Canto 6, Chapter 5

श्रीशुक उवाच तस्यां स पाञ्चजन्यां वै विष्णुमायोपबृंहित: । हर्यश्वसंज्ञानयुतं पुत्रानजनयद्विभु: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācatasyāṁ sa pāñcajanyāṁ vaiviṣṇu-māyopabṛṁhitaḥharyaśva-saṁjñān ayutaṁputrān ajanayad vibhuḥ

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्वे दाक्षायणा नृप । पित्रा प्रोक्ता: प्रजासर्गे प्रतीचीं प्रययुर्दिशम् ॥ २ ॥

apṛthag-dharma-śīlās tesarve dākṣāyaṇā nṛpapitrā proktāḥ prajā-sargepratīcīṁ prayayur diśam

तत्र नारायणसरस्तीर्थं सिन्धुसमुद्रयो: । सङ्गमो यत्र सुमहन्मुनिसिद्धनिषेवितम् ॥ ३ ॥

tatra nārāyaṇa-sarastīrthaṁ sindhu-samudrayoḥsaṅgamo yatra sumahanmuni-siddha-niṣevitam

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । धर्मे पारमहंस्ये च प्रोत्पन्नमतयोऽप्युत ॥ ४ ॥ तेपिरे तप एवोग्रं पित्रादेशेन यन्त्रिता: । प्रजाविवृद्धये यत्तान् देवर्षिस्तान् ददर्श ह ॥ ५ ॥

tad-upasparśanād evavinirdhūta-malāśayāḥdharme pāramahaṁsye caprotpanna-matayo ’py uta

उवाच चाथ हर्यश्वा: कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजा: । अद‍ृष्ट्वान्तं भुवो यूयं बालिशा बत पालका: ॥ ६ ॥ तथैकपुरुषं राष्ट्रं बिलं चाद‍ृष्टनिर्गमम् । बहुरूपां स्त्रियं चापि पुमांसं पुंश्चलीपतिम् ॥ ७ ॥ नदीमुभयतो वाहां पञ्चपञ्चाद्भ‍ुतं गृहम् । क्‍वचिद्धंसं चित्रकथं क्षौरपव्यं स्वयं भ्रमि ॥ ८ ॥

uvāca cātha haryaśvāḥkathaṁ srakṣyatha vai prajāḥadṛṣṭvāntaṁ bhuvo yūyaṁbāliśā bata pālakāḥ

कथं स्वपितुरादेशमविद्वांसो विपश्चित: । अनुरूपमविज्ञाय अहो सर्गं करिष्यथ ॥ ९ ॥

kathaṁ sva-pitur ādeśamavidvāṁso vipaścitaḥanurūpam avijñāyaaho sargaṁ kariṣyatha

श्रीशुक उवाच तन्निशम्याथ हर्यश्वा औत्पत्तिकमनीषया । वाच: कूटं तु देवर्षे: स्वयं विममृशुर्धिया ॥ १० ॥

śrī-śuka uvācatan niśamyātha haryaśvāautpattika-manīṣayāvācaḥ kūṭaṁ tu devarṣeḥsvayaṁ vimamṛśur dhiyā

भू: क्षेत्रं जीवसंज्ञं यदनादि निजबन्धनम् । अद‍ृष्ट्वा तस्य निर्वाणं किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ ११ ॥

bhūḥ kṣetraṁ jīva-saṁjñaṁ yadanādi nija-bandhanamadṛṣṭvā tasya nirvāṇaṁkim asat-karmabhir bhavet

एक एवेश्वरस्तुर्यो भगवान् स्वाश्रय: पर: । तमद‍ृष्ट्वाभवं पुंस: किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १२ ॥

eka eveśvaras turyobhagavān svāśrayaḥ paraḥtam adṛṣṭvābhavaṁ puṁsaḥkim asat-karmabhir bhavet

पुमान्नैवैति यद्गत्वा बिलस्वर्गं गतो यथा । प्रत्यग्धामाविद इह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १३ ॥

pumān naivaiti yad gatvābila-svargaṁ gato yathāpratyag-dhāmāvida ihakim asat-karmabhir bhavet

नानारूपात्मनो बुद्धि: स्वैरिणीव गुणान्विता । तन्निष्ठामगतस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १४ ॥

nānā-rūpātmano buddhiḥsvairiṇīva guṇānvitātan-niṣṭhām agatasyehakim asat-karmabhir bhavet

तत्सङ्गभ्रंशितैश्वर्यं संसरन्तं कुभार्यवत् । तद्गतीरबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १५ ॥

tat-saṅga-bhraṁśitaiśvaryaṁsaṁsarantaṁ kubhāryavattad-gatīr abudhasyehakim asat-karmabhir bhavet

सृष्ट्यप्ययकरीं मायां वेलाकूलान्तवेगिताम् । मत्तस्य तामविज्ञस्य किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १६ ॥

sṛṣṭy-apyaya-karīṁ māyāṁvelā-kūlānta-vegitāmmattasya tām avijñasyakim asat-karmabhir bhavet

