Canto 6, Chapter 14

श्रीपरीक्षिदुवाचरजस्तम:स्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मन: । नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मति: ॥ १ ॥

śrī-parīkṣid uvācarajas-tamaḥ-svabhāvasyabrahman vṛtrasya pāpmanaḥnārāyaṇe bhagavatikatham āsīd dṛḍhā matiḥ

देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् । भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥

devānāṁ śuddha-sattvānāmṛṣīṇāṁ cāmalātmanāmbhaktir mukunda-caraṇena prāyeṇopajāyate

रजोभि: समसङ्ख्याता: पार्थिवैरिह जन्तव: । तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादय: ॥ ३ ॥

rajobhiḥ sama-saṅkhyātāḥpārthivair iha jantavaḥteṣāṁ ye kecanehanteśreyo vai manujādayaḥ

प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम । मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन्मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥

prāyo mumukṣavas teṣāṁkecanaiva dvijottamamumukṣūṇāṁ sahasreṣukaścin mucyeta sidhyati

मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायण: । सुदुर्लभ: प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥

muktānām api siddhānāṁnārāyaṇa-parāyaṇaḥsu-durlabhaḥ praśāntātmākoṭiṣv api mahā-mune

वृत्रस्तु स कथं पाप: सर्वलोकोपतापन: । इत्थं द‍ृढमति: कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥

vṛtras tu sa kathaṁ pāpaḥsarva-lokopatāpanaḥitthaṁ dṛḍha-matiḥ kṛṣṇaāsīt saṅgrāma ulbaṇe

अत्र न: संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो । य: पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥

atra naḥ saṁśayo bhūyāñchrotuṁ kautūhalaṁ prabhoyaḥ pauruṣeṇa samaresahasrākṣam atoṣayat

श्रीसूत उवाच परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणि: । निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥

śrī-sūta uvācaparīkṣito ’tha sampraśnaṁbhagavān bādarāyaṇiḥniśamya śraddadhānasyapratinandya vaco ’bravīt

श्रीशुक उवाच श‍ृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा । श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि ॥ ९ ॥

śrī-śuka uvācaśṛṇuṣvāvahito rājannitihāsam imaṁ yathāśrutaṁ dvaipāyana-mukhānnāradād devalād api

आसीद्राजा सार्वभौम: शूरसेनेषु वै नृप । चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत्कामधुङ्‍मही ॥ १० ॥

āsīd rājā sārvabhaumaḥśūraseneṣu vai nṛpacitraketur iti khyātoyasyāsīt kāmadhuṅ mahī

तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् । सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥

tasya bhāryā-sahasrāṇāṁsahasrāṇi daśābhavansāntānikaś cāpi nṛpona lebhe tāsu santatim

रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभि: । सम्पन्नस्य गुणै: सर्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥

rūpaudārya-vayo-janma-vidyaiśvarya-śriyādibhiḥsampannasya guṇaiḥ sarvaiścintā bandhyā-pater abhūt

न तस्य सम्पद: सर्वा महिष्यो वामलोचना: । सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन्प्रीतिहेतव: ॥ १३ ॥

na tasya sampadaḥ sarvāmahiṣyo vāma-locanāḥsārvabhaumasya bhūś ceyamabhavan prīti-hetavaḥ

तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवानृषि: । लोकाननुचरन्नेतानुपागच्छद्यद‍ृच्छया ॥ १४ ॥

tasyaikadā tu bhavanamaṅgirā bhagavān ṛṣiḥlokān anucarann etānupāgacchad yadṛcchayā

तं पूजयित्वा विधिवत्प्रत्युत्थानार्हणादिभि: । कृतातिथ्यमुपासीदत्सुखासीनं समाहित: ॥ १५ ॥

taṁ pūjayitvā vidhivatpratyutthānārhaṇādibhiḥkṛtātithyam upāsīdatsukhāsīnaṁ samāhitaḥ

महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ । प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥

maharṣis tam upāsīnaṁpraśrayāvanataṁ kṣitaupratipūjya mahārājasamābhāṣyedam abravīt

