Canto 7, Chapter 13

श्रीनारद उवाच कल्पस्त्वेवं परिव्रज्य देहमात्रावशेषित: । ग्रामैकरात्रविधिना निरपेक्षश्चरेन्महीम् ॥ १ ॥

śrī-nārada uvācakalpas tv evaṁ parivrajyadeha-mātrāvaśeṣitaḥgrāmaika-rātra-vidhinānirapekṣaś caren mahīm

बिभृयाद् यद्यसौ वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न लिङ्गाद् दण्डादेरन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ २ ॥

bibhṛyād yady asau vāsaḥkaupīnācchādanaṁ paramtyaktaṁ na liṅgād daṇḍāderanyat kiñcid anāpadi

एक एव चरेद्भ‍िक्षुरात्मारामोऽनपाश्रय: । सर्वभूतसुहृच्छान्तो नारायणपरायण: ॥ ३ ॥

eka eva cared bhikṣurātmārāmo ’napāśrayaḥsarva-bhūta-suhṛc-chāntonārāyaṇa-parāyaṇaḥ

पश्येदात्मन्यदो विश्वं परे सदसतोऽव्यये । आत्मानं च परं ब्रह्म सर्वत्र सदसन्मये ॥ ४ ॥

paśyed ātmany ado viśvaṁpare sad-asato ’vyayeātmānaṁ ca paraṁ brahmasarvatra sad-asan-maye

सुप्तिप्रबोधयो: सन्धावात्मनो गतिमात्मद‍ृक् । पश्यन्बन्धं च मोक्षं च मायामात्रं न वस्तुत: ॥ ५ ॥

supti-prabodhayoḥ sandhāvātmano gatim ātma-dṛkpaśyan bandhaṁ ca mokṣaṁ camāyā-mātraṁ na vastutaḥ

नाभिनन्देद् ध्रुवं मृत्युमध्रुवं वास्य जीवितम् । कालं परं प्रतीक्षेत भूतानां प्रभवाप्ययम् ॥ ६ ॥

nābhinanded dhruvaṁ mṛtyumadhruvaṁ vāsya jīvitamkālaṁ paraṁ pratīkṣetabhūtānāṁ prabhavāpyayam

नासच्छास्त्रेषु सज्जेत नोपजीवेत जीविकाम् । वादवादांस्त्यजेत्तर्कान्पक्षं कंच न संश्रयेत् ॥ ७ ॥

nāsac-chāstreṣu sajjetanopajīveta jīvikāmvāda-vādāṁs tyajet tarkānpakṣaṁ kaṁca na saṁśrayet

न शिष्याननुबध्नीत ग्रन्थान्नैवाभ्यसेद् बहून् । न व्याख्यामुपयुञ्जीत नारम्भानारभेत्‍क्‍वचित् ॥ ८ ॥

na śiṣyān anubadhnītagranthān naivābhyased bahūnna vyākhyām upayuñjītanārambhān ārabhet kvacit

न यतेराश्रम: प्रायो धर्महेतुर्महात्मन: । शान्तस्य समचित्तस्य बिभृयादुत वा त्यजेत् ॥ ९ ॥

na yater āśramaḥ prāyodharma-hetur mahātmanaḥśāntasya sama-cittasyabibhṛyād uta vā tyajet

अव्यक्तलिङ्गो व्यक्तार्थो मनीष्युन्मत्तबालवत् । कविर्मूकवदात्मानं स द‍ृष्टय‍ा दर्शयेन्नृणाम् ॥ १० ॥

avyakta-liṅgo vyaktārthomanīṣy unmatta-bālavatkavir mūkavad ātmānaṁsa dṛṣṭyā darśayen nṛṇām

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्रादस्य च संवादं मुनेराजगरस्य च ॥ ११ ॥

atrāpy udāharantīmamitihāsaṁ purātanamprahrādasya ca saṁvādaṁmuner ājagarasya ca

तं शयानं धरोपस्थे कावेर्यां सह्यसानुनि । रजस्वलैस्तनूदेशैर्निगूढामलतेजसम् ॥ १२ ॥ ददर्श लोकान्विचरन् लोकतत्त्वविवित्सया । वृतोऽमात्यै: कतिपयै: प्रह्रादो भगवत्प्रिय: ॥ १३ ॥

taṁ śayānaṁ dharopasthekāveryāṁ sahya-sānunirajas-valais tanū-deśairnigūḍhāmala-tejasam

