Canto 8, Chapter 10

श्रीशुक उवाच इति दानवदैतेया नाविन्दन्नमृतं नृप । युक्ता: कर्मणि यत्ताश्च वासुदेवपराङ्‌मुखा: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaiti dānava-daiteyānāvindann amṛtaṁ nṛpayuktāḥ karmaṇi yattāś cavāsudeva-parāṅmukhāḥ

साधयित्वामृतं राजन्पाययित्वा स्वकान्सुरान् । पश्यतां सर्वभूतानां ययौ गरुडवाहन: ॥ २ ॥

sādhayitvāmṛtaṁ rājanpāyayitvā svakān surānpaśyatāṁ sarva-bhūtānāṁyayau garuḍa-vāhanaḥ

सपत्नानां परामृद्धिं द‍ृष्ट्वा ते दितिनन्दना: । अमृष्यमाणा उत्पेतुर्देवान्प्रत्युद्यतायुधा: ॥ ३ ॥

sapatnānāṁ parām ṛddhiṁdṛṣṭvā te diti-nandanāḥamṛṣyamāṇā utpeturdevān pratyudyatāyudhāḥ

तत: सुरगणा: सर्वे सुधया पीतयैधिता: । प्रतिसंयुयुधु: शस्त्रैर्नारायणपदाश्रया: ॥ ४ ॥

tataḥ sura-gaṇāḥ sarvesudhayā pītayaidhitāḥpratisaṁyuyudhuḥ śastrairnārāyaṇa-padāśrayāḥ

तत्र दैवासुरो नाम रण: परमदारुण: । रोधस्युदन्वतो राजंस्तुमुलो रोमहर्षण: ॥ ५ ॥

tatra daivāsuro nāmaraṇaḥ parama-dāruṇaḥrodhasy udanvato rājaṁstumulo roma-harṣaṇaḥ

तत्रान्योन्यं सपत्नास्ते संरब्धमनसो रणे । समासाद्यासिभिर्बाणैर्निजघ्नुर्विविधायुधै: ॥ ६ ॥

tatrānyonyaṁ sapatnās tesaṁrabdha-manaso raṇesamāsādyāsibhir bāṇairnijaghnur vividhāyudhaiḥ

शङ्खतूर्यमृदङ्गानां भेरीडमरिणां महान् । हस्त्यश्वरथपत्तीनां नदतां निस्वनोऽभवत् ॥ ७ ॥

śaṅkha-tūrya-mṛdaṅgānāṁbherī-ḍamariṇāṁ mahānhasty-aśva-ratha-pattīnāṁnadatāṁ nisvano ’bhavat

रथिनो रथिभिस्तत्र पत्तिभि: सह पत्तय: । हया हयैरिभाश्चेभै: समसज्जन्त संयुगे ॥ ८ ॥

rathino rathibhis tatrapattibhiḥ saha pattayaḥhayā hayair ibhāś cebhaiḥsamasajjanta saṁyuge

उष्ट्रै: केचिदिभै: केचिदपरे युयुधु: खरै: । केचिद्गौरमुखैरृक्षैर्द्वीपिभिर्हरिभिर्भटा: ॥ ९ ॥

uṣṭraiḥ kecid ibhaiḥ kecidapare yuyudhuḥ kharaiḥkecid gaura-mukhair ṛkṣairdvīpibhir haribhir bhaṭāḥ

गृध्रै: कङ्कैर्बकैरन्ये श्येनभासैस्तिमिङ्गिलै: । शरभैर्महिषै: खड्‌गैर्गोवृषैर्गवयारुणै: ॥ १० ॥ शिवाभिराखुभि: केचित् कृकलासै: शशैर्नरै: । बस्तैरेके कृष्णसारैर्हंसैरन्ये च सूकरै: ॥ ११ ॥ अन्ये जलस्थलखगै: सत्त्वैर्विकृतविग्रहै: । सेनयोरुभयो राजन्विविशुस्तेऽग्रतोऽग्रत: ॥ १२ ॥

gṛdhraiḥ kaṅkair bakair anyeśyena-bhāsais timiṅgilaiḥśarabhair mahiṣaiḥ khaḍgairgo-vṛṣair gavayāruṇaiḥ

