर्षभ: । कालानुकूलैस्त्रिदशै: काल्यमानामनाथवत् ॥ २ ॥ द‍ृष्ट्वातप्यत सङ्‌कुद्ध इन्द्रशत्रुरमर्षित: । तान् निवार्यौजसा राजन् निर्भर्त्स्येदमुवाच ह ॥ ३ ॥

viśīryamāṇāṁ pṛtanāmāsurīm asurarṣabhaḥkālānukūlais tridaśaiḥkālyamānām anāthavat

किं व उच्चरितैर्मातुर्धावद्भ‍ि: पृष्ठतो हतै: । न हि भीतवध: श्लाघ्यो न स्वर्ग्य: शूरमानिनाम् ॥ ४ ॥

kiṁ va uccaritair māturdhāvadbhiḥ pṛṣṭhato hataiḥna hi bhīta-vadhaḥ ślāghyona svargyaḥ śūra-māninām

यदि व: प्रधने श्रद्धा सारं वा क्षुल्लका हृदि । अग्रे तिष्ठत मात्रं मे न चेद ग्राम्यसुखे स्पृहा ॥ ५ ॥

yadi vaḥ pradhane śraddhāsāraṁ vā kṣullakā hṛdiagre tiṣṭhata mātraṁ mena ced grāmya-sukhe spṛhā

एवं सुरगणान् क्रुद्धो भीषयन् वपुषा रिपून् । व्यनदत् सुमहाप्राणो येन लोका विचेतस: ॥ ६ ॥

evaṁ sura-gaṇān kruddhobhīṣayan vapuṣā ripūnvyanadat sumahā-prāṇoyena lokā vicetasaḥ

तेन देवगणा: सर्वे वृत्रविस्फोटनेन वै । निपेतुर्मूर्च्छिता भूमौ यथैवाशनिना हता: ॥ ७ ॥

tena deva-gaṇāḥ sarvevṛtra-visphoṭanena vainipetur mūrcchitā bhūmauyathaivāśaninā hatāḥ

ममर्द पद्‌भ्यां सुरसैन्यमातुरंनिमीलिताक्षं रणरङ्गदुर्मद: । गां कम्पयन्नुद्यतशूल ओजसानालं वनं यूथपतिर्यथोन्मद: ॥ ८ ॥

mamarda padbhyāṁ sura-sainyam āturaṁnimīlitākṣaṁ raṇa-raṅga-durmadaḥgāṁ kampayann udyata-śūla ojasānālaṁ vanaṁ yūtha-patir yathonmadaḥ

विलोक्य तं वज्रधरोऽत्यमर्षित:स्वशत्रवेऽभिद्रवते महागदाम् । चिक्षेप तामापततीं सुदु:सहांजग्राह वामेन करेण लीलया ॥ ९ ॥

vilokya taṁ vajra-dharo ’tyamarṣitaḥsva-śatrave ’bhidravate mahā-gadāmcikṣepa tām āpatatīṁ suduḥsahāṁjagrāha vāmena kareṇa līlayā

स इन्द्रशत्रु: कुपितो भृशं तयामहेन्द्रवाहं गदयोरुविक्रम: । जघान कुम्भस्थल उन्नदन्मृधेतत्कर्म सर्वे समपूजयन्नृप ॥ १० ॥

sa indra-śatruḥ kupito bhṛśaṁ tayāmahendra-vāhaṁ gadayoru-vikramaḥjaghāna kumbha-sthala unnadan mṛdhetat karma sarve samapūjayan nṛpa

ऐरावतो वृत्रगदाभिमृष्टोविघूर्णितोऽद्रि: कुलिशाहतो यथा । अपासरद् भिन्नमुख: सहेन्द्रोमुञ्चन्नसृक् सप्तधनुर्भृशार्त: ॥ ११ ॥

airāvato vṛtra-gadābhimṛṣṭovighūrṇito ’driḥ kuliśāhato yathāapāsarad bhinna-mukhaḥ sahendromuñcann asṛk sapta-dhanur bhṛśārtaḥ

