Canto 6, Chapter 12

श्रीऋषिरुवाचएवं जिहासुर्नृप देहमाजौमृत्युं वरं विजयान्मन्यमान: । शूलं प्रगृह्याभ्यपतत् सुरेन्द्रंयथा महापुरुषं कैटभोऽप्सु ॥ १ ॥

śrī-ṛṣir uvācaevaṁ jihāsur nṛpa deham ājaumṛtyuṁ varaṁ vijayān manyamānaḥśūlaṁ pragṛhyābhyapatat surendraṁyathā mahā-puruṣaṁ kaiṭabho ’psu

ततो युगान्ताग्निकठोरजिह्व-माविध्य शूलं तरसासुरेन्द्र: । क्षिप्त्वा महेन्द्राय विनद्य वीरोहतोऽसि पापेति रुषा जगाद ॥ २ ॥

tato yugāntāgni-kaṭhora-jihvamāvidhya śūlaṁ tarasāsurendraḥkṣiptvā mahendrāya vinadya vīrohato ’si pāpeti ruṣā jagāda

ख आपतत्तद्विचलद्ग्रहोल्कव-न्निरीक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमजातविक्लव: । वज्रेण वज्री शतपर्वणाच्छिनद्भुजं च तस्योरगराजभोगम् ॥ ३ ॥

kha āpatat tad vicalad graholkavannirīkṣya duṣprekṣyam ajāta-viklavaḥvajreṇa vajrī śata-parvaṇācchinadbhujaṁ ca tasyoraga-rāja-bhogam

छिन्नैकबाहु: परिघेण वृत्र:संरब्ध आसाद्य गृहीतवज्रम् । हनौ तताडेन्द्रमथामरेभंवज्रं च हस्तान्न्यपतन्मघोन: ॥ ४ ॥

chinnaika-bāhuḥ parigheṇa vṛtraḥsaṁrabdha āsādya gṛhīta-vajramhanau tatāḍendram athāmarebhaṁvajraṁ ca hastān nyapatan maghonaḥ

वृत्रस्य कर्मातिमहाद्भ‍ुतं तत्सुरासुराश्चारणसिद्धसङ्घा: । अपूजयंस्तत् पुरुहूतसङ्कटंनिरीक्ष्य हा हेति विचुक्रुशुर्भृशम् ॥ ५ ॥

vṛtrasya karmāti-mahādbhutaṁ tatsurāsurāś cāraṇa-siddha-saṅghāḥapūjayaṁs tat puruhūta-saṅkaṭaṁnirīkṣya hā heti vicukruśur bhṛśam

इन्द्रो न वज्रं जगृहे विलज्जित-श्‍च्युतं स्वहस्तादरिसन्निधौ पुन: । तमाह वृत्रो हर आत्तवज्रोजहि स्वशत्रुं न विषादकाल: ॥ ६ ॥

indro na vajraṁ jagṛhe vilajjitaścyutaṁ sva-hastād ari-sannidhau punaḥtam āha vṛtro hara ātta-vajrojahi sva-śatruṁ na viṣāda-kālaḥ

युयुत्सतां कुत्रचिदाततायिनांजय: सदैकत्र न वै परात्मनाम् । विनैकमुत्पत्तिलयस्थितीश्वरंसर्वज्ञमाद्यं पुरुषं सनातनम् ॥ ७ ॥

yuyutsatāṁ kutracid ātatāyināṁjayaḥ sadaikatra na vai parātmanāmvinaikam utpatti-laya-sthitīśvaraṁsarvajñam ādyaṁ puruṣaṁ sanātanam

लोका: सपाला यस्येमे श्वसन्ति विवशा वशे । द्विजा इव शिचा बद्धा: स काल इह कारणम् ॥ ८ ॥

lokāḥ sapālā yasyemeśvasanti vivaśā vaśedvijā iva śicā baddhāḥsa kāla iha kāraṇam

ओज: सहो बलं प्राणममृतं मृत्युमेव च । तमज्ञाय जनो हेतुमात्मानं मन्यते जडम् ॥ ९ ॥

ojaḥ saho balaṁ prāṇamamṛtaṁ mṛtyum eva catam ajñāya jano hetumātmānaṁ manyate jaḍam

यथा दारुमयी नारी यथा पत्रमयो मृग: । एवं भूतानि मघवन्नीशतन्त्राणि विद्धि भो: ॥ १० ॥

yathā dārumayī nārīyathā patramayo mṛgaḥevaṁ bhūtāni maghavannīśa-tantrāṇi viddhi bhoḥ