चित्रध्वजपटै राजन्नातपत्रै: सितामलै: । महाधनैर्वज्रदण्डैर्व्यजनैर्बार्हचामरै: ॥ १३ ॥ वातोद्धूतोत्तरोष्णीषैरर्चिर्भिर्वर्मभूषणै: । स्फुरद्भ‍िर्विशदै: शस्त्रै: सुतरां सूर्यरश्मिभि: ॥ १४ ॥ देवदानववीराणां ध्वजिन्यौ पाण्डुनन्दन । रेजतुर्वीरमालाभिर्यादसामिव सागरौ ॥ १५ ॥

citra-dhvaja-paṭai rājannātapatraiḥ sitāmalaiḥmahā-dhanair vajra-daṇḍairvyajanair bārha-cāmaraiḥ

वैरोचनो बलि: सङ्ख्ये सोऽसुराणां चमूपति: । यानं वैहायसं नाम कामगं मयनिर्मितम् ॥ १६ ॥ सर्वसाङ्ग्रामिकोपेतं सर्वाश्चर्यमयं प्रभो । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं द‍ृश्यमानमदर्शनम् ॥ १७ ॥ आस्थितस्तद् विमानाग्र्यं सर्वानीकाधिपैर्वृत: । बालव्यजनछत्राग्र्यै रेजे चन्द्र इवोदये ॥ १८ ॥

vairocano baliḥ saṅkhyeso ’surāṇāṁ camū-patiḥyānaṁ vaihāyasaṁ nāmakāma-gaṁ maya-nirmitam

तस्यासन्सर्वतो यानैर्यूथानां पतयोऽसुरा: । नमुचि: शम्बरो बाणो विप्रचित्तिरयोमुख: ॥ १९ ॥ द्विमूर्धा कालनाभोऽथ प्रहेतिर्हेतिरिल्वल: । शकुनिर्भूतसन्तापो वज्रदंष्ट्रो विरोचन: ॥ २० ॥ हयग्रीव: शङ्कुशिरा: कपिलो मेघदुन्दुभि: । तारकश्चक्रद‍ृक् शुम्भो निशुम्भो जम्भ उत्कल: ॥ २१ ॥ अरिष्टोऽरिष्टनेमिश्च मयश्च त्रिपुराधिप: । अन्ये पौलोमकालेया निवातकवचादय: ॥ २२ ॥ अलब्धभागा: सोमस्य केवलं क्लेशभागिन: । सर्व एते रणमुखे बहुशो निर्जितामरा: ॥ २३ ॥ सिंहनादान्विमुञ्चन्त: शङ्खान्दध्मुर्महारवान् । द‍ृष्ट्वा सपत्नानुत्सिक्तान्बलभित् कुपितो भृशम् ॥ २४ ॥

tasyāsan sarvato yānairyūthānāṁ patayo ’surāḥnamuciḥ śambaro bāṇovipracittir ayomukhaḥ

ऐरावतं दिक्करिणमारूढ: शुशुभे स्वराट् । यथा स्रवत्प्रस्रवणमुदयाद्रिमहर्पति: ॥ २५ ॥

airāvataṁ dik-kariṇamārūḍhaḥ śuśubhe sva-rāṭyathā sravat-prasravaṇamudayādrim ahar-patiḥ

तस्यासन्सर्वतो देवा नानावाहध्वजायुधा: । लोकपाला: सहगणैर्वाय्वग्निवरुणादय: ॥ २६ ॥

tasyāsan sarvato devānānā-vāha-dhvajāyudhāḥlokapālāḥ saha-gaṇairvāyv-agni-varuṇādayaḥ

