Canto 6, Chapter 4

श्रीराजोवाचदेवासुरनृणां सर्गो नागानां मृगपक्षिणाम् । सामासिकस्त्वया प्रोक्तो यस्तु स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ १ ॥ तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा । अनुसर्गं यया शक्त्या ससर्ज भगवान् पर: ॥ २ ॥

śrī-rājovācadevāsura-nṛṇāṁ sargonāgānāṁ mṛga-pakṣiṇāmsāmāsikas tvayā proktoyas tu svāyambhuve ’ntare

श्रीसूत उवाच इति सम्प्रश्नमाकर्ण्य राजर्षेर्बादरायणि: । प्रतिनन्द्य महायोगी जगाद मुनिसत्तमा: ॥ ३ ॥

śrī-sūta uvācaiti sampraśnam ākarṇyarājarṣer bādarāyaṇiḥpratinandya mahā-yogījagāda muni-sattamāḥ

श्रीशुक उवाच यदा प्रचेतस: पुत्रा दश प्राचीनबर्हिष: । अन्त:समुद्रादुन्मग्ना दद‍ृशुर्गां द्रुमैर्वृताम् ॥ ४ ॥

śrī-śuka uvācayadā pracetasaḥ putrādaśa prācīnabarhiṣaḥantaḥ-samudrād unmagnādadṛśur gāṁ drumair vṛtām

द्रुमेभ्य: क्रुध्यमानास्ते तपोदीपितमन्यव: । मुखतो वायुमग्निं च ससृजुस्तद्दिधक्षया ॥ ५ ॥

drumebhyaḥ krudhyamānās tetapo-dīpita-manyavaḥmukhato vāyum agniṁ casasṛjus tad-didhakṣayā

ताभ्यां निर्दह्यमानांस्तानुपलभ्य कुरूद्वह । राजोवाच महान् सोमो मन्युं प्रशमयन्निव ॥ ६ ॥

tābhyāṁ nirdahyamānāṁs tānupalabhya kurūdvaharājovāca mahān somomanyuṁ praśamayann iva

न द्रुमेभ्यो महाभागा दीनेभ्यो द्रोग्धुमर्हथ । विवर्धयिषवो यूयं प्रजानां पतय: स्मृता: ॥ ७ ॥

na drumebhyo mahā-bhāgādīnebhyo drogdhum arhathavivardhayiṣavo yūyaṁprajānāṁ patayaḥ smṛtāḥ

अहो प्रजापतिपतिर्भगवान् हरिरव्यय: । वनस्पतीनोषधीश्च ससर्जोर्जमिषं विभु: ॥ ८ ॥

aho prajāpati-patirbhagavān harir avyayaḥvanaspatīn oṣadhīś casasarjorjam iṣaṁ vibhuḥ

अन्नं चराणामचरा ह्यपद: पादचारिणाम् । अहस्ता हस्तयुक्तानां द्विपदां च चतुष्पद: ॥ ९ ॥

annaṁ carāṇām acarāhy apadaḥ pāda-cāriṇāmahastā hasta-yuktānāṁdvi-padāṁ ca catuṣ-padaḥ

यूयं च पित्रान्वादिष्टा देवदेवेन चानघा: । प्रजासर्गाय हि कथं वृक्षान्निर्दग्धुमर्हथ ॥ १० ॥

yūyaṁ ca pitrānvādiṣṭādeva-devena cānaghāḥprajā-sargāya hi kathaṁvṛkṣān nirdagdhum arhatha

आतिष्ठत सतां मार्गं कोपं यच्छत दीपितम् । पित्रा पितामहेनापि जुष्टं व: प्रपितामहै: ॥ ११ ॥

ātiṣṭhata satāṁ mārgaṁkopaṁ yacchata dīpitampitrā pitāmahenāpijuṣṭaṁ vaḥ prapitāmahaiḥ

