Canto 7, Chapter 5

श्रीनारद उवाच पौरोहित्याय भगवान्वृत: काव्य: किलासुरै: । षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके ॥ १ ॥

śrī-nārada uvācapaurohityāya bhagavānvṛtaḥ kāvyaḥ kilāsuraiḥṣaṇḍāmarkau sutau tasyadaitya-rāja-gṛhāntike

तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् । पाठयामासतु: पाठ्यानन्यांश्चासुरबालकान् ॥ २ ॥

tau rājñā prāpitaṁ bālaṁprahlādaṁ naya-kovidampāṭhayām āsatuḥ pāṭhyānanyāṁś cāsura-bālakān

यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च । न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम् ॥ ३ ॥

yat tatra guruṇā proktaṁśuśruve ’nupapāṭha cana sādhu manasā menesva-parāsad-grahāśrayam

एकदासुरराट् पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव । पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भ‍वान् ॥ ४ ॥

ekadāsura-rāṭ putramaṅkam āropya pāṇḍavapapraccha kathyatāṁ vatsamanyate sādhu yad bhavān

श्रीप्रह्लाद उवाच तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनांसदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् । हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपंवनं गतो यद्धरिमाश्रयेत ॥ ५ ॥

śrī-prahlāda uvācatat sādhu manye ’sura-varya dehināṁsadā samudvigna-dhiyām asad-grahāthitvātma-pātaṁ gṛham andha-kūpaṁvanaṁ gato yad dharim āśrayeta

श्रीनारद उवाच श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्य: परपक्षसमाहिता: । जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभि: ॥ ६ ॥

śrī-nārada uvācaśrutvā putra-giro daityaḥpara-pakṣa-samāhitāḥjahāsa buddhir bālānāṁbhidyate para-buddhibhiḥ

सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभि: । विष्णुपक्षै: प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा ॥ ७ ॥

samyag vidhāryatāṁ bāloguru-gehe dvi-jātibhiḥviṣṇu-pakṣaiḥ praticchannairna bhidyetāsya dhīr yathā

गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजका: । प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभि: ॥ ८ ॥

gṛham ānītam āhūyaprahrādaṁ daitya-yājakāḥpraśasya ślakṣṇayā vācāsamapṛcchanta sāmabhiḥ

वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा । बालानति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्यय: ॥ ९ ॥

vatsa prahrāda bhadraṁ tesatyaṁ kathaya mā mṛṣābālān ati kutas tubhyameṣa buddhi-viparyayaḥ

बुद्धिभेद: परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् । भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन ॥ १० ॥

buddhi-bhedaḥ para-kṛtautāho te svato ’bhavatbhaṇyatāṁ śrotu-kāmānāṁgurūṇāṁ kula-nandana

श्रीप्रह्राद उवाच पर: स्वश्चेत्यसद्ग्राह: पुंसां यन्मायया कृत: । विमोहितधियां द‍ृष्टस्तस्मै भगवते नम: ॥ ११ ॥

śrī-prahrāda uvācaparaḥ svaś cety asad-grāhaḥpuṁsāṁ yan-māyayā kṛtaḥvimohita-dhiyāṁ dṛṣṭastasmai bhagavate namaḥ

स यदानुव्रत: पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते । अन्य एष तथान्योऽहमिति भेदगतासती ॥ १२ ॥

sa yadānuvrataḥ puṁsāṁpaśu-buddhir vibhidyateanya eṣa tathānyo ’hamiti bheda-gatāsatī

स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभि-र्दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते । मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनोब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम् ॥ १३ ॥

sa eṣa ātmā sva-parety abuddhibhirduratyayānukramaṇo nirūpyatemuhyanti yad-vartmani veda-vādinobrahmādayo hy eṣa bhinatti me matim

यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन् स्वयमाकर्षसन्निधौ । तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यद‍ृच्छया ॥ १४ ॥

yathā bhrāmyaty ayo brahmansvayam ākarṣa-sannidhautathā me bhidyate cetaścakra-pāṇer yadṛcchayā

श्रीनारद उवाच एतावद्ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामति: । तं सन्निभर्त्स्य कुपित: सुदीनो राजसेवक: ॥ १५ ॥