न सन्नवाहाय विषण्णचेतसेप्रायुङ्क्त भूय: स गदां महात्मा । इन्द्रोऽमृतस्यन्दिकराभिमर्शवीतव्यथक्षतवाहोऽवतस्थे ॥ १२ ॥

na sanna-vāhāya viṣaṇṇa-cetaseprāyuṅkta bhūyaḥ sa gadāṁ mahātmāindro ’mṛta-syandi-karābhimarśa-vīta-vyatha-kṣata-vāho ’vatasthe

स तं नृपेन्द्राहवकाम्यया रिपुंवज्रायुधं भ्रातृहणं विलोक्य । स्मरंश्च तत्कर्म नृशंसमंह:शोकेन मोहेन हसञ्जगाद ॥ १३ ॥

sa taṁ nṛpendrāhava-kāmyayā ripuṁvajrāyudhaṁ bhrātṛ-haṇaṁ vilokyasmaraṁś ca tat-karma nṛ-śaṁsam aṁhaḥśokena mohena hasañ jagāda

श्रीवृत्र उवाच दिष्ट्या भवान् मे समवस्थितो रिपु-र्यो ब्रह्महा गुरुहा भ्रातृहा च । दिष्ट्यानृणोऽद्याहमसत्तम त्वयामच्छूलनिर्भिन्नद‍ृषद्‌धृदाचिरात् ॥ १४ ॥

śrī-vṛtra uvācadiṣṭyā bhavān me samavasthito ripuryo brahma-hā guru-hā bhrātṛ-hā cadiṣṭyānṛṇo ’dyāham asattama tvayāmac-chūla-nirbhinna-dṛṣad-dhṛdācirāt

यो नोऽग्रजस्यात्मविदो द्विजाते-र्गुरोरपापस्य च दीक्षितस्य । विश्रभ्य खड्‍गेन शिरांस्यवृश्चत्पशोरिवाकरुण: स्वर्गकाम: ॥ १५ ॥

yo no ’grajasyātma-vido dvijāterguror apāpasya ca dīkṣitasyaviśrabhya khaḍgena śirāṁsy avṛścatpaśor ivākaruṇaḥ svarga-kāmaḥ

श्रीह्रीदयाकीर्तिभिरुज्झितं त्वांस्वकर्मणा पुरुषादैश्च गर्ह्यम् । कृच्छ्रेण मच्छूलविभिन्नदेह-मस्पृष्टवह्निं समदन्ति गृध्रा: ॥ १६ ॥

śrī-hrī-dayā-kīrtibhir ujjhitaṁ tvāṁsva-karmaṇā puruṣādaiś ca garhyamkṛcchreṇa mac-chūla-vibhinna-dehamaspṛṣṭa-vahniṁ samadanti gṛdhrāḥ

अन्येऽनु ये त्वेह नृशंसमज्ञायदुद्यतास्त्रा: प्रहरन्ति मह्यम् । तैर्भूतनाथान् सगणान् निशातत्रिशूलनिर्भिन्नगलैर्यजामि ॥ १७ ॥

anye ’nu ye tveha nṛ-śaṁsam ajñāyad udyatāstrāḥ praharanti mahyamtair bhūta-nāthān sagaṇān niśāta-triśūla-nirbhinna-galair yajāmi

अथो हरे मे कुलिशेन वीरहर्ता प्रमथ्यैव शिरो यदीह । तत्रानृणो भूतबलिं विधायमनस्विनां पादरज: प्रपत्स्ये ॥ १८ ॥

atho hare me kuliśena vīrahartā pramathyaiva śiro yadīhatatrānṛṇo bhūta-baliṁ vidhāyamanasvināṁ pāda-rajaḥ prapatsye