तोकानां पितरौ बन्धू द‍ृश: पक्ष्म स्त्रिया: पति: । पति: प्रजानां भिक्षूणां गृह्यज्ञानां बुध: सुहृत् ॥ १२ ॥

tokānāṁ pitarau bandhūdṛśaḥ pakṣma striyāḥ patiḥpatiḥ prajānāṁ bhikṣūṇāṁgṛhy ajñānāṁ budhaḥ suhṛt

अन्तर्देहेषु भूतानामात्मास्ते हरिरीश्वर: । सर्वं तद्धिष्ण्यमीक्षध्वमेवं वस्तोषितो ह्यसौ ॥ १३ ॥

antar deheṣu bhūtānāmātmāste harir īśvaraḥsarvaṁ tad-dhiṣṇyam īkṣadhvamevaṁ vas toṣito hy asau

य: समुत्पतितं देह आकाशान्मन्युमुल्बणम् । आत्मजिज्ञासया यच्छेत्स गुणानतिवर्तते ॥ १४ ॥

yaḥ samutpatitaṁ dehaākāśān manyum ulbaṇamātma-jijñāsayā yacchetsa guṇān ativartate

अलं दग्धैर्द्रुमैर्दीनै: खिलानां शिवमस्तु व: । वार्क्षी ह्येषा वरा कन्या पत्नीत्वे प्रतिगृह्यताम् ॥ १५ ॥

alaṁ dagdhair drumair dīnaiḥkhilānāṁ śivam astu vaḥvārkṣī hy eṣā varā kanyāpatnītve pratigṛhyatām

इत्यामन्‍त्र्‍य वरारोहां कन्यामाप्सरसीं नृप । सोमो राजा ययौ दत्त्वा ते धर्मेणोपयेमिरे ॥ १६ ॥

ity āmantrya varārohāṁkanyām āpsarasīṁ nṛpasomo rājā yayau dattvāte dharmeṇopayemire

तेभ्यस्तस्यां समभवद् दक्ष: प्राचेतस: किल । यस्य प्रजाविसर्गेण लोका आपूरितास्त्रय: ॥ १७ ॥

tebhyas tasyāṁ samabhavaddakṣaḥ prācetasaḥ kilayasya prajā-visargeṇalokā āpūritās trayaḥ

यथा ससर्ज भूतानि दक्षो दुहितृवत्सल: । रेतसा मनसा चैव तन्ममावहित: श‍ृणु ॥ १८ ॥

yathā sasarja bhūtānidakṣo duhitṛ-vatsalaḥretasā manasā caivatan mamāvahitaḥ śṛṇu

मनसैवासृजत्पूर्वं प्रजापतिरिमा: प्रजा: । देवासुरमनुष्यादीन्नभ:स्थलजलौकस: ॥ १९ ॥

manasaivāsṛjat pūrvaṁprajāpatir imāḥ prajāḥdevāsura-manuṣyādīnnabhaḥ-sthala-jalaukasaḥ

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापति: । विन्ध्यपादानुपव्रज्य सोऽचरद्‌दुष्करं तप: ॥ २० ॥

tam abṛṁhitam ālokyaprajā-sargaṁ prajāpatiḥvindhya-pādān upavrajyaso ’carad duṣkaraṁ tapaḥ

तत्राघमर्षणं नाम तीर्थं पापहरं परम् । उपस्पृश्यानुसवनं तपसातोषयद्धरिम् ॥ २१ ॥

tatrāghamarṣaṇaṁ nāmatīrthaṁ pāpa-haraṁ paramupaspṛśyānusavanaṁtapasātoṣayad dharim

अस्तौषीद्धंसगुह्येन भगवन्तमधोक्षजम् । तुभ्यं तदभिधास्यामि कस्यातुष्यद्यथा हरि: ॥ २२ ॥

astauṣīd dhaṁsa-guhyenabhagavantam adhokṣajamtubhyaṁ tad abhidhāsyāmikasyātuṣyad yathā hariḥ

श्रीप्रजापतिरुवाचनम: परायावितथानुभूतयेगुणत्रयाभासनिमित्तबन्धवे । अद‍ृष्टधाम्ने गुणतत्त्वबुद्धिभि-र्निवृत्तमानाय दधे स्वयम्भुवे ॥ २३ ॥