कर्मणाकृतिभिर्वाचा लिङ्गैर्वर्णाश्रमादिभि: । न विदन्ति जना यं वै सोऽसाविति न वेति च ॥ १४ ॥

karmaṇākṛtibhir vācāliṅgair varṇāśramādibhiḥna vidanti janā yaṁ vaiso ’sāv iti na veti ca

तं नत्वाभ्यर्च्य विधिवत्पादयो: शिरसा स्पृशन् । विवित्सुरिदमप्राक्षीन्महाभागवतोऽसुर: ॥ १५ ॥

taṁ natvābhyarcya vidhivatpādayoḥ śirasā spṛśanvivitsur idam aprākṣīnmahā-bhāgavato ’suraḥ

बिभर्षि कायं पीवानं सोद्यमो भोगवान्यथा ॥ १६ ॥ वित्तं चैवोद्यमवतां भोगो वित्तवतामिह । भोगिनां खलु देहोऽयं पीवा भवति नान्यथा ॥ १७ ॥

bibharṣi kāyaṁ pīvānaṁsodyamo bhogavān yathā

न ते शयानस्य निरुद्यमस्यब्रह्मन्नु हार्थो यत एव भोग: । अभोगिनोऽयं तव विप्र देह:पीवा यतस्तद्वद न: क्षमं चेत् ॥ १८ ॥

na te śayānasya nirudyamasyabrahman nu hārtho yata eva bhogaḥabhogino ’yaṁ tava vipra dehaḥpīvā yatas tad vada naḥ kṣamaṁ cet

कवि: कल्पो निपुणद‍ृक् चित्रप्रियकथ: सम: । लोकस्य कुर्वत: कर्म शेषे तद्वीक्षितापि वा ॥ १९ ॥

kaviḥ kalpo nipuṇa-dṛkcitra-priya-kathaḥ samaḥlokasya kurvataḥ karmaśeṣe tad-vīkṣitāpi vā

श्रीनारद उवाच \स इत्थं दैत्यपतिना परिपृष्टो महामुनि: । स्मयमानस्तमभ्याह तद्वागमृतयन्त्रित: ॥ २० ॥

śrī-nārada uvācasa itthaṁ daitya-patināparipṛṣṭo mahā-muniḥsmayamānas tam abhyāhatad-vāg-amṛta-yantritaḥ

श्रीब्राह्मण उवाच वेदेदमसुरश्रेष्ठ भवान् नन्वार्यसम्मत: । ईहोपरमयोर्नृणां पदान्यध्यात्मचक्षुषा ॥ २१ ॥

śrī-brāhmaṇa uvācavededam asura-śreṣṭhabhavān nanv ārya-sammataḥīhoparamayor nṝṇāṁpadāny adhyātma-cakṣuṣā

यस्य नारायणो देवो भगवान्‍हृद्गत: सदा । भक्त्या केवलयाज्ञानं धुनोति ध्वान्तमर्कवत् ॥ २२ ॥

yasya nārāyaṇo devobhagavān hṛd-gataḥ sadābhaktyā kevalayājñānaṁdhunoti dhvāntam arkavat

तथापि ब्रूमहे प्रश्नांस्तव राजन्यथाश्रुतम् । सम्भाषणीयो हि भवानात्मन: शुद्धिमिच्छता ॥ २३ ॥

tathāpi brūmahe praśnāṁstava rājan yathā-śrutamsambhāṣaṇīyo hi bhavānātmanaḥ śuddhim icchatā

तृष्णया भववाहिन्या योग्यै: कामैरपूर्यया । कर्माणि कार्यमाणोऽहं नानायोनिषु योजित: ॥ २४ ॥

tṛṣṇayā bhava-vāhinyāyogyaiḥ kāmair apūryayākarmāṇi kāryamāṇo ’haṁnānā-yoniṣu yojitaḥ

यद‍ृच्छया लोकमिमं प्रापित: कर्मभिर्भ्रमन् । स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं तिरश्चां पुनरस्य च ॥ २५ ॥

yadṛcchayā lokam imaṁprāpitaḥ karmabhir bhramansvargāpavargayor dvāraṁtiraścāṁ punar asya ca

