Canto 8, Chapter 1

श्रीराजोवाचस्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुत: । यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व न: ॥ १ ॥

śrī-rājovācasvāyambhuvasyeha gurovaṁśo ’yaṁ vistarāc chrutaḥyatra viśva-sṛjāṁ sargomanūn anyān vadasva naḥ

मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयस: । गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद श‍ृण्वताम् ॥ २ ॥

manvantare harer janmakarmāṇi ca mahīyasaḥgṛṇanti kavayo brahmaṁstāni no vada śṛṇvatām

यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावन: । कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३ ॥

yad yasminn antare brahmanbhagavān viśva-bhāvanaḥkṛtavān kurute kartāhy atīte ’nāgate ’dya vā

श्रीऋषिरुवाचमनवोऽस्मिन्व्यतीता: षट् कल्पे स्वायम्भुवादय: । आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भव: ॥ ४ ॥

śrī-ṛṣir uvācamanavo ’smin vyatītāḥ ṣaṭkalpe svāyambhuvādayaḥādyas te kathito yatradevādīnāṁ ca sambhavaḥ

आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनो: । धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान्पुत्रतां गत: ॥ ५ ॥

ākūtyāṁ devahūtyāṁ caduhitros tasya vai manoḥdharma-jñānopadeśārthaṁbhagavān putratāṁ gataḥ

कृतं पुरा भगवत: कपिलस्यानुवर्णितम् । आख्यास्ये भगवान्यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह ॥ ६ ॥

kṛtaṁ purā bhagavataḥkapilasyānuvarṇitamākhyāsye bhagavān yajñoyac cakāra kurūdvaha

विरक्त: कामभोगेषु शतरूपापति: प्रभु: । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७ ॥

viraktaḥ kāma-bhogeṣuśatarūpā-patiḥ prabhuḥvisṛjya rājyaṁ tapasesabhāryo vanam āviśat

सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८ ॥

sunandāyāṁ varṣa-śataṁpadaikena bhuvaṁ spṛśantapyamānas tapo ghoramidam anvāha bhārata

मनुरुवाचयेन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद स: ॥ ९ ॥

śrī-manur uvācayena cetayate viśvaṁviśvaṁ cetayate na yamyo jāgarti śayāne ’sminnāyaṁ taṁ veda veda saḥ

आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज्ज‍गत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध: कस्यस्विद्धनम् ॥ १० ॥

ātmāvāsyam idaṁ viśvaṁyat kiñcij jagatyāṁ jagattena tyaktena bhuñjīthāmā gṛdhaḥ kasya svid dhanam

यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११ ॥

yaṁ paśyati na paśyantaṁcakṣur yasya na riṣyatitaṁ bhūta-nilayaṁ devaṁsuparṇam upadhāvata

न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्व: परो नान्तरं बहि: । विश्वस्यामूनि यद् यस्माद् विश्वं च तद‍ृतं महत् ॥ १२ ॥

na yasyādy-antau madhyaṁ casvaḥ paro nāntaraṁ bahiḥviśvasyāmūni yad yasmādviśvaṁ ca tad ṛtaṁ mahat

स विश्वकाय: पुरुहूत ईश:सत्य: स्वयंज्योतिरज: पुराण: । धत्तेऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्यातां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३ ॥

sa viśva-kāyaḥ puru-hūta-īśaḥsatyaḥ svayaṁ-jyotir ajaḥ purāṇaḥdhatte ’sya janmādy-ajayātma-śaktyātāṁ vidyayodasya nirīha āste

अथाग्रे ऋषय: कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे । ईहमानो हि पुरुष: प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥

athāgre ṛṣayaḥ karmāṇ-īhante ’karma-hetaveīhamāno hi puruṣaḥprāyo ’nīhāṁ prapadyate

ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते । आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५ ॥

īhate bhagavān īśona hi tatra visajjateātma-lābhena pūrṇārthonāvasīdanti ye ’nu tam

तमीहमानं निरहङ्‌कृतं बुधंनिराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् । नृञ् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितंप्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६ ॥

tam īhamānaṁ nirahaṅkṛtaṁ budhaṁnirāśiṣaṁ pūrṇam ananya-coditamnṝñ śikṣayantaṁ nija-vartma-saṁsthitaṁprabhuṁ prapadye ’khila-dharma-bhāvanam

श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । द‍ृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥ १७ ॥

