Canto 6, Chapter 8

श्रीराजोवाचयया गुप्त: सहस्राक्ष: सवाहान् रिपुसैनिकान् । क्रीडन्निव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम् ॥ १ ॥ भगवंस्तन्ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् । यथाततायिन: शत्रून्येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥ २ ॥

śrī-rājovācayayā guptaḥ sahasrākṣaḥsavāhān ripu-sainikānkrīḍann iva vinirjityatri-lokyā bubhuje śriyam

श्रीबादरायणिरुवाचवृत: पुरोहितस्त्वाष्ट्रो महेन्द्रायानुपृच्छते । नारायणाख्यं वर्माह तदिहैकमना: श‍ृणु ॥ ३ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācavṛtaḥ purohitas tvāṣṭromahendrāyānupṛcchatenārāyaṇākhyaṁ varmāhatad ihaika-manāḥ śṛṇu

श्रीविश्‍वरूप उवाच धौताङ्‌घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्‍मुख: । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यत: शुचि: ॥ ४ ॥ नारायणपरं वर्म सन्नह्येद् भय आगते । पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥ ५ ॥ मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोंङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६ ॥

śrī-viśvarūpa uvācadhautāṅghri-pāṇir ācamyasapavitra udaṅ-mukhaḥkṛta-svāṅga-kara-nyāsomantrābhyāṁ vāg-yataḥ śuciḥ

करन्यासं तत: कुर्याद् द्वादशाक्षरविद्यया । प्रणवादियकारान्तमङ्गुल्यङ्गुष्ठपर्वसु ॥ ७ ॥

kara-nyāsaṁ tataḥ kuryāddvādaśākṣara-vidyayāpraṇavādi-ya-kārāntamaṅguly-aṅguṣṭha-parvasu

न्यसेद्‌धृदय ओंङ्कारं विकारमनु मूर्धनि । षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥ ८ ॥ वेकारं नेत्रयोर्युञ्‍ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु । मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद् बुध: ॥ ९ ॥ सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् । ॐ विष्णवे नम इति ॥ १० ॥

nyased dhṛdaya oṁkāraṁvi-kāram anu mūrdhaniṣa-kāraṁ tu bhruvor madhyeṇa-kāraṁ śikhayā nyaset

आत्मानं परमं ध्यायेद् ध्येयं षट्‍‌शक्तिभिर्युतम् । विद्यातेजस्तपोमूर्तिमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ ११ ॥

ātmānaṁ paramaṁ dhyāyeddhyeyaṁ ṣaṭ-śaktibhir yutamvidyā-tejas-tapo-mūrtimimaṁ mantram udāharet

ॐ हरिर्विदध्यान्मम सर्वरक्षांन्यस्ताङ्‌घ्रिपद्म: पतगेन्द्रपृष्ठे । दरारिचर्मासिगदेषुचाप-पाशान् दधानोऽष्टगुणोऽष्टबाहु: ॥ १२ ॥

om harir vidadhyān mama sarva-rakṣāṁnyastāṅghri-padmaḥ patagendra-pṛṣṭhedarāri-carmāsi-gadeṣu-cāpa-pāśān dadhāno ’ṣṭa-guno ’ṣṭa-bāhuḥ

जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्ति-र्यादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात् । स्थलेषु मायावटुवामनोऽव्यात्त्रिविक्रम: खेऽवतु विश्वरूप: ॥ १३ ॥

jaleṣu māṁ rakṣatu matsya-mūrtiryādo-gaṇebhyo varuṇasya pāśātsthaleṣu māyāvaṭu-vāmano vyāttrivikramaḥ khe vatu viśvarūpaḥ

दुर्गेष्वटव्याजिमुखादिषु प्रभु:पायान्नृसिंहोऽसुरयूथपारि: । विमुञ्चतो यस्य महाट्टहासंदिशो विनेदुर्न्यपतंश्च गर्भा: ॥ १४ ॥

durgeṣv aṭavy-āji-mukhādiṣu prabhuḥpāyān nṛsiṁho ’sura-yūthapāriḥvimuñcato yasya mahāṭṭa-hāsaṁdiśo vinedur nyapataṁś ca garbhāḥ

रक्षत्वसौ माध्वनि यज्ञकल्प:स्वदंष्ट्रयोन्नीतधरो वराह: । रामोऽद्रिकूटेष्वथ विप्रवासेसलक्ष्मणोऽव्याद् भरताग्रजोऽस्मान् ॥ १५ ॥

rakṣatv asau mādhvani yajña-kalpaḥsva-daṁṣṭrayonnīta-dharo varāhaḥrāmo ’dri-kūṭeṣv atha vipravāsesalakṣmaṇo ’vyād bharatāgrajo ’smān

मामुग्रधर्मादखिलात्प्रमादा-न्नारायण: पातु नरश्च हासात् । दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथ:पायाद्गुणेश: कपिल: कर्मबन्धात् ॥ १६ ॥

mām ugra-dharmād akhilāt pramādānnārāyaṇaḥ pātu naraś ca hāsātdattas tv ayogād atha yoga-nāthaḥpāyād guṇeśaḥ kapilaḥ karma-bandhāt

