Canto 6, Chapter 17

श्रीशुक उवाच यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नम: । विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगने चर: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācayataś cāntarhito ’nantastasyai kṛtvā diśe namaḥvidyādharaś citraketuścacāra gagane caraḥ

स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रिय: । स्तूयमानो महायोगी मुनिभि: सिद्धचारणै: ॥ २ ॥ कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु । रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम् ॥ ३ ॥

sa lakṣaṁ varṣa-lakṣāṇāmavyāhata-balendriyaḥstūyamāno mahā-yogīmunibhiḥ siddha-cāraṇaiḥ

एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता । गिरिशं दद‍ृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणै: ॥ ४ ॥ आलिङ्गय‍ाङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि । उवाच देव्या: श‍ृण्वन्त्या जहासोच्चैस्तदन्तिके ॥ ५ ॥

ekadā sa vimānenaviṣṇu-dattena bhāsvatāgiriśaṁ dadṛśe gacchanparītaṁ siddha-cāraṇaiḥ

चित्रकेतुरुवाचएष लोकगुरु: साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् । आस्ते मुख्य: सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया ॥ ६ ॥

citraketur uvācaeṣa loka-guruḥ sākṣāddharmaṁ vaktā śarīriṇāmāste mukhyaḥ sabhāyāṁ vaimithunī-bhūya bhāryayā

जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापति: । अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्री: प्राकृतो यथा ॥ ७ ॥

jaṭā-dharas tīvra-tapābrahmavādi-sabhā-patiḥaṅkīkṛtya striyaṁ cāstegata-hrīḥ prākṛto yathā

प्रायश: प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति । अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम् ॥ ८ ॥

prāyaśaḥ prākṛtāś cāpistriyaṁ rahasi bibhratiayaṁ mahā-vrata-dharobibharti sadasi striyam

श्रीशुक उवाच भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप । तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रता: ॥ ९ ॥

śrī-śuka uvācabhagavān api tac chrutvāprahasyāgādha-dhīr nṛpatūṣṇīṁ babhūva sadasisabhyāś ca tad-anuvratāḥ

इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् । रुषाह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने ॥ १० ॥

ity atad-vīrya-viduṣibruvāṇe bahv-aśobhanamruṣāha devī dhṛṣṭāyanirjitātmābhimānine

श्रीपार्वत्युवाचअयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधर: प्रभु: । अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत् ॥ ११ ॥

śrī-pārvaty uvācaayaṁ kim adhunā lokeśāstā daṇḍa-dharaḥ prabhuḥasmad-vidhānāṁ duṣṭānāṁnirlajjānāṁ ca viprakṛt

न वेद धर्मं किल पद्मयोनि-र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्या: । न वै कुमार: कपिलो मनुश्चये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम् ॥ १२ ॥

na veda dharmaṁ kila padmayonirna brahma-putrā bhṛgu-nāradādyāḥna vai kumāraḥ kapilo manuś caye no niṣedhanty ati-vartinaṁ haram

एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मंजगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् । य: क्षत्रबन्धु: परिभूय सूरीन्प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्य: ॥ १३ ॥

eṣām anudhyeya-padābja-yugmaṁjagad-guruṁ maṅgala-maṅgalaṁ svayamyaḥ kṣatra-bandhuḥ paribhūya sūrīnpraśāsti dhṛṣṭas tad ayaṁ hi daṇḍyaḥ

नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् । सम्भावितमति: स्तब्ध: साधुभि: पर्युपासितम् ॥ १४ ॥

nāyam arhati vaikuṇṭha-pāda-mūlopasarpaṇamsambhāvita-matiḥ stabdhaḥsādhubhiḥ paryupāsitam

अत: पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते । यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम् ॥ १५ ॥

ataḥ pāpīyasīṁ yonimāsurīṁ yāhi durmateyatheha bhūyo mahatāṁna kartā putra kilbiṣam

श्रीशुक उवाच एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य स: । प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत ॥ १६ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ śaptaś citraketurvimānād avaruhya saḥprasādayām āsa satīṁmūrdhnā namreṇa bhārata

चित्रकेतुरुवाचप्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके । देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत् ॥ १७ ॥

citraketur uvācapratigṛhṇāmi te śāpamātmano ’ñjalināmbikedevair martyāya yat proktaṁpūrva-diṣṭaṁ hi tasya tat

संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहित: । भ्राम्यन् सुखं च दु:खं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा ॥ १८ ॥

saṁsāra-cakra etasmiñjantur ajñāna-mohitaḥbhrāmyan sukhaṁ ca duḥkhaṁ cabhuṅkte sarvatra sarvadā

नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात् सुखदु:खयो: । कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च ॥ १९ ॥

naivātmā na paraś cāpikartā syāt sukha-duḥkhayoḥkartāraṁ manyate ’trājñaātmānaṁ param eva ca

गुणप्रवाह एतस्मिन् क: शाप: को न्वनुग्रह: । क: स्वर्गो नरक: को वा किं सुखं दु:खमेव वा ॥ २० ॥

guṇa-pravāha etasminkaḥ śāpaḥ ko nv anugrahaḥkaḥ svargo narakaḥ ko vākiṁ sukhaṁ duḥkham eva vā

एक: सृजति भूतानि भगवानात्ममायया । एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दु:खं च निष्कल: ॥ २१ ॥

ekaḥ sṛjati bhūtānibhagavān ātma-māyayāeṣāṁ bandhaṁ ca mokṣaṁ casukhaṁ duḥkhaṁ ca niṣkalaḥ