śrī-prajāpatir uvācanamaḥ parāyāvitathānubhūtayeguṇa-trayābhāsa-nimitta-bandhaveadṛṣṭa-dhāmne guṇa-tattva-buddhibhirnivṛtta-mānāya dadhe svayambhuve

न यस्य सख्यं पुरुषोऽवैति सख्यु:सखा वसन् संवसत: पुरेऽस्मिन् । गुणो यथा गुणिनो व्यक्तद‍ृष्टे-स्तस्मै महेशाय नमस्करोमि ॥ २४ ॥

na yasya sakhyaṁ puruṣo ’vaiti sakhyuḥsakhā vasan saṁvasataḥ pure ’sminguṇo yathā guṇino vyakta-dṛṣṭestasmai maheśāya namaskaromi

देहोऽसवोऽक्षा मनवो भूतमात्रा-मात्मानमन्यं च विदु: परं यत् । सर्वं पुमान् वेद गुणांश्च तज्ज्ञोन वेद सर्वज्ञमनन्तमीडे ॥ २५ ॥

deho ’savo ’kṣā manavo bhūta-mātrāmātmānam anyaṁ ca viduḥ paraṁ yatsarvaṁ pumān veda guṇāṁś ca taj-jñona veda sarva-jñam anantam īḍe

यदोपरामो मनसो नामरूप-रूपस्य द‍ृष्टस्मृतिसम्प्रमोषात् । य ईयते केवलया स्वसंस्थयाहंसाय तस्मै शुचिसद्मने नम: ॥ २६ ॥

yadoparāmo manaso nāma-rūpa-rūpasya dṛṣṭa-smṛti-sampramoṣātya īyate kevalayā sva-saṁsthayāhaṁsāya tasmai śuci-sadmane namaḥ

मनीषिणोऽन्तर्हृदि सन्निवेशितंस्वशक्तिभिर्नवभिश्च त्रिवृद्भ‍ि: । वह्निं यथा दारुणि पाञ्चदश्यंमनीषया निष्कर्षन्ति गूढम् ॥ २७ ॥ स वै ममाशेषविशेषमायानिषेधनिर्वाणसुखानुभूति: । स सर्वनामा स च विश्वरूप:प्रसीदतामनिरुक्तात्मशक्ति: ॥ २८ ॥

manīṣiṇo ’ntar-hṛdi sanniveśitaṁsva-śaktibhir navabhiś ca trivṛdbhiḥvahniṁ yathā dāruṇi pāñcadaśyaṁmanīṣayā niṣkarṣanti gūḍham

यद्यन्निरुक्तं वचसा निरूपितंधियाक्षभिर्वा मनसोत यस्य । मा भूत्स्वरूपं गुणरूपं हि तत्तत्स वै गुणापायविसर्गलक्षण: ॥ २९ ॥

yad yan niruktaṁ vacasā nirūpitaṁdhiyākṣabhir vā manasota yasyamā bhūt svarūpaṁ guṇa-rūpaṁ hi tat tatsa vai guṇāpāya-visarga-lakṣaṇaḥ

यस्मिन्यतो येन च यस्य यस्मैयद्यो यथा कुरुते कार्यते च । परावरेषां परमं प्राक् प्रसिद्धंतद् ब्रह्म तद्धेतुरनन्यदेकम् ॥ ३० ॥

yasmin yato yena ca yasya yasmaiyad yo yathā kurute kāryate caparāvareṣāṁ paramaṁ prāk prasiddhaṁtad brahma tad dhetur ananyad ekam

यच्छक्तयो वदतां वादिनां वैविवादसंवादभुवो भवन्ति । कुर्वन्ति चैषां मुहुरात्ममोहंतस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूम्ने ॥ ३१ ॥

yac-chaktayo vadatāṁ vādināṁ vaivivāda-saṁvāda-bhuvo bhavantikurvanti caiṣāṁ muhur ātma-mohaṁtasmai namo ’nanta-guṇāya bhūmne

