Canto 7, Chapter 3

श्रीनारद उवाच हिरण्यकशिपू राजन्नजेयमजरामरम् । आत्मानमप्रतिद्वन्द्वमेकराजं व्यधित्सत ॥ १ ॥

śrī-nārada uvācahiraṇyakaśipū rājannajeyam ajarāmaramātmānam apratidvandvameka-rājaṁ vyadhitsata

स तेपे मन्दरद्रोण्यां तप: परमदारुणम् । ऊर्ध्वबाहुर्नभोद‍ृष्टि: पादाङ्गुष्ठाश्रितावनि: ॥ २ ॥

sa tepe mandara-droṇyāṁtapaḥ parama-dāruṇamūrdhva-bāhur nabho-dṛṣṭiḥpādāṅguṣṭhāśritāvaniḥ

जटादीधितिभी रेजे संवर्तार्क इवांशुभि: । तस्मिंस्तपस्तप्यमाने देवा: स्थानानि भेजिरे ॥ ३ ॥

jaṭā-dīdhitibhī rejesaṁvartārka ivāṁśubhiḥtasmiṁs tapas tapyamānedevāḥ sthānāni bhejire

तस्य मूर्ध्न: समुद्भ‍ूत: सधूमोऽग्निस्तपोमय: । तीर्यगूर्ध्वमधोलोकान् प्रातपद्विष्वगीरित: ॥ ४ ॥

tasya mūrdhnaḥ samudbhūtaḥsadhūmo ’gnis tapomayaḥtīryag ūrdhvam adho lokānprātapad viṣvag īritaḥ

चुक्षुभुर्नद्युदन्वन्त: सद्वीपाद्रिश्चचाल भू: । निपेतु: सग्रहास्तारा जज्वलुश्च दिशो दश ॥ ५ ॥

cukṣubhur nady-udanvantaḥsadvīpādriś cacāla bhūḥnipetuḥ sagrahās tārājajvaluś ca diśo daśa

तेन तप्ता दिवं त्यक्त्वा ब्रह्मलोकं ययु: सुरा: । धात्रे विज्ञापयामासुर्देवदेव जगत्पते । दैत्येन्द्रतपसा तप्ता दिवि स्थातुं न शक्नुम: ॥ ६ ॥

tena taptā divaṁ tyaktvābrahmalokaṁ yayuḥ surāḥdhātre vijñāpayām āsurdeva-deva jagat-patedaityendra-tapasā taptādivi sthātuṁ na śaknumaḥ

तस्य चोपशमं भूमन् विधेहि यदि मन्यसे । लोका न यावन्नङ्‌‌क्ष्यन्ति बलिहारास्तवाभिभू: ॥ ७ ॥

tasya copaśamaṁ bhūmanvidhehi yadi manyaselokā na yāvan naṅkṣyantibali-hārās tavābhibhūḥ

तस्यायं किल सङ्कल्पश्चरतो दुश्चरं तप: । श्रूयतां किं न विदितस्तवाथापि निवेदितम् ॥ ८ ॥

tasyāyaṁ kila saṅkalpaścarato duścaraṁ tapaḥśrūyatāṁ kiṁ na viditastavāthāpi niveditam

सृष्ट्वा चराचरमिदं तपोयोगसमाधिना । अध्यास्ते सर्वधिष्ण्येभ्य: परमेष्ठी निजासनम् ॥ ९ ॥ तदहं वर्धमानेन तपोयोगसमाधिना । कालात्मनोश्च नित्यत्वात्साधयिष्ये तथात्मन: ॥ १० ॥

sṛṣṭvā carācaram idaṁtapo-yoga-samādhināadhyāste sarva-dhiṣṇyebhyaḥparameṣṭhī nijāsanam

अन्यथेदं विधास्येऽहमयथा पूर्वमोजसा । किमन्यै: कालनिर्धूतै: कल्पान्ते वैष्णवादिभि: ॥ ११ ॥

anyathedaṁ vidhāsye ’hamayathā pūrvam ojasākim anyaiḥ kāla-nirdhūtaiḥkalpānte vaiṣṇavādibhiḥ

इति शुश्रुम निर्बन्धं तप: परममास्थित: । विधत्स्वानन्तरं युक्तं स्वयं त्रिभुवनेश्वर ॥ १२ ॥

iti śuśruma nirbandhaṁtapaḥ paramam āsthitaḥvidhatsvānantaraṁ yuktaṁsvayaṁ tri-bhuvaneśvara

तवासनं द्विजगवां पारमेष्ठ्यं जगत्पते । भवाय श्रेयसे भूत्यै क्षेमाय विजयाय च ॥ १३ ॥

tavāsanaṁ dvija-gavāṁpārameṣṭhyaṁ jagat-patebhavāya śreyase bhūtyaikṣemāya vijayāya ca