śrī-nārada uvācaetāvad brāhmaṇāyoktvāvirarāma mahā-matiḥtaṁ sannibhartsya kupitaḥsudīno rāja-sevakaḥ

आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्कर: । कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेश्चतुर्थोऽस्योदितो दम: ॥ १६ ॥

ānīyatām are vetramasmākam ayaśaskaraḥkulāṅgārasya durbuddheścaturtho ’syodito damaḥ

दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुम: । यन्मूलोन्मूलपरशोर्विष्णोर्नालायितोऽर्भक: ॥ १७ ॥

daiteya-candana-vanejāto ’yaṁ kaṇṭaka-drumaḥyan-mūlonmūla-paraśorviṣṇor nālāyito ’rbhakaḥ

इति तं विविधोपायैर्भीषयंस्तर्जनादिभि: । प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम् ॥ १८ ॥

iti taṁ vividhopāyairbhīṣayaṁs tarjanādibhiḥprahrādaṁ grāhayām āsatri-vargasyopapādanam

तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् । दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्‌कृतम् ॥ १९ ॥

tata enaṁ gurur jñātvājñāta-jñeya-catuṣṭayamdaityendraṁ darśayām āsamātṛ-mṛṣṭam alaṅkṛtam

पादयो: पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुर: । परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम् ॥ २० ॥

pādayoḥ patitaṁ bālaṁpratinandyāśiṣāsuraḥpariṣvajya ciraṁ dorbhyāṁparamām āpa nirvṛtim

आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभि: । आसिञ्चन् विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर ॥ २१ ॥

āropyāṅkam avaghrāyamūrdhany aśru-kalāmbubhiḥāsiñcan vikasad-vaktramidam āha yudhiṣṭhira

हिरण्यकशिपुरुवाचप्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् । कालेनैतावतायुष्मन् यदशिक्षद्गुरोर्भवान् ॥ २२ ॥

hiraṇyakaśipur uvācaprahrādānūcyatāṁ tātasvadhītaṁ kiñcid uttamamkālenaitāvatāyuṣmanyad aśikṣad guror bhavān

श्रीप्रह्राद उवाच श्रवणं कीर्तनं विष्णो: स्मरणं पादसेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥ २३ ॥ इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ २४ ॥

śrī-prahrāda uvācaśravaṇaṁ kīrtanaṁ viṣṇoḥsmaraṇaṁ pāda-sevanamarcanaṁ vandanaṁ dāsyaṁsakhyam ātma-nivedanam

निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा । गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधर: ॥ २५ ॥

niśamyaitat suta-vacohiraṇyakaśipus tadāguru-putram uvācedaṁruṣā prasphuritādharaḥ

ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता । असारं ग्राहितो बालो मामनाद‍ृत्य दुर्मते ॥ २६ ॥

brahma-bandho kim etat tevipakṣaṁ śrayatāsatāasāraṁ grāhito bālomām anādṛtya durmate

सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिण: । तेषामुदेत्यघं काले रोग: पातकिनामिव ॥ २७ ॥

santi hy asādhavo lokedurmaitrāś chadma-veṣiṇaḥteṣām udety aghaṁ kālerogaḥ pātakinām iva

श्रीगुरुपुत्र उवाच न मत्प्रणीतं न परप्रणीतंसुतो वदत्येष तवेन्द्रशत्रो । नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन्नियच्छ मन्युं कददा: स्म मा न: ॥ २८ ॥

śrī-guru-putra uvācana mat-praṇītaṁ na para-praṇītaṁsuto vadaty eṣa tavendra-śatronaisargikīyaṁ matir asya rājanniyaccha manyuṁ kad adāḥ sma mā naḥ

श्रीनारद उवाच गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुर: सुतम् । न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रासती मति: ॥ २९ ॥

śrī-nārada uvācaguruṇaivaṁ pratiproktobhūya āhāsuraḥ sutamna ced guru-mukhīyaṁ tekuto ’bhadrāsatī matiḥ