सुरेश कस्मान्न हिनोषि वज्रंपुर: स्थिते वैरिणि मय्यमोघम् । मा संशयिष्ठा न गदेव वज्र:स्यान्निष्फल: कृपणार्थेव याच्ञा ॥ १९ ॥

sureśa kasmān na hinoṣi vajraṁpuraḥ sthite vairiṇi mayy amoghammā saṁśayiṣṭhā na gadeva vajraḥsyān niṣphalaḥ kṛpaṇārtheva yācñā

नन्वेष वज्रस्तव शक्र तेजसाहरेर्दधीचेस्तपसा च तेजित: । तेनैव शत्रुं जहि विष्णुयन्त्रितोयतो हरिर्विजय: श्रीर्गुणास्तत: ॥ २० ॥

nanv eṣa vajras tava śakra tejasāharer dadhīces tapasā ca tejitaḥtenaiva śatruṁ jahi viṣṇu-yantritoyato harir vijayaḥ śrīr guṇās tataḥ

अहं समाधाय मनो यथाह न:सङ्कर्षणस्तच्चरणारविन्दे । त्वद्वज्ररंहोलुलितग्राम्यपाशोगतिं मुनेर्याम्यपविद्धलोक: ॥ २१ ॥

ahaṁ samādhāya mano yathāha naḥsaṅkarṣaṇas tac-caraṇāravindetvad-vajra-raṁho-lulita-grāmya-pāśogatiṁ muner yāmy apaviddha-lokaḥ

पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानांया: सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यद्‌द्वेष उद्वेग आधि-र्मद: कलिर्व्यसनं सम्प्रयास: ॥ २२ ॥

puṁsāṁ kilaikānta-dhiyāṁ svakānāṁyāḥ sampado divi bhūmau rasāyāmna rāti yad dveṣa udvega ādhirmadaḥ kalir vyasanaṁ samprayāsaḥ

त्रैवर्गिकायासविघातमस्मत्-पतिर्विधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादोयो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यै: ॥ २३ ॥

trai-vargikāyāsa-vighātam asmat-patir vidhatte puruṣasya śakratato ’numeyo bhagavat-prasādoyo durlabho ’kiñcana-gocaro ’nyaiḥ

अहं हरे तव पादैकमूल-दासानुदासो भवितास्मि भूय: । मन: स्मरेतासुपतेर्गुणांस्तेगृणीत वाक् कर्म करोतु काय: ॥ २४ ॥

ahaṁ hare tava pādaika-mūla-dāsānudāso bhavitāsmi bhūyaḥmanaḥ smaretāsu-pater guṇāṁs tegṛṇīta vāk karma karotu kāyaḥ

न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यंन सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वासमञ्जस त्वा विरहय्य काङ्‌क्षे ॥ २५ ॥

na nāka-pṛṣṭhaṁ na ca pārameṣṭhyaṁna sārva-bhaumaṁ na rasādhipatyamna yoga-siddhīr apunar-bhavaṁ vāsamañjasa tvā virahayya kāṅkṣe

अजातपक्षा इव मातरं खगा:स्तन्यं यथा वत्सतरा: क्षुधार्ता: । प्रियं प्रियेव व्युषितं विषण्णामनोऽरविन्दाक्ष दिद‍ृक्षते त्वाम् ॥ २६ ॥

ajāta-pakṣā iva mātaraṁ khagāḥstanyaṁ yathā vatsatarāḥ kṣudh-ārtāḥpriyaṁ priyeva vyuṣitaṁ viṣaṇṇāmano ’ravindākṣa didṛkṣate tvām

ममोत्तमश्लोकजनेषु सख्यंसंसारचक्रे भ्रमत: स्वकर्मभि: । त्वन्माययात्मात्मजदारगेहे-ष्वासक्तचित्तस्य न नाथ भूयात् ॥ २७ ॥

mamottamaśloka-janeṣu sakhyaṁsaṁsāra-cakre bhramataḥ sva-karmabhiḥtvan-māyayātmātmaja-dāra-geheṣvāsakta-cittasya na nātha bhūyāt