पञ्चविंशतितत्त्वानां पुरुषोऽद्भ‍ुतदर्पण: । अध्यात्ममबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १७ ॥

pañca-viṁśati-tattvānāṁpuruṣo ’dbhuta-darpaṇaḥadhyātmam abudhasyehakim asat-karmabhir bhavet

ऐश्वरं शास्त्रमुत्सृज्य बन्धमोक्षानुदर्शनम् । विविक्तपदमज्ञाय किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १८ ॥

aiśvaraṁ śāstram utsṛjyabandha-mokṣānudarśanamvivikta-padam ajñāyakim asat-karmabhir bhavet

कालचक्रं भ्रमि तीक्ष्णं सर्वं निष्कर्षयज्जगत् । स्वतन्त्रमबुधस्येह किमसत्कर्मभिर्भवेत् ॥ १९ ॥

kāla-cakraṁ bhrami tīkṣṇaṁsarvaṁ niṣkarṣayaj jagatsvatantram abudhasyehakim asat-karmabhir bhavet

शास्त्रस्य पितुरादेशं यो न वेद निवर्तकम् । कथं तदनुरूपाय गुणविस्रम्भ्युपक्रमेत् ॥ २० ॥

śāstrasya pitur ādeśaṁyo na veda nivartakamkathaṁ tad-anurūpāyaguṇa-visrambhy upakramet

इति व्यवसिता राजन् हर्यश्वा एकचेतस: । प्रययुस्तं परिक्रम्य पन्थानमनिवर्तनम् ॥ २१ ॥

iti vyavasitā rājanharyaśvā eka-cetasaḥprayayus taṁ parikramyapanthānam anivartanam

स्वरब्रह्मणि निर्भातहृषीकेशपदाम्बुजे । अखण्डं चित्तमावेश्य लोकाननुचरन्मुनि: ॥ २२ ॥

svara-brahmaṇi nirbhāta-hṛṣīkeśa-padāmbujeakhaṇḍaṁ cittam āveśyalokān anucaran muniḥ

नाशं निशम्य पुत्राणां नारदाच्छीलशालिनाम् । अन्वतप्यत क: शोचन् सुप्रजस्त्वं शुचां पदम् ॥ २३ ॥

nāśaṁ niśamya putrāṇāṁnāradāc chīla-śālināmanvatapyata kaḥ śocansuprajastvaṁ śucāṁ padam

स भूय: पाञ्चजन्यायामजेन परिसान्‍त्‍वित: । पुत्रानजनयद्दक्ष: सवलाश्वान्सहस्रिण: ॥ २४ ॥

sa bhūyaḥ pāñcajanyāyāmajena parisāntvitaḥputrān ajanayad dakṣaḥsavalāśvān sahasriṇaḥ

ते च पित्रा समादिष्टा: प्रजासर्गे धृतव्रता: । नारायणसरो जग्मुर्यत्र सिद्धा: स्वपूर्वजा: ॥ २५ ॥

te ca pitrā samādiṣṭāḥprajā-sarge dhṛta-vratāḥnārāyaṇa-saro jagmuryatra siddhāḥ sva-pūrvajāḥ

तदुपस्पर्शनादेव विनिर्धूतमलाशया: । जपन्तो ब्रह्म परमं तेपुस्तत्र महत्तप: ॥ २६ ॥

tad-upasparśanād evavinirdhūta-malāśayāḥjapanto brahma paramaṁtepus tatra mahat tapaḥ

अब्भक्षा: कतिचिन्मासान् कतिचिद्वायुभोजना: । आराधयन् मन्त्रमिममभ्यस्यन्त इडस्पतिम् ॥ २७ ॥ ॐ नमो नारायणाय पुरुषाय महात्मने । विशुद्धसत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि ॥ २८ ॥

ab-bhakṣāḥ katicin māsānkaticid vāyu-bhojanāḥārādhayan mantram imamabhyasyanta iḍaspatim

इति तानपि राजेन्द्र प्रजासर्गधियो मुनि: । उपेत्य नारद: प्राह वाच: कूटानि पूर्ववत् ॥ २९ ॥

iti tān api rājendraprajā-sarga-dhiyo muniḥupetya nāradaḥ prāhavācaḥ kūṭāni pūrvavat

दाक्षायणा: संश‍ृणुत गदतो निगमं मम । अन्विच्छतानुपदवीं भ्रातृणां भ्रातृवत्सला: ॥ ३० ॥

dākṣāyaṇāḥ saṁśṛṇutagadato nigamaṁ mamaanvicchatānupadavīṁbhrātṝṇāṁ bhrātṛ-vatsalāḥ

भ्रातृणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्मवित् । स पुण्यबन्धु: पुरुषो मरुद्भ‍ि: सह मोदते ॥ ३१ ॥

bhrātṝṇāṁ prāyaṇaṁ bhrātāyo ’nutiṣṭhati dharmavitsa puṇya-bandhuḥ puruṣomarudbhiḥ saha modate