सनत्कुमारोऽवतु कामदेवा-द्धयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् । देवर्षिवर्य: पुरुषार्चनान्तरात्कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात् ॥ १७ ॥

sanat-kumāro ’vatu kāmadevāddhayaśīrṣā māṁ pathi deva-helanātdevarṣi-varyaḥ puruṣārcanāntarātkūrmo harir māṁ nirayād aśeṣāt

धन्वन्तरिर्भगवान् पात्वपथ्याद्द्वन्द्वाद् भयाद‍ृषभो निर्जितात्मा । यज्ञश्च लोकादवताज्जनान्ताद्बलो गणात् क्रोधवशादहीन्द्र: ॥ १८ ॥

dhanvantarir bhagavān pātv apathyāddvandvād bhayād ṛṣabho nirjitātmāyajñaś ca lokād avatāj janāntādbalo gaṇāt krodha-vaśād ahīndraḥ

द्वैपायनो भगवानप्रबोधाद्बुद्धस्तु पाषण्डगणप्रमादात् । कल्कि: कले: कालमलात् प्रपातुधर्मावनायोरुकृतावतार: ॥ १९ ॥

dvaipāyano bhagavān aprabodhādbuddhas tu pāṣaṇḍa-gaṇa-pramādātkalkiḥ kaleḥ kāla-malāt prapātudharmāvanāyoru-kṛtāvatāraḥ

मां केशवो गदया प्रातरव्याद्गोविन्द आसङ्गवमात्तवेणु: । नारायण: प्राह्ण उदात्तशक्ति-र्मध्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणि: ॥ २० ॥

māṁ keśavo gadayā prātar avyādgovinda āsaṅgavam ātta-veṇuḥnārāyaṇaḥ prāhṇa udātta-śaktirmadhyan-dine viṣṇur arīndra-pāṇiḥ

देवोऽपराह्णे मधुहोग्रधन्वासायं त्रिधामावतु माधवो माम् । दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रेनिशीथ एकोऽवतु पद्मनाभ: ॥ २१ ॥

devo ’parāhṇe madhu-hogradhanvāsāyaṁ tri-dhāmāvatu mādhavo māmdoṣe hṛṣīkeśa utārdha-rātreniśītha eko ’vatu padmanābhaḥ

श्रीवत्सधामापररात्र ईश:प्रत्यूष ईशोऽसिधरो जनार्दन: । दामोदरोऽव्यादनुसन्ध्यं प्रभातेविश्वेश्वरो भगवान् कालमूर्ति: ॥ २२ ॥

śrīvatsa-dhāmāpara-rātra īśaḥpratyūṣa īśo ’si-dharo janārdanaḥdāmodaro ’vyād anusandhyaṁ prabhāteviśveśvaro bhagavān kāla-mūrtiḥ

चक्रं युगान्तानलतिग्मनेमिभ्रमत् समन्ताद् भगवत्प्रयुक्तम् । दन्दग्धि दन्दग्ध्यरिसैन्यमाशुकक्षं यथा वातसखो हुताश: ॥ २३ ॥

cakraṁ yugāntānala-tigma-nemibhramat samantād bhagavat-prayuktamdandagdhi dandagdhy ari-sainyam āśukakṣaṁ yathā vāta-sakho hutāśaḥ

गदेऽशनिस्पर्शनविस्फुलिङ्गेनिष्पिण्ढि निष्पिण्ढ्यजितप्रियासि । कुष्माण्डवैनायकयक्षरक्षो-भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन् ॥ २४ ॥

gade ’śani-sparśana-visphuliṅgeniṣpiṇḍhi niṣpiṇḍhy ajita-priyāsikuṣmāṇḍa-vaināyaka-yakṣa-rakṣo-bhūta-grahāṁś cūrṇaya cūrṇayārīn

त्वं यातुधानप्रमथप्रेतमातृ-पिशाचविप्रग्रहघोरद‍ृष्टीन् । दरेन्द्र विद्रावय कृष्णपूरितोभीमस्वनोऽरेर्हृदयानि कम्पयन् ॥ २५ ॥

tvaṁ yātudhāna-pramatha-preta-mātṛ-piśāca-vipragraha-ghora-dṛṣṭīndarendra vidrāvaya kṛṣṇa-pūritobhīma-svano ’rer hṛdayāni kampayan

त्वं तिग्मधारासिवरारिसैन्य-मीशप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि । चक्षूंषि चर्मञ्छतचन्द्र छादयद्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम् ॥ २६ ॥

tvaṁ tigma-dhārāsi-varāri-sainyamīśa-prayukto mama chindhi chindhicakṣūṁṣi carmañ chata-candra chādayadviṣām aghonāṁ hara pāpa-cakṣuṣām

यन्नो भयं ग्रहेभ्योऽभूत् केतुभ्यो नृभ्य एव च । सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंहोभ्य एव च ॥ २७ ॥ सर्वाण्येतानि भगवन्नामरूपानुकीर्तनात् । प्रयान्तु सङ्‌क्षयं सद्यो ये न: श्रेय:प्रतीपका: ॥ २८ ॥

yan no bhayaṁ grahebhyo ’bhūtketubhyo nṛbhya eva casarīsṛpebhyo daṁṣṭribhyobhūtebhyo ’ṁhobhya eva ca