इति विज्ञापितो देवैर्भगवानात्मभूर्नृप । परितो भृगुदक्षाद्यैर्ययौ दैत्येश्वराश्रमम् ॥ १४ ॥

iti vijñāpito devairbhagavān ātmabhūr nṛpaparito bhṛgu-dakṣādyairyayau daityeśvarāśramam

न ददर्श प्रतिच्छन्नं वल्मीकतृणकीचकै: । पिपीलिकाभिराचीर्णं मेदस्त्वङ्‌मांसशोणितम् ॥ १५ ॥ तपन्तं तपसा लोकान् यथाभ्रापिहितं रविम् । विलक्ष्य विस्मित: प्राह हसंस्तं हंसवाहन: ॥ १६ ॥

na dadarśa praticchannaṁvalmīka-tṛṇa-kīcakaiḥpipīlikābhir ācīrṇaṁmedas-tvaṅ-māṁsa-śoṇitam

श्रीब्रह्मोवाचउत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तप:सिद्धोऽसि काश्यप । वरदोऽहमनुप्राप्तो व्रियतामीप्सितो वर: ॥ १७ ॥

śrī-brahmovācauttiṣṭhottiṣṭha bhadraṁ tetapaḥ-siddho ’si kāśyapavarado ’ham anuprāptovriyatām īpsito varaḥ

अद्राक्षमहमेतं ते हृत्सारं महदद्भ‍ुतम् । दंशभक्षितदेहस्य प्राणा ह्यस्थिषु शेरते ॥ १८ ॥

adrākṣam aham etaṁ tehṛt-sāraṁ mahad-adbhutamdaṁśa-bhakṣita-dehasyaprāṇā hy asthiṣu śerate

नैतत्पूर्वर्षयश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे । निरम्बुर्धारयेत्प्राणान् को वै दिव्यसमा: शतम् ॥ १९ ॥

naitat pūrvarṣayaś cakrurna kariṣyanti cāparenirambur dhārayet prāṇānko vai divya-samāḥ śatam

व्यवसायेन तेऽनेन दुष्करेण मनस्विनाम् । तपोनिष्ठेन भवता जितोऽहं दितिनन्दन ॥ २० ॥

vyavasāyena te ’nenaduṣkareṇa manasvināmtapo-niṣṭhena bhavatājito ’haṁ diti-nandana

ततस्त आशिष: सर्वा ददाम्यसुरपुङ्गव । मर्तस्य ते ह्यमर्तस्य दर्शनं नाफलं मम ॥ २१ ॥

tatas ta āśiṣaḥ sarvādadāmy asura-puṅgavamartasya te hy amartasyadarśanaṁ nāphalaṁ mama

श्रीनारद उवाच इत्युक्त्वादिभवो देवो भक्षिताङ्गं पिपीलिकै: । कमण्डलुजलेनौक्षद्दिव्येनामोघराधसा ॥ २२ ॥

śrī-nārada uvācaity uktvādi-bhavo devobhakṣitāṅgaṁ pipīlikaiḥkamaṇḍalu-jalenaukṣaddivyenāmogha-rādhasā

स तत्कीचकवल्मीकात् सहओजोबलान्वित: । सर्वावयवसम्पन्नो वज्रसंहननो युवा । उत्थितस्तप्तहेमाभो विभावसुरिवैधस: ॥ २३ ॥

sa tat kīcaka-valmīkātsaha-ojo-balānvitaḥsarvāvayava-sampannovajra-saṁhanano yuvāutthitas tapta-hemābhovibhāvasur ivaidhasaḥ

स निरीक्ष्याम्बरे देवं हंसवाहमुपस्थितम् । ननाम शिरसा भूमौ तद्दर्शनमहोत्सव: ॥ २४ ॥

sa nirīkṣyāmbare devaṁhaṁsa-vāham upasthitamnanāma śirasā bhūmautad-darśana-mahotsavaḥ

उत्थाय प्राञ्जलि: प्रह्व ईक्षमाणो द‍ृशा विभुम् । हर्षाश्रुपुलकोद्भ‍ेदो गिरा गद्गदयागृणात् ॥ २५ ॥

utthāya prāñjaliḥ prahvaīkṣamāṇo dṛśā vibhumharṣāśru-pulakodbhedogirā gadgadayāgṛṇāt

श्रीहिरण्यकशिपुरुवाचकल्पान्ते कालसृष्टेन योऽन्धेन तमसावृतम् । अभिव्यनग्जगदिदं स्वयञ्‍ज्योति: स्वरोचिषा ॥ २६ ॥ आत्मना त्रिवृता चेदं सृजत्यवति लुम्पति । रज:सत्त्वतमोधाम्ने पराय महते नम: ॥ २७ ॥