śrī-śuka uvācaiti mantropaniṣadaṁvyāharantaṁ samāhitamdṛṣṭvāsurā yātudhānājagdhum abhyadravan kṣudhā

तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञ: सर्वगतो हरि: । यामै: परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥

tāṁs tathāvasitān vīkṣyayajñaḥ sarva-gato hariḥyāmaiḥ parivṛto devairhatvāśāsat tri-viṣṭapam

स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्ने: सुतोऽभवत् । द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजा: ॥ १९ ॥

svārociṣo dvitīyas tumanur agneḥ suto ’bhavatdyumat-suṣeṇa-rociṣmatpramukhās tasya cātmajāḥ

तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद् देवाश्च तुषितादय: । ऊर्जस्तम्भादय: सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिन: ॥ २० ॥

tatrendro rocanas tv āsīddevāś ca tuṣitādayaḥūrja-stambhādayaḥ saptaṛṣayo brahma-vādinaḥ

ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्‍न्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुत: ॥ २१ ॥

ṛṣes tu vedaśirasastuṣitā nāma patny abhūttasyāṁ jajñe tato devovibhur ity abhiviśrutaḥ

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रता: । अन्वशिक्षन्व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिण: ॥ २२ ॥

aṣṭāśīti-sahasrāṇimunayo ye dhṛta-vratāḥanvaśikṣan vrataṁ tasyakaumāra-brahmacāriṇaḥ

तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनु: । पवन: सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३ ॥

tṛtīya uttamo nāmapriyavrata-suto manuḥpavanaḥ sṛñjayo yajña-hotrādyās tat-sutā nṛpa

वसिष्ठतनया: सप्त ऋषय: प्रमदादय: । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४ ॥

vasiṣṭha-tanayāḥ saptaṛṣayaḥ pramadādayaḥsatyā vedaśrutā bhadrādevā indras tu satyajit

धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान्पुरुषोत्तम: । सत्यसेन इति ख्यातो जात: सत्यव्रतै: सह ॥ २५ ॥

dharmasya sūnṛtāyāṁ tubhagavān puruṣottamaḥsatyasena iti khyātojātaḥ satyavrataiḥ saha

सोऽनृतव्रतदु:शीलानसतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सख: ॥ २६ ॥

so ’nṛta-vrata-duḥśīlānasato yakṣa-rākṣasānbhūta-druho bhūta-gaṇāṁścāvadhīt satyajit-sakhaḥ

चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामस: । पृथु: ख्यातिर्नर: केतुरित्याद्या दश तत्सुता: ॥ २७ ॥

caturtha uttama-bhrātāmanur nāmnā ca tāmasaḥpṛthuḥ khyātir naraḥ keturity ādyā daśa tat-sutāḥ

सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वर: । ज्योतिर्धामादय: सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८ ॥

satyakā harayo vīrādevās triśikha īśvaraḥjyotirdhāmādayaḥ saptaṛṣayas tāmase ’ntare

देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप । नष्टा: कालेन यैर्वेदा विधृता: स्वेन तेजसा ॥ २९ ॥

devā vaidhṛtayo nāmavidhṛtes tanayā nṛpanaṣṭāḥ kālena yair vedāvidhṛtāḥ svena tejasā

तत्रापि जज्ञे भगवान्हरिण्यां हरिमेधस: । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥

tatrāpi jajñe bhagavānhariṇyāṁ harimedhasaḥharir ity āhṛto yenagajendro mocito grahāt

श्रीराजोवाचबादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥ ३१ ॥

śrī-rājovācabādarāyaṇa etat teśrotum icchāmahe vayamharir yathā gaja-patiṁgrāha-grastam amūmucat

तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान्गीयते हरि: ॥ ३२ ॥

tat-kathāsu mahat puṇyaṁdhanyaṁ svastyayanaṁ śubhamyatra yatrottamaślokobhagavān gīyate hariḥ

श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणि:प्रायोपविष्टेन कथासु चोदित: । उवाच विप्रा: प्रतिनन्द्य पार्थिवंमुदा मुनीनां सदसि स्म श‍ृण्वताम् ॥ ३३ ॥

śrī-sūta uvācaparīkṣitaivaṁ sa tu bādarāyaṇiḥprāyopaviṣṭena kathāsu coditaḥuvāca viprāḥ pratinandya pārthivaṁmudā munīnāṁ sadasi sma śṛṇvatām