Canto 7, Chapter 7

श्रीनारद उवाच एवं दैत्यसुतै: पृष्टो महाभागवतोऽसुर: । उवाच तान्स्मयमान: स्मरन् मदनुभाषितम् ॥ १ ॥

śrī-nārada uvācaevaṁ daitya-sutaiḥ pṛṣṭomahā-bhāgavato ’suraḥuvāca tān smayamānaḥsmaran mad-anubhāṣitam

श्रीप्रह्राद उवाच पितरि प्रस्थितेऽस्माकं तपसे मन्दराचलम् । युद्धोद्यमं परं चक्रुर्विबुधा दानवान्प्रति ॥ २ ॥ H

śrī-prahrāda uvācapitari prasthite ’smākaṁtapase mandarācalamyuddhodyamaṁ paraṁ cakrurvibudhā dānavān prati

पिपीलिकैरहिरिव दिष्टय‍ा लोकोपतापन: । पापेन पापोऽभक्षीति वदन्तो वासवादय: ॥ ३ ॥

pipīlikair ahir ivadiṣṭyā lokopatāpanaḥpāpena pāpo ’bhakṣītivadanto vāsavādayaḥ

तेषामतिबलोद्योगं निशम्यासुरयूथपा: । वध्यमाना: सुरैर्भीता दुद्रुवु: सर्वतो दिशम् ॥ ४ ॥ कलत्रपुत्रवित्ताप्तान्गृहान्पशुपरिच्छदान् । नावेक्ष्यमाणास्त्वरिता: सर्वे प्राणपरीप्सव: ॥ ५ ॥

teṣām atibalodyogaṁniśamyāsura-yūthapāḥvadhyamānāḥ surair bhītādudruvuḥ sarvato diśam

व्यलुम्पन् राजशिबिरममरा जयकाङ्‌क्षिण: । इन्द्रस्तु राजमहिषीं मातरं मम चाग्रहीत् ॥ ६ ॥

vyalumpan rāja-śibiramamarā jaya-kāṅkṣiṇaḥindras tu rāja-mahiṣīṁmātaraṁ mama cāgrahīt

नीयमानां भयोद्विग्नां रुदतीं कुररीमिव । यद‍ृच्छयागतस्तत्र देवर्षिर्दद‍ृशे पथि ॥ ७ ॥

nīyamānāṁ bhayodvignāṁrudatīṁ kurarīm ivayadṛcchayāgatas tatradevarṣir dadṛśe pathi

प्राह नैनां सुरपते नेतुमर्हस्यनागसम् । मुञ्च मुञ्च महाभाग सतीं परपरिग्रहम् ॥ ८ ॥

prāha naināṁ sura-patenetum arhasy anāgasammuñca muñca mahā-bhāgasatīṁ para-parigraham

श्रीइन्द्र उवाच आस्तेऽस्या जठरे वीर्यमविषह्यं सुरद्विष: । आस्यतां यावत्प्रसवं मोक्ष्येऽर्थपदवीं गत: ॥ ९ ॥

śrī-indra uvācaāste ’syā jaṭhare vīryamaviṣahyaṁ sura-dviṣaḥāsyatāṁ yāvat prasavaṁmokṣye ’rtha-padavīṁ gataḥ

श्रीनारद उवाच अयं निष्किल्बिष: साक्षान्महाभागवतो महान् । त्वया न प्राप्स्यते संस्थामनन्तानुचरो बली ॥ १० ॥

śrī-nārada uvācaayaṁ niṣkilbiṣaḥ sākṣānmahā-bhāgavato mahāntvayā na prāpsyate saṁsthāmanantānucaro balī

इत्युक्तस्तां विहायेन्द्रो देवर्षेर्मानयन्वच: । अनन्तप्रियभक्त्यैनां परिक्रम्य दिवं ययौ ॥ ११ ॥

ity uktas tāṁ vihāyendrodevarṣer mānayan vacaḥananta-priya-bhaktyaināṁparikramya divaṁ yayau