śrī-hiraṇyakaśipur uvācakalpānte kāla-sṛṣṭenayo ’ndhena tamasāvṛtamabhivyanag jagad idaṁsvayañjyotiḥ sva-rociṣā

नम आद्याय बीजाय ज्ञानविज्ञानमूर्तये । प्राणेन्द्रियमनोबुद्धिविकारैर्व्यक्तिमीयुषे ॥ २८ ॥

nama ādyāya bījāyajñāna-vijñāna-mūrtayeprāṇendriya-mano-buddhi-vikārair vyaktim īyuṣe

त्वमीशिषे जगतस्तस्थुषश्चप्राणेन मुख्येन पति: प्रजानाम् । चित्तस्य चित्तैर्मनइन्द्रियाणांपतिर्महान् भूतगुणाशयेश: ॥ २९ ॥

tvam īśiṣe jagatas tasthuṣaś caprāṇena mukhyena patiḥ prajānāmcittasya cittair mana-indriyāṇāṁpatir mahān bhūta-guṇāśayeśaḥ

त्वं सप्ततन्तून् वितनोषि तन्वात्रय्या चतुर्होत्रकविद्यया च । त्वमेक आत्मात्मवतामनादि-रनन्तपार: कविरन्तरात्मा ॥ ३० ॥

tvaṁ sapta-tantūn vitanoṣi tanvātrayyā catur-hotraka-vidyayā catvam eka ātmātmavatām anādirananta-pāraḥ kavir antarātmā

त्वमेव कालोऽनिमिषो जनाना-मायुर्लवाद्यवयवै: क्षिणोषि । कूटस्थ आत्मा परमेष्ठ्यजो महां-स्त्वं जीवलोकस्य च जीव आत्मा ॥ ३१ ॥

tvam eva kālo ’nimiṣo janānāmāyur lavādy-avayavaiḥ kṣiṇoṣikūṭa-stha ātmā parameṣṭhy ajo mahāṁstvaṁ jīva-lokasya ca jīva ātmā

त्वत्त: परं नापरमप्यनेज-देजच्च किञ्चिद्‌‌व्यतिरिक्तमस्ति । विद्या: कलास्ते तनवश्च सर्वाहिरण्यगर्भोऽसि बृहत्‍त्रिपृष्ठ: ॥ ३२ ॥

tvattaḥ paraṁ nāparam apy anejadejac ca kiñcid vyatiriktam astividyāḥ kalās te tanavaś ca sarvāhiraṇyagarbho ’si bṛhat tri-pṛṣṭhaḥ

व्यक्तं विभो स्थूलमिदं शरीरंयेनेन्द्रियप्राणमनोगुणांस्त्वम् । भुङ्‌क्षे स्थितो धामनि पारमेष्ठ्येअव्यक्त आत्मा पुरुष: पुराण: ॥ ३३ ॥

vyaktaṁ vibho sthūlam idaṁ śarīraṁyenendriya-prāṇa-mano-guṇāṁs tvambhuṅkṣe sthito dhāmani pārameṣṭhyeavyakta ātmā puruṣaḥ purāṇaḥ

अनन्ताव्यक्तरूपेण येनेदमखिलं ततम् । चिदचिच्छक्तियुक्ताय तस्मै भगवते नम: ॥ ३४ ॥

anantāvyakta-rūpeṇayenedam akhilaṁ tatamcid-acic-chakti-yuktāyatasmai bhagavate namaḥ

यदि दास्यस्यभिमतान् वरान्मे वरदोत्तम । भूतेभ्यस्त्वद्विसृष्टेभ्यो मृत्युर्मा भून्मम प्रभो ॥ ३५ ॥

yadi dāsyasy abhimatānvarān me varadottamabhūtebhyas tvad-visṛṣṭebhyomṛtyur mā bhūn mama prabho

नान्तर्बहिर्दिवा नक्तमन्यस्मादपि चायुधै: । न भूमौ नाम्बरे मृत्युर्न नरैर्न मृगैरपि ॥ ३६ ॥

nāntar bahir divā naktamanyasmād api cāyudhaiḥna bhūmau nāmbare mṛtyurna narair na mṛgair api

व्यसुभिर्वासुमद्भ‍िर्वा सुरासुरमहोरगै: । अप्रतिद्वन्द्वतां युद्धे ऐकपत्यं च देहिनाम् ॥ ३७ ॥ सर्वेषां लोकपालानां महिमानं यथात्मन: । तपोयोगप्रभावाणां यन्न रिष्यति कर्हिचित् ॥ ३८ ॥

vyasubhir vāsumadbhir vāsurāsura-mahoragaiḥapratidvandvatāṁ yuddheaika-patyaṁ ca dehinām