न तस्य कश्चिद्दयित: प्रतीपोन ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्व: । समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्यसुखे न राग: कुत एव रोष: ॥ २२ ॥

na tasya kaścid dayitaḥ pratīpona jñāti-bandhur na paro na ca svaḥsamasya sarvatra nirañjanasyasukhe na rāgaḥ kuta eva roṣaḥ

तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषांसुखाय दु:खाय हिताहिताय । बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनो:शरीरिणां संसृतयेऽवकल्पते ॥ २३ ॥

tathāpi tac-chakti-visarga eṣāṁsukhāya duḥkhāya hitāhitāyabandhāya mokṣāya ca mṛtyu-janmanoḥśarīriṇāṁ saṁsṛtaye ’vakalpate

अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि । यन्मन्यसे ह्यसाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति ॥ २४ ॥

atha prasādaye na tvāṁśāpa-mokṣāya bhāminiyan manyase hy asādhūktaṁmama tat kṣamyatāṁ sati

श्रीशुक उवाच इति प्रसाद्य गिरिशौ चित्रकेतुररिन्दम । जगाम स्वविमानेन पश्यतो: स्मयतोस्तयो: ॥ २५ ॥

śrī-śuka uvācaiti prasādya giriśaucitraketur arindamajagāma sva-vimānenapaśyatoḥ smayatos tayoḥ

ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् । देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च श‍ृण्वताम् ॥ २६ ॥

tatas tu bhagavān rudrorudrāṇīm idam abravītdevarṣi-daitya-siddhānāṁpārṣadānāṁ ca śṛṇvatām

श्रीरुद्र उवाच द‍ृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भ‍ुतकर्मण: । माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां नि:स्पृहाणां महात्मनाम् ॥ २७ ॥

śrī-rudra uvācadṛṣṭavaty asi suśroṇiharer adbhuta-karmaṇaḥmāhātmyaṁ bhṛtya-bhṛtyānāṁniḥspṛhāṇāṁ mahātmanām

नारायणपरा: सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति । स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिन: ॥ २८ ॥

nārāyaṇa-parāḥ sarvena kutaścana bibhyatisvargāpavarga-narakeṣvapi tulyārtha-darśinaḥ

देहिनां देहसंयोगाद् द्वन्द्वानीश्वरलीलया । सुखं दु:खं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च ॥ २९ ॥

dehināṁ deha-saṁyogāddvandvānīśvara-līlayāsukhaṁ duḥkhaṁ mṛtir janmaśāpo ’nugraha eva ca

अविवेककृत: पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि । गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृत: ॥ ३० ॥

aviveka-kṛtaḥ puṁsohy artha-bheda ivātmaniguṇa-doṣa-vikalpaś cabhid eva srajivat kṛtaḥ

वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् । ज्ञानवैराग्यवीर्याणां न हि कश्चिद् व्यपाश्रय: ॥ ३१ ॥

vāsudeve bhagavatibhaktim udvahatāṁ nṛṇāmjñāna-vairāgya-vīryāṇāṁna hi kaścid vyapāśrayaḥ

नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौन ब्रह्मपुत्रा मुनय: सुरेशा: । विदाम यस्येहितमंशकांशकान तत्स्वरूपं पृथगीशमानिन: ॥ ३२ ॥

nāhaṁ viriñco na kumāra-nāradauna brahma-putrā munayaḥ sureśāḥvidāma yasyehitam aṁśakāṁśakāna tat-svarūpaṁ pṛthag-īśa-māninaḥ

न ह्यस्यास्ति प्रिय: कश्चिन्नाप्रिय: स्व: परोऽपि वा । आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरि: ॥ ३३ ॥

na hy asyāsti priyaḥ kaścinnāpriyaḥ svaḥ paro ’pi vāātmatvāt sarva-bhūtānāṁsarva-bhūta-priyo hariḥ

तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतु: प्रियोऽनुग: । सर्वत्र समद‍ृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रिय: ॥ ३४ ॥ तस्मान्न विस्मय: कार्य: पुरुषेषु महात्मसु । महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु ॥ ३५ ॥

tasya cāyaṁ mahā-bhāgaścitraketuḥ priyo ’nugaḥsarvatra sama-dṛk śāntohy ahaṁ caivācyuta-priyaḥ

श्रीशुक उवाच इति श्रुत्वा भगवत: शिवस्योमाभिभाषितम् । बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया ॥ ३६ ॥

śrī-śuka uvācaiti śrutvā bhagavataḥśivasyomābhibhāṣitambabhūva śānta-dhī rājandevī vigata-vismayā

इति भागवतो देव्या: प्रतिशप्तुमलन्तम: । मूर्ध्ना स जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम् ॥ ३७ ॥

iti bhāgavato devyāḥpratiśaptum alantamaḥmūrdhnā sa jagṛhe śāpametāvat sādhu-lakṣaṇam

जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रित: । वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ३८ ॥

jajñe tvaṣṭur dakṣiṇāgnaudānavīṁ yonim āśritaḥvṛtra ity abhivikhyātojñāna-vijñāna-saṁyutaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मते: ॥ ३९ ॥

etat te sarvam ākhyātaṁyan māṁ tvaṁ paripṛcchasivṛtrasyāsura-jāteś cakāraṇaṁ bhagavan-mateḥ

इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मन: । माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते ॥ ४० ॥

itihāsam imaṁ puṇyaṁcitraketor mahātmanaḥmāhātmyaṁ viṣṇu-bhaktānāṁśrutvā bandhād vimucyate

य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यत: पठेत् । इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम् ॥ ४१ ॥

ya etat prātar utthāyaśraddhayā vāg-yataḥ paṭhetitihāsaṁ hariṁ smṛtvāsa yāti paramāṁ gatim