Canto 6, Chapter 3

श्रीराजोवाचनिशम्य देव: स्वभटोपवर्णितंप्रत्याह किं तानपि धर्मराज: । एवं हताज्ञो विहतान्मुरारे-र्नैदेशिकैर्यस्य वशे जनोऽयम् ॥ १ ॥

śrī-rājovācaniśamya devaḥ sva-bhaṭopavarṇitaṁpratyāha kiṁ tān api dharmarājaḥevaṁ hatājño vihatān murārernaideśikair yasya vaśe jano ’yam

यमस्य देवस्य न दण्डभङ्ग:कुतश्चनर्षे श्रुतपूर्व आसीत् । एतन्मुने वृश्चति लोकसंशयंन हि त्वदन्य इति मे विनिश्चितम् ॥ २ ॥

yamasya devasya na daṇḍa-bhaṅgaḥkutaścanarṣe śruta-pūrva āsītetan mune vṛścati loka-saṁśayaṁna hi tvad-anya iti me viniścitam

श्रीशुक उवाच भगवत्पुरुषै राजन् याम्या: प्रतिहतोद्यमा: । पतिं विज्ञापयामासुर्यमं संयमनीपतिम् ॥ ३ ॥

śrī-śuka uvācabhagavat-puruṣai rājanyāmyāḥ pratihatodyamāḥpatiṁ vijñāpayām āsuryamaṁ saṁyamanī-patim

यमदूता ऊचु: कति सन्तीह शास्तारो जीवलोकस्य वै प्रभो । त्रैविध्यं कुर्वत: कर्म फलाभिव्यक्तिहेतव: ॥ ४ ॥

yamadūtā ūcuḥkati santīha śāstārojīva-lokasya vai prabhotrai-vidhyaṁ kurvataḥ karmaphalābhivyakti-hetavaḥ

यदि स्युर्बहवो लोके शास्तारो दण्डधारिण: । कस्य स्यातां न वा कस्य मृत्युश्चामृतमेव वा ॥ ५ ॥

yadi syur bahavo lokeśāstāro daṇḍa-dhāriṇaḥkasya syātāṁ na vā kasyamṛtyuś cāmṛtam eva vā

किन्तु शास्तृबहुत्वे स्याद्ब‍हूनामिह कर्मिणाम् । शास्तृत्वमुपचारो हि यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ ६ ॥

kintu śāstṛ-bahutve syādbahūnām iha karmiṇāmśāstṛtvam upacāro hiyathā maṇḍala-vartinām

अतस्त्वमेको भूतानां सेश्वराणामधीश्वर: । शास्ता दण्डधरो नृणां शुभाशुभविवेचन: ॥ ७ ॥

atas tvam eko bhūtānāṁseśvarāṇām adhīśvaraḥśāstā daṇḍa-dharo nṝṇāṁśubhāśubha-vivecanaḥ

तस्य ते विहितो दण्डो न लोके वर्ततेऽधुना । चतुर्भिरद्भ‍ुतै: सिद्धैराज्ञा ते विप्रलम्भिता ॥ ८ ॥

tasya te vihito daṇḍona loke vartate ’dhunācaturbhir adbhutaiḥ siddhairājñā te vipralambhitā

नीयमानं तवादेशादस्माभिर्यातनागृहान् । व्यामोचयन्पातकिनं छित्त्वा पाशान प्रसह्य ते ॥ ९ ॥

nīyamānaṁ tavādeśādasmābhir yātanā-gṛhānvyāmocayan pātakinaṁchittvā pāśān prasahya te

तांस्ते वेदितुमिच्छामो यदि नो मन्यसे क्षमम् । नारायणेत्यभिहिते मा भैरित्याययुर्द्रुतम् ॥ १० ॥

tāṁs te veditum icchāmoyadi no manyase kṣamamnārāyaṇety abhihitemā bhair ity āyayur drutam

श्रीबादरायणिरुवाचइति देव: स आपृष्ट: प्रजासंयमनो यम: । प्रीत: स्वदूतान्प्रत्याह स्मरन् पादाम्बुजं हरे: ॥ ११ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācaiti devaḥ sa āpṛṣṭaḥprajā-saṁyamano yamaḥprītaḥ sva-dūtān pratyāhasmaran pādāmbujaṁ hareḥ

यम उवाच परो मदन्यो जगतस्तस्थुषश्चओतं प्रोतं पटवद्यत्र विश्वम् । यदंशतोऽस्य स्थितिजन्मनाशानस्योतवद्यस्य वशे च लोक: ॥ १२ ॥

yama uvācaparo mad-anyo jagatas tasthuṣaś caotaṁ protaṁ paṭavad yatra viśvamyad-aṁśato ’sya sthiti-janma-nāśānasy otavad yasya vaśe ca lokaḥ