एतावदुक्त्वा प्रययौ नारदोऽमोघदर्शन: । तेऽपि चान्वगमन् मार्गं भ्रातृणामेव मारिष ॥ ३२ ॥

etāvad uktvā prayayaunārado ’mogha-darśanaḥte ’pi cānvagaman mārgaṁbhrātṝṇām eva māriṣa

सध्रीचीनं प्रतीचीनं परस्यानुपथं गता: । नाद्यापि ते निवर्तन्ते पश्चिमा यामिनीरिव ॥ ३३ ॥

sadhrīcīnaṁ pratīcīnaṁparasyānupathaṁ gatāḥnādyāpi te nivartantepaścimā yāminīr iva

एतस्मिन् काल उत्पातान् बहून् पश्यन् प्रजापति: । पूर्ववन्नारदकृतं पुत्रनाशमुपाश‍ृणोत् ॥ ३४ ॥

etasmin kāla utpātānbahūn paśyan prajāpatiḥpūrvavan nārada-kṛtaṁputra-nāśam upāśṛṇot

चुक्रोध नारदायासौ पुत्रशोकविमूर्च्छित: । देवर्षिमुपलभ्याह रोषाद्विस्फुरिताधर: ॥ ३५ ॥

cukrodha nāradāyāsauputra-śoka-vimūrcchitaḥdevarṣim upalabhyāharoṣād visphuritādharaḥ

श्रीदक्ष उवाच अहो असाधो साधूनां साधुलिङ्गेन नस्त्वया । असाध्वकार्यर्भकाणां भिक्षोर्मार्ग: प्रदर्शित: ॥ ३६ ॥

śrī-dakṣa uvācaaho asādho sādhūnāṁsādhu-liṅgena nas tvayāasādhv akāry arbhakāṇāṁbhikṣor mārgaḥ pradarśitaḥ

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानाममीमांसितकर्मणाम् । विघात: श्रेयस: पाप लोकयोरुभयो: कृत: ॥ ३७ ॥

ṛṇais tribhir amuktānāmamīmāṁsita-karmaṇāmvighātaḥ śreyasaḥ pāpalokayor ubhayoḥ kṛtaḥ

एवं त्वं निरनुक्रोशो बालानां मतिभिद्धरे: । पार्षदमध्ये चरसि यशोहा निरपत्रप: ॥ ३८ ॥

evaṁ tvaṁ niranukrośobālānāṁ mati-bhid dhareḥpārṣada-madhye carasiyaśo-hā nirapatrapaḥ

ननु भागवता नित्यं भूतानुग्रहकातरा: । ऋते त्वां सौहृदघ्नं वै वैरङ्करमवैरिणाम् ॥ ३९ ॥

nanu bhāgavatā nityaṁbhūtānugraha-kātarāḥṛte tvāṁ sauhṛda-ghnaṁ vaivairaṅ-karam avairiṇām

नेत्थं पुंसां विराग: स्यात् त्वया केवलिना मृषा । मन्यसे यद्युपशमं स्‍नेहपाशनिकृन्तनम् ॥ ४० ॥

netthaṁ puṁsāṁ virāgaḥ syāttvayā kevalinā mṛṣāmanyase yady upaśamaṁsneha-pāśa-nikṛntanam

नानुभूय न जानाति पुमान् विषयतीक्ष्णताम् । निर्विद्यते स्वयं तस्मान्न तथा भिन्नधी: परै: ॥ ४१ ॥

nānubhūya na jānātipumān viṣaya-tīkṣṇatāmnirvidyate svayaṁ tasmānna tathā bhinna-dhīḥ paraiḥ

यन्नस्त्वं कर्मसन्धानां साधूनां गृहमेधिनाम् । कृतवानसि दुर्मर्षं विप्रियं तव मर्षितम् ॥ ४२ ॥

yan nas tvaṁ karma-sandhānāṁsādhūnāṁ gṛhamedhināmkṛtavān asi durmarṣaṁvipriyaṁ tava marṣitam

तन्तुकृन्तन यन्नस्त्वमभद्रमचर: पुन: । तस्माल्लोकेषु ते मूढ न भवेद्भ्रमत: पदम् ॥ ४३ ॥

tantu-kṛntana yan nas tvamabhadram acaraḥ punaḥtasmāl lokeṣu te mūḍhana bhaved bhramataḥ padam

श्रीशुक उवाच प्रतिजग्राह तद्ब‍ाढं नारद: साधुसम्मत: । एतावान्साधुवादो हि तितिक्षेतेश्वर: स्वयम् ॥ ४४ ॥

śrī-śuka uvācapratijagrāha tad bāḍhaṁnāradaḥ sādhu-sammataḥetāvān sādhu-vādo hititikṣeteśvaraḥ svayam