श्रीप्रह्राद उवाच मतिर्न कृष्णे परत: स्वतो वामिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् । अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रंपुन: पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥ ३० ॥

śrī-prahrāda uvācamatir na kṛṣṇe parataḥ svato vāmitho ’bhipadyeta gṛha-vratānāmadānta-gobhir viśatāṁ tamisraṁpunaḥ punaś carvita-carvaṇānām

न ते विदु: स्वार्थगतिं हि विष्णुंदुराशया ये बहिरर्थमानिन: । अन्धा यथान्धैरुपनीयमाना-स्तेऽपीशतन्‍त्र्यामुरुदाम्नि बद्धा: ॥ ३१ ॥

na te viduḥ svārtha-gatiṁ hi viṣṇuṁdurāśayā ye bahir-artha-māninaḥandhā yathāndhair upanīyamānāste ’pīśa-tantryām uru-dāmni baddhāḥ

नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्‌घ्रिंस्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थ: । महीयसां पादरजोऽभिषेकंनिष्किञ्चनानां न वृणीत यावत् ॥ ३२ ॥

naiṣāṁ matis tāvad urukramāṅghriṁspṛśaty anarthāpagamo yad-arthaḥmahīyasāṁ pāda-rajo-’bhiṣekaṁniṣkiñcanānāṁ na vṛṇīta yāvat

इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा । अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान्निरस्यत महीतले ॥ ३३ ॥

ity uktvoparataṁ putraṁhiraṇyakaśipū ruṣāandhīkṛtātmā svotsaṅgānnirasyata mahī-tale

आहामर्षरुषाविष्ट: कषायीभूतलोचन: । वध्यतामाश्वयं वध्यो नि:सारयत नैर्ऋताः ॥ ३४ ॥

āhāmarṣa-ruṣāviṣṭaḥkaṣāyī-bhūta-locanaḥvadhyatām āśv ayaṁ vadhyoniḥsārayata nairṛtāḥ

अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान् सुहृदोऽधम: । पितृव्यहन्तु: पादौ यो विष्णोर्दासवदर्चति ॥ ३५ ॥

ayaṁ me bhrātṛ-hā so ’yaṁhitvā svān suhṛdo ’dhamaḥpitṛvya-hantuḥ pādau yoviṣṇor dāsavad arcati

विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जस: । सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्य: पञ्चहायन: ॥ ३६ ॥

viṣṇor vā sādhv asau kiṁ nukariṣyaty asamañjasaḥsauhṛdaṁ dustyajaṁ pitrorahād yaḥ pañca-hāyanaḥ

परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधंस्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहित: । छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितंशेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात् ॥ ३७ ॥

paro ’py apatyaṁ hita-kṛd yathauṣadhaṁsva-dehajo ’py āmayavat suto ’hitaḥchindyāt tad aṅgaṁ yad utātmano ’hitaṁśeṣaṁ sukhaṁ jīvati yad-vivarjanāt

सर्वैरुपायैर्हन्तव्य: सम्भोजशयनासनै: । सुहृल्लिङ्गधर: शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम् ॥ ३८ ॥

sarvair upāyair hantavyaḥsambhoja-śayanāsanaiḥsuhṛl-liṅga-dharaḥ śatrurmuner duṣṭam ivendriyam

नैऋर्तास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणय: । तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहा: ॥ ३९ ॥ नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिन: । आसीनं चाहनञ्शूलै: प्रह्रादं सर्वमर्मसु ॥ ४० ॥

nairṛtās te samādiṣṭābhartrā vai śūla-pāṇayaḥtigma-daṁṣṭra-karālāsyāstāmra-śmaśru-śiroruhāḥ

परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि । युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्क्रिया: ॥ ४१ ॥

pare brahmaṇy anirdeśyebhagavaty akhilātmaniyuktātmany aphalā āsannapuṇyasyeva sat-kriyāḥ

प्रयासेऽपहते तस्मिन्दैत्येन्द्र: परिशङ्कित: । चकार तद्वधोपायान्निर्बन्धेन युधिष्ठिर ॥ ४२ ॥

prayāse ’pahate tasmindaityendraḥ pariśaṅkitaḥcakāra tad-vadhopāyānnirbandhena yudhiṣṭhira

दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनै: । मायाभि: सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनै: । हिमवाय्वग्निसलिलै: पर्वताक्रमणैरपि ॥ ४३ ॥ न शशाक यदा हन्तुमपापमसुर: सुतम् । चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ॥ ४४ ॥

dig-gajair dandaśūkendrairabhicārāvapātanaiḥmāyābhiḥ sannirodhaiś cagara-dānair abhojanaiḥ

एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिता: । तैस्तैर्द्रोहैरसद्धर्मैर्मुक्त: स्वेनैव तेजसा ॥ ४५ ॥

eṣa me bahv-asādhūktovadhopāyāś ca nirmitāḥtais tair drohair asad-dharmairmuktaḥ svenaiva tejasā

वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् । न विस्मरति मेऽनार्यं शुन: शेप इव प्रभु: ॥ ४६ ॥

vartamāno ’vidūre vaibālo ’py ajaḍa-dhīr ayamna vismarati me ’nāryaṁśunaḥ śepa iva prabhuḥ

अप्रमेयानुभावोऽयमकुतश्चिद्भ‍योऽमर: । नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा ॥ ४७ ॥

aprameyānubhāvo ’yamakutaścid-bhayo ’maraḥnūnam etad-virodhenamṛtyur me bhavitā na vā

इति तच्चिन्तया किञ्चिन्‍म्‍लानश्रियमधोमुखम् । षण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतु: ॥ ४८ ॥

iti tac-cintayā kiñcinmlāna-śriyam adho-mukhamśaṇḍāmarkāv auśanasauvivikta iti hocatuḥ

जितं त्वयैकेन जगत्‍त्रयं भ्रुवोर्विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् । न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहेन वै शिशूनां गुणदोषयो: पदम् ॥ ४९ ॥

jitaṁ tvayaikena jagat-trayaṁ bhruvorvijṛmbhaṇa-trasta-samasta-dhiṣṇyapamna tasya cintyaṁ tava nātha cakṣvahena vai śiśūnāṁ guṇa-doṣayoḥ padam

इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वानिधेहि भीतो न पलायते यथा । बुद्धिश्च पुंसो वयसार्यसेवयायावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति ॥ ५० ॥

imaṁ tu pāśair varuṇasya baddhvānidhehi bhīto na palāyate yathābuddhiś ca puṁso vayasārya-sevayāyāvad gurur bhārgava āgamiṣyati

तथेति गुरुपुत्रोक्तमनुज्ञायेदमब्रवीत् । धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां यो गृहमेधिनाम् ॥ ५१ ॥

tatheti guru-putroktamanujñāyedam abravītdharmo hy asyopadeṣṭavyorājñāṁ yo gṛha-medhinām

धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वश: । प्रह्रादायोचतू राजन्प्रश्रितावनताय च ॥ ५२ ॥

dharmam arthaṁ ca kāmaṁ canitarāṁ cānupūrvaśaḥprahrādāyocatū rājanpraśritāvanatāya ca

यथा त्रिवर्गं गुरुभिरात्मने उपशिक्षितम् । न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम् ॥ ५३ ॥

yathā tri-vargaṁ gurubhirātmane upaśikṣitamna sādhu mene tac-chikṣāṁdvandvārāmopavarṇitām

यदाचार्य: परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु । वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूत: कृतक्षणै: ॥ ५४ ॥

yadācāryaḥ parāvṛttogṛhamedhīya-karmasuvayasyair bālakais tatrasopahūtaḥ kṛta-kṣaṇaiḥ

अथ ताञ्श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुध: । उवाच विद्वांस्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव ॥ ५५ ॥

atha tāñ ślakṣṇayā vācāpratyāhūya mahā-budhaḥuvāca vidvāṁs tan-niṣṭhāṁkṛpayā prahasann iva

ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदा: । बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितै: ॥ ५६ ॥ पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणा: । तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुर: ॥ ५७ ॥

te tu tad-gauravāt sarvetyakta-krīḍā-paricchadāḥbālā adūṣita-dhiyodvandvārāmeritehitaiḥ