पुरुष: प्रकृतिर्व्यक्तमात्मा भूतेन्द्रियाशया: । शक्नुवन्त्यस्य सर्गादौ न विना यदनुग्रहात् ॥ ११ ॥

puruṣaḥ prakṛtir vyaktamātmā bhūtendriyāśayāḥśaknuvanty asya sargādauna vinā yad-anugrahāt

अविद्वानेवमात्मानं मन्यतेऽनीशमीश्वरम् । भूतै: सृजति भूतानि ग्रसते तानि तै: स्वयम् ॥ १२ ॥

avidvān evam ātmānaṁmanyate ’nīśam īśvarambhūtaiḥ sṛjati bhūtānigrasate tāni taiḥ svayam

आयु: श्री: कीर्तिरैश्वर्यमाशिष: पुरुषस्य या: । भवन्त्येव हि तत्काले यथानिच्छोर्विपर्यया: ॥ १३ ॥

āyuḥ śrīḥ kīrtir aiśvaryamāśiṣaḥ puruṣasya yāḥbhavanty eva hi tat-kāleyathānicchor viparyayāḥ

तस्मादकीर्तियशसोर्जयापजययोरपि । सम: स्यात्सुखदु:खाभ्यां मृत्युजीवितयोस्तथा ॥ १४ ॥

tasmād akīrti-yaśasorjayāpajayayor apisamaḥ syāt sukha-duḥkhābhyāṁmṛtyu-jīvitayos tathā

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्नात्मनो गुणा: । तत्र साक्षिणमात्मानं यो वेद स न बध्यते ॥ १५ ॥

sattvaṁ rajas tama itiprakṛter nātmano guṇāḥtatra sākṣiṇam ātmānaṁyo veda sa na badhyate

पश्य मां निर्जितं शत्रु वृक्णायुधभुजं मृधे । घटमानं यथाशक्ति तव प्राणजिहीर्षया ॥ १६ ॥

paśya māṁ nirjitaṁ śatruvṛkṇāyudha-bhujaṁ mṛdheghaṭamānaṁ yathā-śaktitava prāṇa-jihīrṣayā

प्राणग्लहोऽयं समर इष्वक्षो वाहनासन: । अत्र न ज्ञायतेऽमुष्य जयोऽमुष्य पराजय: ॥ १७ ॥

prāṇa-glaho ’yaṁ samaraiṣv-akṣo vāhanāsanaḥatra na jñāyate ’muṣyajayo ’muṣya parājayaḥ

श्रीशुक उवाच इन्द्रो वृत्रवच: श्रुत्वा गतालीकमपूजयत् । गृहीतवज्र: प्रहसंस्तमाह गतविस्मय: ॥ १८ ॥

śrī-śuka uvācaindro vṛtra-vacaḥ śrutvāgatālīkam apūjayatgṛhīta-vajraḥ prahasaṁstam āha gata-vismayaḥ

इन्द्र उवाच अहो दानव सिद्धोऽसि यस्य ते मतिरीद‍ृशी । भक्त: सर्वात्मनात्मानं सुहृदं जगदीश्वरम् ॥ १९ ॥

indra uvācaaho dānava siddho ’siyasya te matir īdṛśībhaktaḥ sarvātmanātmānaṁsuhṛdaṁ jagad-īśvaram

भवानतार्षीन्मायां वै वैष्णवीं जनमोहिनीम् । यद् विहायासुरं भावं महापुरुषतां गत: ॥ २० ॥

bhavān atārṣīn māyāṁ vaivaiṣṇavīṁ jana-mohinīmyad vihāyāsuraṁ bhāvaṁmahā-puruṣatāṁ gataḥ

खल्विदं महदाश्चर्यं यद् रज:प्रकृतेस्तव । वासुदेवे भगवति सत्त्वात्मनि दृढा मति: ॥ २१ ॥

khalv idaṁ mahad āścaryaṁyad rajaḥ-prakṛtes tavavāsudeve bhagavatisattvātmani dṛḍhā matiḥ

यस्य भक्तिर्भगवति हरौ नि:श्रेयसेश्वरे । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ किं क्षुद्रै: खातकोदकै: ॥ २२ ॥

yasya bhaktir bhagavatiharau niḥśreyaseśvarevikrīḍato ’mṛtāmbhodhaukiṁ kṣudraiḥ khātakodakaiḥ

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणावन्योन्यं धर्मजिज्ञासया नृप । युयुधाते महावीर्याविन्द्रवृत्रौ युधाम्पती ॥ २३ ॥