अङ्गिरा उवाच अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मन: । यथा प्रकृतिभिर्गुप्त: पुमान् राजा च सप्तभि: ॥ १७ ॥

aṅgirā uvācaapi te ’nāmayaṁ svastiprakṛtīnāṁ tathātmanaḥyathā prakṛtibhir guptaḥpumān rājā ca saptabhiḥ

आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् । राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधय: ॥ १८ ॥

ātmānaṁ prakṛtiṣv addhānidhāya śreya āpnuyātrājñā tathā prakṛtayonaradevāhitādhayaḥ

अपि दारा: प्रजामात्या भृत्या: श्रेण्योऽथ मन्त्रिण: । पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिन: ॥ १९ ॥

api dārāḥ prajāmātyābhṛtyāḥ śreṇyo ’tha mantriṇaḥpaurā jānapadā bhūpāātmajā vaśa-vartinaḥ

यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात्सर्वे तद्वशगा इमे । लोका: सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिता: ॥ २० ॥

yasyātmānuvaśaś cet syātsarve tad-vaśagā imelokāḥ sapālā yacchantisarve balim atandritāḥ

आत्मन: प्रीयते नात्मा परत: स्वत एव वा । लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥

ātmanaḥ prīyate nātmāparataḥ svata eva vālakṣaye ’labdha-kāmaṁ tvāṁcintayā śabalaṁ mukham

एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि स: । प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥

evaṁ vikalpito rājanviduṣā munināpi saḥpraśrayāvanato ’bhyāhaprajā-kāmas tato munim

चित्रकेतुरुवाचभगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभि: । योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्त: शरीरिषु ॥ २३ ॥

citraketur uvācabhagavan kiṁ na viditaṁtapo-jñāna-samādhibhiḥyogināṁ dhvasta-pāpānāṁbahir antaḥ śarīriṣu

तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् । भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥

tathāpi pṛcchato brūyāṁbrahmann ātmani cintitambhavato viduṣaś cāpicoditas tvad-anujñayā

लोकपालैरपि प्रार्थ्या: साम्राज्यैश्वर्यसम्पद: । न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे ॥ २५ ॥

loka-pālair api prārthyāḥsāmrājyaiśvarya-sampadaḥna nandayanty aprajaṁ māṁkṣut-tṛṭ-kāmam ivāpare

तत: पाहि महाभाग पूर्वै: सह गतं तम: । यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि न: ॥ २६ ॥

tataḥ pāhi mahā-bhāgapūrvaiḥ saha gataṁ tamaḥyathā tarema duṣpāraṁprajayā tad vidhehi naḥ

श्रीशुक उवाच इत्यर्थित: स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मण: सुत: । श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभु: ॥ २७ ॥

śrī-śuka uvācaity arthitaḥ sa bhagavānkṛpālur brahmaṇaḥ sutaḥśrapayitvā caruṁ tvāṣṭraṁtvaṣṭāram ayajad vibhuḥ

ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां चभारत । नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विज: ॥ २८ ॥

jyeṣṭhā śreṣṭhā ca yā rājñomahiṣīṇāṁ ca bhāratanāmnā kṛtadyutis tasyaiyajñocchiṣṭam adād dvijaḥ

अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मज: । हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमितिब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥

athāha nṛpatiṁ rājanbhavitaikas tavātmajaḥharṣa-śoka-pradas tubhyamiti brahma-suto yayau

सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् । गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥

sāpi tat-prāśanād evacitraketor adhārayatgarbhaṁ kṛtadyutir devīkṛttikāgner ivātmajam

तस्या अनुदिनं गर्भ: शुक्लपक्ष इवोडुप: । ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥

tasyā anudinaṁ garbhaḥśukla-pakṣa ivoḍupaḥvavṛdhe śūraseneśa-tejasā śanakair nṛpa