गरुडो भगवान् स्तोत्रस्तोभश्छन्दोमय: प्रभु: । रक्षत्वशेषकृच्छ्रेभ्यो विष्वक्सेन: स्वनामभि: ॥ २९ ॥

garuḍo bhagavān stotra-stobhaś chandomayaḥ prabhuḥrakṣatv aśeṣa-kṛcchrebhyoviṣvaksenaḥ sva-nāmabhiḥ

सर्वापद्‌भ्यो हरेर्नामरूपयानायुधानि न: । बुद्धीन्द्रियमन:प्राणान् पान्तु पार्षदभूषणा: ॥ ३० ॥

sarvāpadbhyo harer nāma-rūpa-yānāyudhāni naḥbuddhīndriya-manaḥ-prāṇānpāntu pārṣada-bhūṣaṇāḥ

यथा हि भगवानेव वस्तुत: सदसच्च यत् । सत्येनानेन न: सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवा: ॥ ३१ ॥

yathā hi bhagavān evavastutaḥ sad asac ca yatsatyenānena naḥ sarveyāntu nāśam upadravāḥ

यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहित: स्वयम् । भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्ती: स्वमायया ॥ ३२ ॥ तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरि: । पातु सर्वै: स्वरूपैर्न: सदा सर्वत्र सर्वग: ॥ ३३ ॥

yathaikātmyānubhāvānāṁvikalpa-rahitaḥ svayambhūṣaṇāyudha-liṅgākhyādhatte śaktīḥ sva-māyayā

विदिक्षु दिक्षूर्ध्वमध: समन्ता-दन्तर्बहिर्भगवान्नारसिंह: । प्रहापयँल्लोकभयं स्वनेनस्वतेजसा ग्रस्तसमस्ततेजा: ॥ ३४ ॥

vidikṣu dikṣūrdhvam adhaḥ samantādantar bahir bhagavān nārasiṁhaḥprahāpayaḻ loka-bhayaṁ svanenasva-tejasā grasta-samasta-tejāḥ

मघवन्निदमाख्यातं वर्म नारायणात्मकम् । विजेष्यसेऽञ्जसा येन दंशितोऽसुरयूथपान् ॥ ३५ ॥

maghavann idam ākhyātaṁvarma nārāyaṇātmakamvijeṣyase ’ñjasā yenadaṁśito ’sura-yūthapān

एतद् धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा । पदा वा संस्पृशेत् सद्य: साध्वसात् स विमुच्यते ॥ ३६ ॥

etad dhārayamāṇas tuyaṁ yaṁ paśyati cakṣuṣāpadā vā saṁspṛśet sadyaḥsādhvasāt sa vimucyate

न कुतश्चिद्भ‍यं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् । राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याध्यादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥ ३७ ॥

na kutaścid bhayaṁ tasyavidyāṁ dhārayato bhavetrāja-dasyu-grahādibhyovyādhy-ādibhyaś ca karhicit

इमां विद्यां पुरा कश्चित्कौशिको धारयन् द्विज: । योगधारणया स्वाङ्गं जहौ स मरुधन्वनि ॥ ३८ ॥

imāṁ vidyāṁ purā kaścitkauśiko dhārayan dvijaḥyoga-dhāraṇayā svāṅgaṁjahau sa maru-dhanvani

तस्योपरि विमानेन गन्धर्वपतिरेकदा । ययौ चित्ररथ: स्त्रीभिर्वृतो यत्र द्विजक्षय: ॥ ३९ ॥

tasyopari vimānenagandharva-patir ekadāyayau citrarathaḥ strībhirvṛto yatra dvija-kṣayaḥ

गगनान्न्यपतत् सद्य: सविमानो ह्यवाक् शिरा: । स वालिखिल्यवचनादस्थीन्यादाय विस्मित: । प्रास्य प्राचीसरस्वत्यां स्‍नात्वा धाम स्वमन्वगात् ॥ ४० ॥

gaganān nyapatat sadyaḥsavimāno hy avāk-śirāḥsa vālikhilya-vacanādasthīny ādāya vismitaḥprāsya prācī-sarasvatyāṁsnātvā dhāma svam anvagāt

श्रीशुक उवाच य इदं श‍ृणुयात्काले यो धारयति चाद‍ृत: । तं नमस्यन्ति भूतानि मुच्यते सर्वतो भयात् ॥ ४१ ॥

śrī-śuka uvācaya idaṁ śṛṇuyāt kāleyo dhārayati cādṛtaḥtaṁ namasyanti bhūtānimucyate sarvato bhayāt

एतां विद्यामधिगतो विश्वरूपाच्छतक्रतु: । त्रैलोक्यलक्ष्मीं बुभुजे विनिर्जित्य मृधेऽसुरान् ॥ ४२ ॥

etāṁ vidyām adhigatoviśvarūpāc chatakratuḥtrailokya-lakṣmīṁ bubhujevinirjitya mṛdhe ’surān