तत्रापि दम्पतीनां च सुखायान्यापनुत्तये । कर्माणि कुर्वतां द‍ृष्ट्वा निवृत्तोऽस्मि विपर्ययम् ॥ २६ ॥

tatrāpi dam-patīnāṁ casukhāyānyāpanuttayekarmāṇi kurvatāṁ dṛṣṭvānivṛtto ’smi viparyayam

सुखमस्यात्मनो रूपं सर्वेहोपरतिस्तनु: । मन:संस्पर्शजान् द‍ृष्ट्वा भोगान्स्वप्स्यामि संविशन् ॥ २७ ॥

sukham asyātmano rūpaṁsarvehoparatis tanuḥmanaḥ-saṁsparśajān dṛṣṭvābhogān svapsyāmi saṁviśan

इत्येतदात्मन: स्वार्थं सन्तं विस्मृत्य वै पुमान् । विचित्रामसति द्वैते घोरामाप्नोति संसृतिम् ॥ २८ ॥

ity etad ātmanaḥ svārthaṁsantaṁ vismṛtya vai pumānvicitrām asati dvaiteghorām āpnoti saṁsṛtim

जलं तदुद्भ‍वैश्छन्नं हित्वाज्ञो जलकाम्यया । मृगतृष्णामुपाधावेत्तथान्यत्रार्थद‍ृक् स्वत: ॥ २९ ॥

jalaṁ tad-udbhavaiś channaṁhitvājño jala-kāmyayāmṛgatṛṣṇām upādhāvettathānyatrārtha-dṛk svataḥ

देहादिभिर्दैवतन्त्रैरात्मन: सुखमीहत: । दु:खात्ययं चानीशस्य क्रिया मोघा: कृता: कृता: ॥ ३० ॥

dehādibhir daiva-tantrairātmanaḥ sukham īhataḥduḥkhātyayaṁ cānīśasyakriyā moghāḥ kṛtāḥ kṛtāḥ

आध्यात्मिकादिभिर्दु:खैरविमुक्तस्य कर्हिचित् । मर्त्यस्य कृच्छ्रोपनतैरर्थै: कामै: क्रियेत किम् ॥ ३१ ॥

ādhyātmikādibhir duḥkhairavimuktasya karhicitmartyasya kṛcchropanatairarthaiḥ kāmaiḥ kriyeta kim

पश्यामि धनिनां क्लेशं लुब्धानामजितात्मनाम् । भयादलब्धनिद्राणां सर्वतोऽभिविशङ्किनाम् ॥ ३२ ॥

paśyāmi dhanināṁ kleśaṁlubdhānām ajitātmanāmbhayād alabdha-nidrāṇāṁsarvato ’bhiviśaṅkinām

राजतश्चौरत: शत्रो: स्वजनात्पशुपक्षित: । अर्थिभ्य: कालत: स्वस्मान्नित्यं प्राणार्थवद्भ‍यम् ॥ ३३ ॥

rājataś caurataḥ śatroḥsva-janāt paśu-pakṣitaḥarthibhyaḥ kālataḥ svasmānnityaṁ prāṇārthavad bhayam

शोकमोहभयक्रोधरागक्लैब्यश्रमादय: । यन्मूला: स्युर्नृणां जह्यात्स्पृहां प्राणार्थयोर्बुध: ॥ ३४ ॥

śoka-moha-bhaya-krodha-rāga-klaibya-śramādayaḥyan-mūlāḥ syur nṛṇāṁ jahyātspṛhāṁ prāṇārthayor budhaḥ

मधुकारमहासर्पौ लोकेऽस्मिन्नो गुरूत्तमौ । वैराग्यं परितोषं च प्राप्ता यच्छिक्षया वयम् ॥ ३५ ॥

madhukāra-mahā-sarpauloke ’smin no gurūttamauvairāgyaṁ paritoṣaṁ caprāptā yac-chikṣayā vayam

विराग: सर्वकामेभ्य: शिक्षितो मे मधुव्रतात् । कृच्छ्राप्तं मधुवद्वित्तं हत्वाप्यन्यो हरेत्पतिम् ॥ ३६ ॥

virāgaḥ sarva-kāmebhyaḥśikṣito me madhu-vratātkṛcchrāptaṁ madhuvad vittaṁhatvāpy anyo haret patim