अस्तीति नास्तीति च वस्तुनिष्ठयो-रेकस्थयोर्भिन्नविरुद्धधर्मणो: । अवेक्षितं किञ्चन योगसाङ्ख्ययो:समं परं ह्यनुकूलं बृहत्तत् ॥ ३२ ॥

astīti nāstīti ca vastu-niṣṭhayoreka-sthayor bhinna-viruddha-dharmaṇoḥavekṣitaṁ kiñcana yoga-sāṅkhyayoḥsamaṁ paraṁ hy anukūlaṁ bṛhat tat

योऽनुग्रहार्थं भजतां पादमूल-मनामरूपो भगवाननन्त: । नामानि रूपाणि च जन्मकर्मभि-र्भेजे स मह्यं परम: प्रसीदतु ॥ ३३ ॥

yo ’nugrahārthaṁ bhajatāṁ pāda-mūlamanāma-rūpo bhagavān anantaḥnāmāni rūpāṇi ca janma-karmabhirbheje sa mahyaṁ paramaḥ prasīdatu

य: प्राकृतैर्ज्ञानपथैर्जनानांयथाशयं देहगतो विभाति । यथानिल: पार्थिवमाश्रितो गुणंस ईश्वरो मे कुरुतां मनोरथम् ॥ ३४ ॥

yaḥ prākṛtair jñāna-pathair janānāṁyathāśayaṁ deha-gato vibhātiyathānilaḥ pārthivam āśrito guṇaṁsa īśvaro me kurutāṁ manoratham

श्रीशुक उवाच इति स्तुत: संस्तुवत: स तस्मिन्नघमर्षणे । प्रादुरासीत्कुरुश्रेष्ठ भगवान् भक्तवत्सल: ॥ ३५ ॥ कृतपाद: सुपर्णांसे प्रलम्बाष्टमहाभुज: । चक्रशङ्खासिचर्मेषुधनु:पाशगदाधर: ॥ ३६ ॥ पीतवासा घनश्याम: प्रसन्नवदनेक्षण: । वनमालानिवीताङ्गो लसच्छ्रीवत्सकौस्तुभ: ॥ ३७ ॥ महाकिरीटकटक: स्फुरन्मकरकुण्डल: । काञ्‍च्यङ्गुलीयवलयनूपुराङ्गदभूषित: ॥ ३८ ॥ त्रैलोक्यमोहनं रूपं बिभ्रत् त्रिभुवनेश्वर: । वृतो नारदनन्दाद्यै: पार्षदै: सुरयूथपै: । स्तूयमानोऽनुगायद्भ‍ि: सिद्धगन्धर्वचारणै: ॥ ३९ ॥

śrī-śuka uvācaiti stutaḥ saṁstuvataḥsa tasminn aghamarṣaṇeprādurāsīt kuru-śreṣṭhabhagavān bhakta-vatsalaḥ

रूपं तन्महदाश्चर्यं विचक्ष्यागतसाध्वस: । ननाम दण्डवद्भ‍ूमौ प्रहृष्टात्मा प्रजापति: ॥ ४० ॥

rūpaṁ tan mahad-āścaryaṁvicakṣyāgata-sādhvasaḥnanāma daṇḍavad bhūmauprahṛṣṭātmā prajāpatiḥ

न किञ्चनोदीरयितुमशकत् तीव्रया मुदा । आपूरितमनोद्वारैर्ह्रदिन्य इव निर्झरै: ॥ ४१ ॥

na kiñcanodīrayitumaśakat tīvrayā mudāāpūrita-manodvārairhradinya iva nirjharaiḥ

तं तथावनतं भक्तं प्रजाकामं प्रजापतिम् । चित्तज्ञ: सर्वभूतानामिदमाह जनार्दन: ॥ ४२ ॥

taṁ tathāvanataṁ bhaktaṁprajā-kāmaṁ prajāpatimcitta-jñaḥ sarva-bhūtānāmidam āha janārdanaḥ