śrī-śuka uvācaiti bruvāṇāv anyonyaṁdharma-jijñāsayā nṛpayuyudhāte mahā-vīryāvindra-vṛtrau yudhām patī

आविध्य परिघं वृत्र: कार्ष्णायसमरिन्दम: । इन्द्राय प्राहिणोद् घोरं वामहस्तेन मारिष ॥ २४ ॥

āvidhya parighaṁ vṛtraḥkārṣṇāyasam arindamaḥindrāya prāhiṇod ghoraṁvāma-hastena māriṣa

स तु वृत्रस्य परिघं करं च करभोपमम् । चिच्छेद युगपद्देवो वज्रेण शतपर्वणा ॥ २५ ॥

sa tu vṛtrasya parighaṁkaraṁ ca karabhopamamciccheda yugapad devovajreṇa śata-parvaṇā

दोर्भ्यामुत्कृत्तमूलाभ्यां बभौ रक्तस्रवोऽसुर: । छिन्नपक्षो यथा गोत्र: खाद्भ्रष्टो वज्रिणा हत: ॥ २६ ॥

dorbhyām utkṛtta-mūlābhyāṁbabhau rakta-sravo ’suraḥchinna-pakṣo yathā gotraḥkhād bhraṣṭo vajriṇā hataḥ

महाप्राणो महावीर्यो महासर्प इव द्विपम् । कृत्वाधरां हनुं भूमौ दैत्यो दिव्युत्तरां हनुम् । नभोगम्भीरवक्त्रेण लेलिहोल्बणजिह्वया ॥ २७ ॥ दंष्ट्राभि: कालकल्पाभिर्ग्रसन्निव जगत्‍त्रयम् । अतिमात्रमहाकाय आक्षिपंस्तरसा गिरीन् ॥ २८ ॥ गिरिराट् पादचारीव पद्भ्यां निर्जरयन् महीम् । जग्रास स समासाद्य वज्रिणं सहवाहनम् ॥ २९ ॥

mahā-prāṇo mahā-vīryomahā-sarpa iva dvipamkṛtvādharāṁ hanuṁ bhūmaudaityo divy uttarāṁ hanum

वृत्रग्रस्तं तमालोक्य सप्रजापतय: सुरा: । हा कष्टमिति निर्विण्णाश्चुक्रुशु: समहर्षय: ॥ ३० ॥

vṛtra-grastaṁ tam ālokyasaprajāpatayaḥ surāḥhā kaṣṭam iti nirviṇṇāścukruśuḥ samaharṣayaḥ

निगीर्णोऽप्यसुरेन्द्रेण न ममारोदरं गत: । महापुरुषसन्नद्धो योगमायाबलेन च ॥ ३१ ॥

nigīrṇo ’py asurendreṇana mamārodaraṁ gataḥmahāpuruṣa-sannaddhoyoga-māyā-balena ca

भित्त्वा वज्रेण तत्कुक्षिं निष्क्रम्य बलभिद् विभु: । उच्चकर्त शिर: शत्रोर्गिरिश‍ृङ्गमिवौजसा ॥ ३२ ॥

bhittvā vajreṇa tat-kukṣiṁniṣkramya bala-bhid vibhuḥuccakarta śiraḥ śatrorgiri-śṛṅgam ivaujasā

वज्रस्तु तत्कन्धरमाशुवेग:कृन्तन् समन्तात् परिवर्तमान: । न्यपातयत् तावदहर्गणेनयो ज्योतिषामयने वार्त्रहत्ये ॥ ३३ ॥

vajras tu tat-kandharam āśu-vegaḥkṛntan samantāt parivartamānaḥnyapātayat tāvad ahar-gaṇenayo jyotiṣām ayane vārtra-hatye

तदा च खे दुन्दुभयो विनेदु-र्गन्धर्वसिद्धा: समहर्षिसङ्घा: । वार्त्रघ्नलिङ्गैस्तमभिष्टुवानामन्त्रैर्मुदा कुसुमैरभ्यवर्षन् ॥ ३४ ॥

tadā ca khe dundubhayo vinedurgandharva-siddhāḥ samaharṣi-saṅghāḥvārtra-ghna-liṅgais tam abhiṣṭuvānāmantrair mudā kusumair abhyavarṣan

वृत्रस्य देहान्निष्क्रान्तमात्मज्योतिररिन्दम । पश्यतां सर्वदेवानामलोकं समपद्यत ॥ ३५ ॥

vṛtrasya dehān niṣkrāntamātma-jyotir arindamapaśyatāṁ sarva-devānāmalokaṁ samapadyata