अनीह: परितुष्टात्मा यद‍ृच्छोपनतादहम् । नो चेच्छये बह्वहानि महाहिरिव सत्त्ववान् ॥ ३७ ॥

anīhaḥ parituṣṭātmāyadṛcchopanatād ahamno cec chaye bahv-ahānimahāhir iva sattvavān

क्‍वचिदल्पं क्‍वचिद्भ‍ूरि भुञ्जेऽन्नं स्वाद्वस्वादु वा । क्‍वचिद्भ‍ूरि गुणोपेतं गुणहीनमुत क्व‍चित् । श्रद्धयोपहृतं क्व‍ापि कदाचिन्मानवर्जितम् । भुञ्जे भुक्त्वाथ कस्मिंश्चिद्दिवा नक्तं यद‍ृच्छया ॥ ३८ ॥

kvacid alpaṁ kvacid bhūribhuñje ’nnaṁ svādv asvādu vākvacid bhūri guṇopetaṁguṇa-hīnam uta kvacit

क्षौमं दुकूलमजिनं चीरं वल्कलमेव वा । वसेऽन्यदपि सम्प्राप्तं दिष्टभुक्तुष्टधीरहम् ॥ ३९ ॥

kṣaumaṁ dukūlam ajinaṁcīraṁ valkalam eva vāvase ’nyad api samprāptaṁdiṣṭa-bhuk tuṣṭa-dhīr aham

क्व‍चिच्छये धरोपस्थे तृणपर्णाश्मभस्मसु । क्व‍चित्प्रासादपर्यङ्के कशिपौ वा परेच्छया ॥ ४० ॥

kvacic chaye dharopasthetṛṇa-parṇāśma-bhasmasukvacit prāsāda-paryaṅkekaśipau vā parecchayā

क्व‍चित्स्‍नातोऽनुलिप्ताङ्ग: सुवासा: स्रग्व्यलङ्‌कृत: । रथेभाश्वैश्चरेक्व‍ापि दिग्वासा ग्रहवद्विभो ॥ ४१ ॥

kvacit snāto ’nuliptāṅgaḥsuvāsāḥ sragvy alaṅkṛtaḥrathebhāśvaiś care kvāpidig-vāsā grahavad vibho

नाहं निन्दे न च स्तौमि स्वभावविषमं जनम् । एतेषां श्रेय आशासेउतैकात्म्यं महात्मनि ॥ ४२ ॥

nāhaṁ ninde na ca staumisva-bhāva-viṣamaṁ janameteṣāṁ śreya āśāseutaikātmyaṁ mahātmani

विकल्पं जुहुयाच्चित्तौ तां मनस्यर्थविभ्रमे । मनो वैकारिके हुत्वा तं मायायां जुहोत्यनु ॥ ४३ ॥

vikalpaṁ juhuyāc cittautāṁ manasy artha-vibhramemano vaikārike hutvātaṁ māyāyāṁ juhoty anu

आत्मानुभूतौ तां मायां जुहुयात्सत्यद‍ृङ्‍मुनि: । ततो निरीहो विरमेत् स्वानुभूत्यात्मनि स्थित: ॥ ४४ ॥

ātmānubhūtau tāṁ māyāṁjuhuyāt satya-dṛṅ muniḥtato nirīho virametsvānubhūty-ātmani sthitaḥ

स्वात्मवृत्तं मयेत्थं ते सुगुप्तमपि वर्णितम् । व्यपेतं लोकशास्त्राभ्यां भवान्हि भगवत्पर: ॥ ४५ ॥

svātma-vṛttaṁ mayetthaṁ tesuguptam api varṇitamvyapetaṁ loka-śāstrābhyāṁbhavān hi bhagavat-paraḥ

श्रीनारद उवाच धर्मं पारमहंस्यं वै मुने: श्रुत्वासुरेश्वर: । पूजयित्वा तत: प्रीत आमन्‍त्र्यप्रययौ गृहम् ॥ ४६ ॥

śrī-nārada uvācadharmaṁ pāramahaṁsyaṁ vaimuneḥ śrutvāsureśvaraḥpūjayitvā tataḥ prītaāmantrya prayayau gṛham