ततो मे मातरमृषि: समानीय निजाश्रमे । आश्वास्येहोष्यतां वत्से यावत्ते भर्तुरागम: ॥ १२ ॥

tato me mātaram ṛṣiḥsamānīya nijāśrameāśvāsyehoṣyatāṁ vatseyāvat te bhartur āgamaḥ

तथेत्यवात्सीद्देवर्षेरन्तिके साकुतोभया । यावद्दैत्यपतिर्घोरात्तपसो न न्यवर्तत ॥ १३ ॥

tathety avātsīd devarṣerantike sākuto-bhayāyāvad daitya-patir ghorāttapaso na nyavartata

ऋषिं पर्यचरत्तत्र भक्त्या परमया सती । अन्तर्वत्नी स्वगर्भस्य क्षेमायेच्छाप्रसूतये ॥ १४ ॥

ṛṣiṁ paryacarat tatrabhaktyā paramayā satīantarvatnī sva-garbhasyakṣemāyecchā-prasūtaye

ऋषि: कारुणिकस्तस्या: प्रादादुभयमीश्वर: । धर्मस्य तत्त्वं ज्ञानं च मामप्युद्दिश्य निर्मलम् ॥ १५ ॥

ṛṣiḥ kāruṇikas tasyāḥprādād ubhayam īśvaraḥdharmasya tattvaṁ jñānaṁ camām apy uddiśya nirmalam

तत्तु कालस्य दीर्घत्वात् स्त्रीत्वान्मातुस्तिरोदधे । ऋषिणानुगृहीतं मां नाधुनाप्यजहात्स्मृति: ॥ १६ ॥

tat tu kālasya dīrghatvātstrītvān mātus tirodadheṛṣiṇānugṛhītaṁ māṁnādhunāpy ajahāt smṛtiḥ

भवतामपि भूयान्मे यदि श्रद्दधते वच: । वैशारदी धी: श्रद्धात: स्त्रीबालानां च मे यथा ॥ १७ ॥

bhavatām api bhūyān meyadi śraddadhate vacaḥvaiśāradī dhīḥ śraddhātaḥstrī-bālānāṁ ca me yathā

जन्माद्या: षडिमे भावा द‍ृष्टा देहस्य नात्मन: । फलानामिव वृक्षस्य कालेनेश्वरमूर्तिना ॥ १८ ॥

janmādyāḥ ṣaḍ ime bhāvādṛṣṭā dehasya nātmanaḥphalānām iva vṛkṣasyakāleneśvara-mūrtinā

आत्मा नित्योऽव्यय: शुद्ध एक: क्षेत्रज्ञ आश्रय: । अविक्रिय: स्वद‍ृग् हेतुर्व्यापकोऽसङ्‌‌ग्यनावृत: ॥ १९ ॥ एतैर्द्वादशभिर्विद्वानात्मनो लक्षणै: परै: । अहं ममेत्यसद्भ‍ावं देहादौ मोहजं त्यजेत् ॥ २० ॥

ātmā nityo ’vyayaḥ śuddhaekaḥ kṣetra-jña āśrayaḥavikriyaḥ sva-dṛg heturvyāpako ’saṅgy anāvṛtaḥ

स्वर्णं यथा ग्रावसु हेमकार:क्षेत्रेषु योगैस्तदभिज्ञ आप्नुयात् । क्षेत्रेषु देहेषु तथात्मयोगै-रध्यात्मविद् ब्रह्मगतिं लभेत ॥ २१ ॥

svarṇaṁ yathā grāvasu hema-kāraḥkṣetreṣu yogais tad-abhijña āpnuyātkṣetreṣu deheṣu tathātma-yogairadhyātma-vid brahma-gatiṁ labheta