अथ काल उपावृत्ते कुमार: समजायत । जनयन् शूरसेनानां श‍ृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥

atha kāla upāvṛttekumāraḥ samajāyatajanayan śūrasenānāṁśṛṇvatāṁ paramāṁ mudam

हृष्टो राजा कुमारस्य स्‍नात: शुचिरलङ्‌कृत: । वाचयित्वाशिषो विप्रै: कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥

hṛṣṭo rājā kumārasyasnātaḥ śucir alaṅkṛtaḥvācayitvāśiṣo vipraiḥkārayām āsa jātakam

तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च । ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥

tebhyo hiraṇyaṁ rajataṁvāsāṁsy ābharaṇāni cagrāmān hayān gajān prādāddhenūnām arbudāni ṣaṭ

ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामना: ॥ ३५ ॥

vavarṣa kāmān anyeṣāṁparjanya iva dehināmdhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁkumārasya mahā-manāḥ

कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेस्तनयेऽनुदिनं पितु: । यथा नि:स्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्‍नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥

kṛcchra-labdhe ’tha rājarṣestanaye ’nudinaṁ pituḥyathā niḥsvasya kṛcchrāptedhane sneho ’nvavardhata

मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्‍नेहो मोहसमुद्भ‍व: । कृतद्युते: सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥

mātus tv atitarāṁ putresneho moha-samudbhavaḥkṛtadyuteḥ sapatnīnāṁprajā-kāma-jvaro ’bhavat

चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति । न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥

citraketor atiprītiryathā dāre prajāvatina tathānyeṣu sañjajñebālaṁ lālayato ’nvaham

ता: पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया । आनपत्येन दु:खेन राज्ञश्चानादरेण च ॥ ३९ ॥

tāḥ paryatapyann ātmānaṁgarhayantyo ’bhyasūyayāānapatyena duḥkhenarājñaś cānādareṇa ca

धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् । सुप्रजाभि: सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥

dhig aprajāṁ striyaṁ pāpāṁpatyuś cāgṛha-sammatāmsuprajābhiḥ sapatnībhirdāsīm iva tiraskṛtām

दासीनां को नु सन्ताप: स्वामिन: परिचर्यया । अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगा: ॥ ४१ ॥

dāsīnāṁ ko nu santāpaḥsvāminaḥ paricaryayāabhīkṣṇaṁ labdha-mānānāṁdāsyā dāsīva durbhagāḥ

एवं सन्दह्यमानानां सपत्‍न्या: पुत्रसम्पदा । राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥

evaṁ sandahyamānānāṁsapatnyāḥ putra-sampadārājño ’sammata-vṛttīnāṁvidveṣo balavān abhūt

विद्वेषनष्टमतय: स्त्रियो दारुणचेतस: । गरं ददु: कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥

vidveṣa-naṣṭa-matayaḥstriyo dāruṇa-cetasaḥgaraṁ daduḥ kumārāyadurmarṣā nṛpatiṁ prati

कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् । सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥

kṛtadyutir ajānantīsapatnīnām aghaṁ mahatsupta eveti sañcintyanirīkṣya vyacarad gṛhe

शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी । पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥

śayānaṁ suciraṁ bālamupadhārya manīṣiṇīputram ānaya me bhadreiti dhātrīm acodayat

सा शयानमुपव्रज्य द‍ृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् । प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भ‍ुवि ॥ ४६ ॥

sā śayānam upavrajyadṛṣṭvā cottāra-locanamprāṇendriyātmabhis tyaktaṁhatāsmīty apatad bhuvi

तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरंघ्नन्त्या: कराभ्यामुर उच्चकैरपि । प्रविश्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकंददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥

tasyās tadākarṇya bhṛśāturaṁ svaraṁghnantyāḥ karābhyām ura uccakair apipraviśya rājñī tvarayātmajāntikaṁdadarśa bālaṁ sahasā mṛtaṁ sutam