यो नामभिर्वाचि जनं निजायांबध्नाति तन्‍त्र्यामिव दामभिर्गा: । यस्मै बलिं त इमे नामकर्म-निबन्धबद्धाश्चकिता वहन्ति ॥ १३ ॥

yo nāmabhir vāci janaṁ nijāyāṁbadhnāti tantryām iva dāmabhir gāḥyasmai baliṁ ta ime nāma-karma-nibandha-baddhāś cakitā vahanti

अहं महेन्द्रो निऋर्ति: प्रचेता:सोमोऽग्निरीश: पवनो विरिञ्चि: । आदित्यविश्वे वसवोऽथ साध्यामरुद्गणा रुद्रगणा: ससिद्धा: ॥ १४ ॥ अन्ये च ये विश्वसृजोऽमरेशाभृग्वादयोऽस्पृष्टरजस्तमस्का: । यस्येहितं न विदु: स्पृष्टमाया:सत्त्वप्रधाना अपि किं ततोऽन्ये ॥ १५ ॥

ahaṁ mahendro nirṛtiḥ pracetāḥsomo ’gnir īśaḥ pavano viriñciḥāditya-viśve vasavo ’tha sādhyāmarud-gaṇā rudra-gaṇāḥ sasiddhāḥ

यं वै न गोभिर्मनसासुभिर्वाहृदा गिरा वासुभृतो विचक्षते । आत्मानमन्तर्हृदि सन्तमात्मनांचक्षुर्यथैवाकृतयस्तत: परम् ॥ १६ ॥

yaṁ vai na gobhir manasāsubhir vāhṛdā girā vāsu-bhṛto vicakṣateātmānam antar-hṛdi santam ātmanāṁcakṣur yathaivākṛtayas tataḥ param

तस्यात्मतन्त्रस्य हरेरधीशितु:परस्य मायाधिपतेर्महात्मन: । प्रायेण दूता इह वै मनोहरा-श्चरन्ति तद्रूपगुणस्वभावा: ॥ १७ ॥

tasyātma-tantrasya harer adhīśituḥparasya māyādhipater mahātmanaḥprāyeṇa dūtā iha vai manoharāścaranti tad-rūpa-guṇa-svabhāvāḥ

भूतानि विष्णो: सुरपूजितानिदुर्दर्शलिङ्गानि महाद्भ‍ुतानि । रक्षन्ति तद्भ‍‌क्तिमत: परेभ्योमत्तश्च मर्त्यानथ सर्वतश्च ॥ १८ ॥

bhūtāni viṣṇoḥ sura-pūjitānidurdarśa-liṅgāni mahādbhutānirakṣanti tad-bhaktimataḥ parebhyomattaś ca martyān atha sarvataś ca

धर्मं तु साक्षाद्भ‍गवत्प्रणीतंन वै विदुऋर्षयो नापि देवा: । न सिद्धमुख्या असुरा मनुष्या:कुतो नु विद्याधरचारणादय: ॥ १९ ॥

dharmaṁ tu sākṣād bhagavat-praṇītaṁna vai vidur ṛṣayo nāpi devāḥna siddha-mukhyā asurā manuṣyāḥkuto nu vidyādhara-cāraṇādayaḥ

स्वयम्भूर्नारद: शम्भु: कुमार: कपिलो मनु: । प्रह्लादो जनको भीष्मो बलिर्वैयासकिर्वयम् ॥ २० ॥ द्वादशैते विजानीमो धर्मं भागवतं भटा: । गुह्यं विशुद्धं दुर्बोधं यं ज्ञात्वामृतमश्नुते ॥ २१ ॥

svayambhūr nāradaḥ śambhuḥkumāraḥ kapilo manuḥprahlādo janako bhīṣmobalir vaiyāsakir vayam

एतावानेव लोकेऽस्मिन् पुंसां धर्म: पर: स्मृत: । भक्तियोगो भगवति तन्नामग्रहणादिभि: ॥ २२ ॥

etāvān eva loke ’sminpuṁsāṁ dharmaḥ paraḥ smṛtaḥbhakti-yogo bhagavatitan-nāma-grahaṇādibhiḥ

नामोच्चारणमाहात्म्यं हरे: पश्यत पुत्रका: । अजामिलोऽपि येनैव मृत्युपाशादमुच्यत ॥ २३ ॥

nāmoccāraṇa-māhātmyaṁhareḥ paśyata putrakāḥajāmilo ’pi yenaivamṛtyu-pāśād amucyata

एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसांसङ्कीर्तनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् । विक्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपिनारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम् ॥ २४ ॥

etāvatālam agha-nirharaṇāya puṁsāṁsaṅkīrtanaṁ bhagavato guṇa-karma-nāmnāmvikruśya putram aghavān yad ajāmilo ’pinārāyaṇeti mriyamāṇa iyāya muktim

प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयंदेव्या विमोहितमतिर्बत माययालम् । त्रय्यां जडीकृतमतिर्मधुपुष्पितायांवैतानिके महति कर्मणि युज्यमान: ॥ २५ ॥

prāyeṇa veda tad idaṁ na mahājano ’yaṁdevyā vimohita-matir bata māyayālamtrayyāṁ jaḍī-kṛta-matir madhu-puṣpitāyāṁvaitānike mahati karmaṇi yujyamānaḥ

एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्तेसर्वात्मना विदधते खलु भावयोगम् । ते मे न दण्डमर्हन्त्यथ यद्यमीषांस्यात् पातकं तदपि हन्त्युरुगायवाद: ॥ २६ ॥

evaṁ vimṛśya sudhiyo bhagavaty anantesarvātmanā vidadhate khalu bhāva-yogamte me na daṇḍam arhanty atha yady amīṣāṁsyāt pātakaṁ tad api hanty urugāya-vādaḥ

ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथाये साधव: समद‍ृशो भगवत्प्रपन्ना: । तान्नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान्नैषां वयं न च वय: प्रभवाम दण्डे ॥ २७ ॥

te deva-siddha-parigīta-pavitra-gāthāye sādhavaḥ samadṛśo bhagavat-prapannāḥtān nopasīdata harer gadayābhiguptānnaiṣāṁ vayaṁ na ca vayaḥ prabhavāma daṇḍe

तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द-पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् । निष्किञ्चनै: परमहंसकुलैरसङ्गै-र्जुष्टाद्गृहे निरयवर्त्मनि बद्धतृष्णान् ॥ २८ ॥

tān ānayadhvam asato vimukhān mukunda-pādāravinda-makaranda-rasād ajasramniṣkiñcanaiḥ paramahaṁsa-kulair asaṅgairjuṣṭād gṛhe niraya-vartmani baddha-tṛṣṇān

जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयंचेतश्च न स्मरति तच्चरणारविन्दम् । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापितानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान् ॥ २९ ॥

jihvā na vakti bhagavad-guṇa-nāmadheyaṁcetaś ca na smarati tac-caraṇāravindamkṛṣṇāya no namati yac-chira ekadāpitān ānayadhvam asato ’kṛta-viṣṇu-kṛtyān

तत् क्षम्यतां स भगवान् पुरुष: पुराणोनारायण: स्वपुरुषैर्यदसत्कृतं न: । स्वानामहो न विदुषां रचिताञ्जलीनांक्षान्तिर्गरीयसि नम: पुरुषाय भूम्ने ॥ ३० ॥

tat kṣamyatāṁ sa bhagavān puruṣaḥ purāṇonārāyaṇaḥ sva-puruṣair yad asat kṛtaṁ naḥsvānām aho na viduṣāṁ racitāñjalīnāṁkṣāntir garīyasi namaḥ puruṣāya bhūmne

तस्मात् सङ्कीर्तनं विष्णोर्जगन्मङ्गलमंहसाम् । महतामपि कौरव्य विद्ध्यैकान्तिकनिष्कृतम् ॥ ३१ ॥

tasmāt saṅkīrtanaṁ viṣṇorjagan-maṅgalam aṁhasāmmahatām api kauravyaviddhy aikāntika-niṣkṛtam

श‍ृण्वतां गृणतां वीर्याण्युद्दामानि हरेर्मुहु: । यथा सुजातया भक्त्या शुद्ध्येन्नात्मा व्रतादिभि: ॥ ३२ ॥

śṛṇvatāṁ gṛṇatāṁ vīryāṇyuddāmāni harer muhuḥyathā sujātayā bhaktyāśuddhyen nātmā vratādibhiḥ

कृष्णाङ्‌घ्रिपद्ममधुलिण् न पुनर्विसृष्ट-मायागुणेषु रमते वृजिनावहेषु । अन्यस्तु कामहत आत्मरज: प्रमार्ष्टु-मीहेत कर्म यत एव रज: पुन: स्यात् ॥ ३३ ॥

kṛṣṇāṅghri-padma-madhu-liṇ na punar visṛṣṭa-māyā-guṇeṣu ramate vṛjināvaheṣuanyas tu kāma-hata ātma-rajaḥ pramārṣṭumīheta karma yata eva rajaḥ punaḥ syāt

इत्थं स्वभर्तृगदितं भगवन्महित्वंसंस्मृत्य विस्मितधियो यमकिङ्करास्ते । नैवाच्युताश्रयजनं प्रतिशङ्कमानाद्रष्टुं च बिभ्यति तत: प्रभृति स्म राजन् ॥ ३४ ॥

itthaṁ svabhartṛ-gaditaṁ bhagavan-mahitvaṁsaṁsmṛtya vismita-dhiyo yama-kiṅkarās tenaivācyutāśraya-janaṁ pratiśaṅkamānādraṣṭuṁ ca bibhyati tataḥ prabhṛti sma rājan

इतिहासमिमं गुह्यं भगवान् कुम्भसम्भव: । कथयामास मलय आसीनो हरिमर्चयन् ॥ ३५ ॥

itihāsam imaṁ guhyaṁbhagavān kumbha-sambhavaḥkathayām āsa malayaāsīno harim arcayan