अष्टौ प्रकृतय: प्रोक्तास्त्रय एव हि तद्गुणा: । विकारा: षोडशाचार्यै: पुमानेक: समन्वयात् ॥ २२ ॥

aṣṭau prakṛtayaḥ proktāstraya eva hi tad-guṇāḥvikārāḥ ṣoḍaśācāryaiḥpumān ekaḥ samanvayāt

देहस्तु सर्वसङ्घातो जगत्तस्थुरिति द्विधा । अत्रैव मृग्य: पुरुषो नेति नेतीत्यतत्त्यजन् ॥ २३ ॥

dehas tu sarva-saṅghātojagat tasthur iti dvidhāatraiva mṛgyaḥ puruṣoneti netīty atat tyajan

अन्वयव्यतिरेकेण विवेकेनोशतात्मना । स्वर्गस्थानसमाम्नायैर्विमृशद्भ‍िरसत्वरै: ॥ २४ ॥

anvaya-vyatirekeṇavivekenośatātmanāsvarga-sthāna-samāmnāyairvimṛśadbhir asatvaraiḥ

बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति वृत्तय: । ता येनैवानुभूयन्ते सोऽध्यक्ष: पुरुष: पर: ॥ २५ ॥

buddher jāgaraṇaṁ svapnaḥsuṣuptir iti vṛttayaḥtā yenaivānubhūyanteso ’dhyakṣaḥ puruṣaḥ paraḥ

एभिस्त्रिवर्णै: पर्यस्तैर्बुद्धिभेदै: क्रियोद्भ‍वै: । स्वरूपमात्मनो बुध्येद् गन्धैर्वायुमिवान्वयात् ॥ २६ ॥

ebhis tri-varṇaiḥ paryastairbuddhi-bhedaiḥ kriyodbhavaiḥsvarūpam ātmano budhyedgandhair vāyum ivānvayāt

एतद्‌द्वारो हि संसारो गुणकर्मनिबन्धन: । अज्ञानमूलोऽपार्थोऽपि पुंस: स्वप्न इवार्प्यते ॥ २७ ॥

etad dvāro hi saṁsāroguṇa-karma-nibandhanaḥajñāna-mūlo ’pārtho ’pipuṁsaḥ svapna ivārpyate

तस्माद्भ‍वद्भ‍ि: कर्तव्यं कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् । बीजनिर्हरणं योग: प्रवाहोपरमो धिय: ॥ २८ ॥

tasmād bhavadbhiḥ kartavyaṁkarmaṇāṁ tri-guṇātmanāmbīja-nirharaṇaṁ yogaḥpravāhoparamo dhiyaḥ

तत्रोपायसहस्राणामयं भगवतोदित: । यदीश्वरे भगवति यथा यैरञ्जसा रति: ॥ २९ ॥

tatropāya-sahasrāṇāmayaṁ bhagavatoditaḥyad īśvare bhagavatiyathā yair añjasā ratiḥ

गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलब्धार्पणेन च । सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च ॥ ३० ॥ श्रद्धया तत्कथायां च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् । तत्पादाम्बुरुहध्यानात तल्लिङ्गेक्षार्हणादिभि: ॥ ३१ ॥

guru-śuśrūṣayā bhaktyāsarva-labdhārpaṇena casaṅgena sādhu-bhaktānāmīśvarārādhanena ca

हरि: सर्वेषु भूतेषु भगवानास्त ईश्वर: । इति भूतानि मनसा कामैस्तै: साधु मानयेत् ॥ ३२ ॥

hariḥ sarveṣu bhūteṣubhagavān āsta īśvaraḥiti bhūtāni manasākāmais taiḥ sādhu mānayet

एवं निर्जितषड्‌‌वर्गै: क्रियते भक्तिरीश्वरे । वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रति: ॥ ३३ ॥

evaṁ nirjita-ṣaḍ-vargaiḥkriyate bhaktir īśvarevāsudeve bhagavatiyayā saṁlabhyate ratiḥ

निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान्वीर्याणि लीलातनुभि: कृतानि । यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गदंप्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥ ३४ ॥

niśamya karmāṇi guṇān atulyānvīryāṇi līlā-tanubhiḥ kṛtāniyadātiharṣotpulakāśru-gadgadaṁprotkaṇṭha udgāyati rauti nṛtyati

यदा ग्रहग्रस्त इव क्‍वचिद्धस-त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् । मुहु: श्वसन्वक्ति हरे जगत्पतेनारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रप: ॥ ३५ ॥

yadā graha-grasta iva kvacid dhasatyākrandate dhyāyati vandate janammuhuḥ śvasan vakti hare jagat-patenārāyaṇety ātma-matir gata-trapaḥ

तदा पुमान्मुक्तसमस्तबन्धन-स्तद्भ‍ावभावानुकृताशयाकृति: । निर्दग्धबीजानुशयो महीयसाभक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥ ३६ ॥

tadā pumān mukta-samasta-bandhanastad-bhāva-bhāvānukṛtāśayākṛtiḥnirdagdha-bījānuśayo mahīyasābhakti-prayogeṇa samety adhokṣajam

अधोक्षजालम्भमिहाशुभात्मन:शरीरिण: संसृतिचक्रशातनम् । तद् ब्रह्मनिर्वाणसुखं विदुर्बुधा-स्ततो भजध्वं हृदये हृदीश्वरम् ॥ ३७ ॥

adhokṣajālambham ihāśubhātmanaḥśarīriṇaḥ saṁsṛti-cakra-śātanamtad brahma-nirvāṇa-sukhaṁ vidur budhāstato bhajadhvaṁ hṛdaye hṛd-īśvaram

कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरे-रुपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सत: । स्वस्यात्मन: सख्युरशेषदेहिनांसामान्यत: किं विषयोपपादनै: ॥ ३८ ॥

ko ’ti-prayāso ’sura-bālakā harerupāsane sve hṛdi chidravat sataḥsvasyātmanaḥ sakhyur aśeṣa-dehināṁsāmānyataḥ kiṁ viṣayopapādanaiḥ

राय: कलत्रं पशव: सुतादयोगृहा मही कुञ्जरकोशभूतय: । सर्वेऽर्थकामा: क्षणभङ्गुरायुष:कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत् प्रियं चला: ॥ ३९ ॥

rāyaḥ kalatraṁ paśavaḥ sutādayogṛhā mahī kuñjara-kośa-bhūtayaḥsarve ’rtha-kāmāḥ kṣaṇa-bhaṅgurāyuṣaḥkurvanti martyasya kiyat priyaṁ calāḥ

एवं हि लोका: क्रतुभि: कृता अमीक्षयिष्णव: सातिशया न निर्मला: । तस्मादद‍ृष्टश्रुतदूषणं परंभक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये ॥ ४० ॥

evaṁ hi lokāḥ kratubhiḥ kṛtā amīkṣayiṣṇavaḥ sātiśayā na nirmalāḥtasmād adṛṣṭa-śruta-dūṣaṇaṁ paraṁbhaktyoktayeśaṁ bhajatātma-labdhaye

यदर्थ इह कर्माणि विद्वन्मान्यसकृन्नर: । करोत्यतो विपर्यासममोघं विन्दते फलम् ॥ ४१ ॥

yad-artha iha karmāṇividvan-māny asakṛn naraḥkaroty ato viparyāsamamoghaṁ vindate phalam

सुखाय दु:खमोक्षाय सङ्कल्प इह कर्मिण: । सदाप्नोतीहया दु:खमनीहाया: सुखावृत: ॥ ४२ ॥

sukhāya duḥkha-mokṣāyasaṅkalpa iha karmiṇaḥsadāpnotīhayā duḥkhamanīhāyāḥ sukhāvṛtaḥ

कामान्कामयते काम्यैर्यदर्थमिह पूरुष: । स वै देहस्तु पारक्यो भङ्गुरो यात्युपैति च ॥ ४३ ॥

kāmān kāmayate kāmyairyad-artham iha pūruṣaḥsa vai dehas tu pārakyobhaṅguro yāty upaiti ca