तेऽन्योन्यमभिसंसृत्य क्षिपन्तो मर्मभिर्मिथ: । आह्वयन्तो विशन्तोऽग्रे युयुधुर्द्वन्द्वयोधिन: ॥ २७ ॥

te ’nyonyam abhisaṁsṛtyakṣipanto marmabhir mithaḥāhvayanto viśanto ’greyuyudhur dvandva-yodhinaḥ

युयोध बलिरिन्द्रेण तारकेण गुहोऽस्यत । वरुणो हेतिनायुध्यन्मित्रो राजन्प्रहेतिना ॥ २८ ॥

yuyodha balir indreṇatārakeṇa guho ’syatavaruṇo hetināyudhyanmitro rājan prahetinā

यमस्तु कालनाभेन विश्वकर्मा मयेन वै । शम्बरो युयुधे त्वष्ट्रा सवित्रा तु विरोचन: ॥ २९ ॥

yamas tu kālanābhenaviśvakarmā mayena vaiśambaro yuyudhe tvaṣṭrāsavitrā tu virocanaḥ

अपराजितेन नमुचिरश्विनौ वृषपर्वणा । सूर्यो बलिसुतैर्देवो बाणज्येष्ठै: शतेन च ॥ ३० ॥ राहुणा च तथा सोम: पुलोम्ना युयुधेऽनिल: । निशुम्भशुम्भयोर्देवी भद्रकाली तरस्विनी ॥ ३१ ॥

aparājitena namuciraśvinau vṛṣaparvaṇāsūryo bali-sutair devobāṇa-jyeṣṭhaiḥ śatena ca

वृषाकपिस्तु जम्भेन महिषेण विभावसु: । इल्वल: सह वातापिर्ब्रह्मपुत्रैररिन्दम ॥ ३२ ॥ कामदेवेन दुर्मर्ष उत्कलो मातृभि: सह । बृहस्पतिश्चोशनसा नरकेण शनैश्चर: ॥ ३३ ॥ मरुतो निवातकवचै: कालेयैर्वसवोऽमरा: । विश्वेदेवास्तु पौलोमै रुद्रा: क्रोधवशै: सह ॥ ३४ ॥

vṛṣākapis tu jambhenamahiṣeṇa vibhāvasuḥilvalaḥ saha vātāpirbrahma-putrair arindama

त एवमाजावसुरा: सुरेन्द्राद्वन्द्वेन संहत्य च युध्यमाना: । अन्योन्यमासाद्य निजघ्नुरोजसाजिगीषवस्तीक्ष्णशरासितोमरै: ॥ ३५ ॥

ta evam ājāv asurāḥ surendrādvandvena saṁhatya ca yudhyamānāḥanyonyam āsādya nijaghnur ojasājigīṣavas tīkṣṇa-śarāsi-tomaraiḥ

भुशुण्डिभिश्चक्रगदर्ष्टिपट्टिशै:शक्त्युल्मुकै: प्रासपरश्वधैरपि । निस्त्रिंशभल्ल‍ै: परिघै: समुद्गरै:सभिन्दिपालैश्च शिरांसि चिच्छिदु: ॥ ३६ ॥

bhuśuṇḍibhiś cakra-gadarṣṭi-paṭṭiśaiḥśakty-ulmukaiḥ prāsa-paraśvadhair apinistriṁśa-bhallaiḥ parighaiḥ samudgaraiḥsabhindipālaiś ca śirāṁsi cicchiduḥ

गजास्तुरङ्गा: सरथा: पदातय:सारोहवाहा विविधा विखण्डिता: । निकृत्तबाहूरुशिरोधराङ्‍‍घ्रय-श्छिन्नध्वजेष्वासतनुत्रभूषणा: ॥ ३७ ॥

gajās turaṅgāḥ sarathāḥ padātayaḥsāroha-vāhā vividhā vikhaṇḍitāḥnikṛtta-bāhūru-śirodharāṅghrayaśchinna-dhvajeṣvāsa-tanutra-bhūṣaṇāḥ