पपात भूमौ परिवृद्धया शुचामुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥

papāta bhūmau parivṛddhayā śucāmumoha vibhraṣṭa-śiroruhāmbarā

ततो नृपान्त: पुरवर्तिनो जनानराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् । आगत्य तुल्यव्यसना: सुदु:खिता-स्ताश्च व्यलीकं रुरुदु: कृतागस: ॥ ४९ ॥

tato nṛpāntaḥpura-vartino janānarāś ca nāryaś ca niśamya rodanamāgatya tulya-vyasanāḥ suduḥkhitāstāś ca vyalīkaṁ ruruduḥ kṛtāgasaḥ

श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकंविनष्टद‍ृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्‍नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशंविमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूलेमृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतोनिरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥

śrutvā mṛtaṁ putram alakṣitāntakaṁvinaṣṭa-dṛṣṭiḥ prapatan skhalan pathisnehānubandhaidhitayā śucā bhṛśaṁvimūrcchito ’nuprakṛtir dvijair vṛtaḥ

पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदामृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् । जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजंसती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥

patiṁ nirīkṣyoru-śucārpitaṁ tadāmṛtaṁ ca bālaṁ sutam eka-santatimjanasya rājñī prakṛteś ca hṛd-rujaṁsatī dadhānā vilalāpa citradhā

स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितंनिषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतंशुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥

stana-dvayaṁ kuṅkuma-paṅka-maṇḍitaṁniṣiñcatī sāñjana-bāṣpa-bindubhiḥvikīrya keśān vigalat-srajaḥ sutaṁśuśoca citraṁ kurarīva susvaram

अहो विधातस्त्वमतीव बालिशोयस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे । परे नु जीवत्यपरस्य या मृति-र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुव: पर: ॥ ५४ ॥

aho vidhātas tvam atīva bāliśoyas tv ātma-sṛṣṭy-apratirūpam īhasepare nu jīvaty aparasya yā mṛtirviparyayaś cet tvam asi dhruvaḥ paraḥ

न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनो:शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभि: । य: स्‍नेहपाशो निजसर्गवृद्धयेस्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥

na hi kramaś ced iha mṛtyu-janmanoḥśarīriṇām astu tad ātma-karmabhiḥyaḥ sneha-pāśo nija-sarga-vṛddhayesvayaṁ kṛtas te tam imaṁ vivṛścasi

त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथांत्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् । अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद्ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥

tvaṁ tāta nārhasi ca māṁ kṛpaṇām anāthāṁtyaktuṁ vicakṣva pitaraṁ tava śoka-taptamañjas tarema bhavatāpraja-dustaraṁ yaddhvāntaṁ na yāhy akaruṇena yamena dūram

उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या-स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् । सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतोभुङ्‌क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर न: स्वकानाम् ॥ ५७ ॥

uttiṣṭha tāta ta ime śiśavo vayasyāstvām āhvayanti nṛpa-nandana saṁvihartumsuptaś ciraṁ hy aśanayā ca bhavān parītobhuṅkṣva stanaṁ piba śuco hara naḥ svakānām

नाहं तनूज दद‍ृशे हतमङ्गला तेमुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् । किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकंनीतोऽघृणेन न श‍ृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥

nāhaṁ tanūja dadṛśe hata-maṅgalā temugdha-smitaṁ mudita-vīkṣaṇam ānanābjamkiṁ vā gato ’sy apunar-anvayam anya-lokaṁnīto ’ghṛṇena na śṛṇomi kalā giras te

श्रीशुक उवाच विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनै: । चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥

śrī-śuka uvācavilapantyā mṛtaṁ putramiti citra-vilāpanaiḥcitraketur bhṛśaṁ taptomukta-kaṇṭho ruroda ha

तयोर्विलपतो: सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रता: । रुरुदु: स्म नरा नार्य: सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥

tayor vilapatoḥ sarvedampatyos tad-anuvratāḥruruduḥ sma narā nāryaḥsarvam āsīd acetanam

एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् । ज्ञात्वाङ्गिरा नाम ऋषिराजगाम सनारद: ॥ ६१ ॥

evaṁ kaśmalam āpannaṁnaṣṭa-saṁjñam anāyakamjñātvāṅgirā nāma ṛṣirājagāma sanāradaḥ