किमु व्यवहितापत्यदारागारधनादय: । राज्यकोशगजामात्यभृत्याप्ता ममतास्पदा: ॥ ४४ ॥

kim u vyavahitāpatya-dārāgāra-dhanādayaḥrājya-kośa-gajāmātya-bhṛtyāptā mamatāspadāḥ

किमेतैरात्मनस्तुच्छै: सह देहेन नश्वरै: । अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दरसोदधे: ॥ ४५ ॥

kim etair ātmanas tucchaiḥsaha dehena naśvaraiḥanarthair artha-saṅkāśairnityānanda-rasodadheḥ

निरूप्यतामिह स्वार्थ: कियान्देहभृतोऽसुरा: । निषेकादिष्ववस्थासु क्लिश्यमानस्य कर्मभि: ॥ ४६ ॥

nirūpyatām iha svārthaḥkiyān deha-bhṛto ’surāḥniṣekādiṣv avasthāsukliśyamānasya karmabhiḥ

कर्माण्यारभते देही देहेनात्मानुवर्तिना । कर्मभिस्तनुते देहमुभयं त्वविवेकत: ॥ ४७ ॥

karmāṇy ārabhate dehīdehenātmānuvartinākarmabhis tanute dehamubhayaṁ tv avivekataḥ

तस्मादर्थाश्च कामाश्च धर्माश्च यदपाश्रया: । भजतानीहयात्मानमनीहं हरिमीश्वरम् ॥ ४८ ॥

tasmād arthāś ca kāmāś cadharmāś ca yad-apāśrayāḥbhajatānīhayātmānamanīhaṁ harim īśvaram

सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मेश्वर: प्रिय: । भूतैर्महद्भ‍ि: स्वकृतै: कृतानां जीवसंज्ञित: ॥ ४९ ॥

sarveṣām api bhūtānāṁharir ātmeśvaraḥ priyaḥbhūtair mahadbhiḥ sva-kṛtaiḥkṛtānāṁ jīva-saṁjñitaḥ

देवोऽसुरो मनुष्यो वा यक्षो गन्धर्व एव वा । भजन्मुकुन्दचरणं स्वस्तिमान् स्याद्यथा वयम् ॥ ५० ॥

devo ’suro manuṣyo vāyakṣo gandharva eva vābhajan mukunda-caraṇaṁsvastimān syād yathā vayam

नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजा: । प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्तं न बहुज्ञता ॥ ५१ ॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद् विडम्बनम् ॥ ५२ ॥

nālaṁ dvijatvaṁ devatvamṛṣitvaṁ vāsurātmajāḥprīṇanāya mukundasyana vṛttaṁ na bahu-jñatā

ततो हरौ भगवति भक्तिं कुरुत दानवा: । आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतात्मनीश्वरे ॥ ५३ ॥

tato harau bhagavatibhaktiṁ kuruta dānavāḥātmaupamyena sarvatrasarva-bhūtātmanīśvare

दैतेया यक्षरक्षांसि स्त्रिय: शूद्रा व्रजौकस: । खगा मृगा: पापजीवा: सन्ति ह्यच्युततां गता: ॥ ५४ ॥

daiteyā yakṣa-rakṣāṁsistriyaḥ śūdrā vrajaukasaḥkhagā mṛgāḥ pāpa-jīvāḥsanti hy acyutatāṁ gatāḥ

एतावानेव लोकेऽस्मिन्पुंस: स्वार्थ: पर: स्मृत: । एकान्तभक्तिर्गोविन्दे यत्सर्वत्र तदीक्षणम् ॥ ५५ ॥

etāvān eva loke ’sminpuṁsaḥ svārthaḥ paraḥ smṛtaḥekānta-bhaktir govindeyat sarvatra tad-īkṣaṇam