श्रीभगवानुवाचप्राचेतस महाभाग संसिद्धस्तपसा भवान् । यच्छ्रद्धया मत्परया मयि भावं परं गत: ॥ ४३ ॥

śrī-bhagavān uvācaprācetasa mahā-bhāgasaṁsiddhas tapasā bhavānyac chraddhayā mat-parayāmayi bhāvaṁ paraṁ gataḥ

प्रीतोऽहं ते प्रजानाथ यत्तेऽस्योद्बृंहणं तप: । ममैष कामो भूतानां यद्भ‍ूयासुर्विभूतय: ॥ ४४ ॥

prīto ’haṁ te prajā-nāthayat te ’syodbṛṁhaṇaṁ tapaḥmamaiṣa kāmo bhūtānāṁyad bhūyāsur vibhūtayaḥ

ब्रह्मा भवो भवन्तश्च मनवो विबुधेश्वरा: । विभूतयो मम ह्येता भूतानां भूतिहेतव: ॥ ४५ ॥

brahmā bhavo bhavantaś camanavo vibudheśvarāḥvibhūtayo mama hy etābhūtānāṁ bhūti-hetavaḥ

तपो मे हृदयं ब्रह्मंस्तनुर्विद्या क्रियाकृति: । अङ्गानि क्रतवो जाता धर्म आत्मासव: सुरा: ॥ ४६ ॥

tapo me hṛdayaṁ brahmaṁstanur vidyā kriyākṛtiḥaṅgāni kratavo jātādharma ātmāsavaḥ surāḥ

अहमेवासमेवाग्रे नान्यत् किञ्चान्तरं बहि: । संज्ञानमात्रमव्यक्तं प्रसुप्तमिव विश्वत: ॥ ४७ ॥

aham evāsam evāgrenānyat kiñcāntaraṁ bahiḥsaṁjñāna-mātram avyaktaṁprasuptam iva viśvataḥ

मय्यनन्तगुणेऽनन्ते गुणतो गुणविग्रह: । यदासीत्तत एवाद्य: स्वयम्भू: समभूदज: ॥ ४८ ॥

mayy ananta-guṇe ’nanteguṇato guṇa-vigrahaḥyadāsīt tata evādyaḥsvayambhūḥ samabhūd ajaḥ

स वै यदा महादेवो मम वीर्योपबृंहित: । मेने खिलमिवात्मानमुद्यत: स्वर्गकर्मणि ॥ ४९ ॥ अथ मेऽभिहितो देवस्तपोऽतप्यत दारुणम् । नव विश्वसृजो युष्मान् येनादावसृजद्विभु: ॥ ५० ॥

sa vai yadā mahādevomama vīryopabṛṁhitaḥmene khilam ivātmānamudyataḥ svarga-karmaṇi

एषा पञ्चजनस्याङ्ग दुहिता वै प्रजापते: । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम् ॥ ५१ ॥

eṣā pañcajanasyāṅgaduhitā vai prajāpateḥasiknī nāma patnītveprajeśa pratigṛhyatām

मिथुनव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुन: । मिथुनव्यवायधर्मिण्यां भूरिशो भावयिष्यसि ॥ ५२ ॥

mithuna-vyavāya-dharmas tvaṁprajā-sargam imaṁ punaḥmithuna-vyavāya-dharmiṇyāṁbhūriśo bhāvayiṣyasi

त्वत्तोऽधस्तात्प्रजा: सर्वा मिथुनीभूय मायया । मदीयया भविष्यन्ति हरिष्यन्ति च मे बलिम् ॥ ५३ ॥

tvatto ’dhastāt prajāḥ sarvāmithunī-bhūya māyayāmadīyayā bhaviṣyantihariṣyanti ca me balim

श्रीशुक उवाच इत्युक्त्वा मिषतस्तस्य भगवान् विश्वभावन: । स्वप्नोपलब्धार्थ इव तत्रैवान्तर्दधे हरि: ॥ ५४ ॥

śrī-śuka uvācaity uktvā miṣatas tasyabhagavān viśva-bhāvanaḥsvapnopalabdhārtha ivatatraivāntardadhe hariḥ