तेषां पदाघातरथाङ्गचूर्णिता-दायोधनादुल्बण उत्थितस्तदा । रेणुर्दिश: खं द्युमणिं च छादयन्न्यवर्ततासृक् स्रुतिभि: परिप्लुतात् ॥ ३८ ॥

teṣāṁ padāghāta-rathāṅga-cūrṇitādāyodhanād ulbaṇa utthitas tadāreṇur diśaḥ khaṁ dyumaṇiṁ ca chādayannyavartatāsṛk-srutibhiḥ pariplutāt

शिरोभिरुद्धूतकिरीटकुण्डलै:संरम्भद‍ृग्भि: परिदष्टदच्छदै: । महाभुजै: साभरणै: सहायुधै:सा प्रास्तृता भू: करभोरुभिर्बभौ ॥ ३९ ॥

śirobhir uddhūta-kirīṭa-kuṇḍalaiḥsaṁrambha-dṛgbhiḥ paridaṣṭa-dacchadaiḥmahā-bhujaiḥ sābharaṇaiḥ sahāyudhaiḥsā prāstṛtā bhūḥ karabhorubhir babhau

कबन्धास्तत्र चोत्पेतु: पतितस्वशिरोऽक्षिभि: । उद्यतायुधदोर्दण्डैराधावन्तो भटान् मृधे ॥ ४० ॥

kabandhās tatra cotpetuḥpatita-sva-śiro-’kṣibhiḥudyatāyudha-dordaṇḍairādhāvanto bhaṭān mṛdhe

बलिर्महेन्द्रं दशभिस्त्रिभिरैरावतं शरै: । चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकेनारोहमार्च्छयत् ॥ ४१ ॥

balir mahendraṁ daśabhistribhir airāvataṁ śaraiḥcaturbhiś caturo vāhānekenāroham ārcchayat

स तानापतत: शक्रस्तावद्भ‍ि: शीघ्रविक्रम: । चिच्छेद निशितैर्भल्ल‍ैरसम्प्राप्तान्हसन्निव ॥ ४२ ॥

sa tān āpatataḥ śakrastāvadbhiḥ śīghra-vikramaḥciccheda niśitair bhallairasamprāptān hasann iva

तस्य कर्मोत्तमं वीक्ष्य दुर्मर्ष: शक्तिमाददे । तां ज्वलन्तीं महोल्काभां हस्तस्थामच्छिनद्धरि: ॥ ४३ ॥

tasya karmottamaṁ vīkṣyadurmarṣaḥ śaktim ādadetāṁ jvalantīṁ maholkābhāṁhasta-sthām acchinad dhariḥ

तत: शूलं तत: प्रासं ततस्तोमरमृष्टय: । यद् यच्छस्त्रं समादद्यात्सर्वं तदच्छिनद् विभु: ॥ ४४ ॥

tataḥ śūlaṁ tataḥ prāsaṁtatas tomaram ṛṣṭayaḥyad yac chastraṁ samādadyātsarvaṁ tad acchinad vibhuḥ

ससर्जाथासुरीं मायामन्तर्धानगतोऽसुर: । तत: प्रादुरभूच्छैल: सुरानीकोपरि प्रभो ॥ ४५ ॥

sasarjāthāsurīṁ māyāmantardhāna-gato ’suraḥtataḥ prādurabhūc chailaḥsurānīkopari prabho

ततो निपेतुस्तरवो दह्यमाना दवाग्निना । शिला: सटङ्कशिखराश्चूर्णयन्त्यो द्विषद्बलम् ॥ ४६ ॥

tato nipetus taravodahyamānā davāgnināśilāḥ saṭaṅka-śikharāścūrṇayantyo dviṣad-balam

महोरगा: समुत्पेतुर्दन्दशूका: सवृश्चिका: । सिंहव्याघ्रवराहाश्च मर्दयन्तो महागजा: ॥ ४७ ॥

mahoragāḥ samutpeturdandaśūkāḥ savṛścikāḥsiṁha-vyāghra-varāhāś camardayanto mahā-gajāḥ

यातुधान्यश्च शतश: शूलहस्ता विवासस: । छिन्धि भिन्धीति वादिन्यस्तथा रक्षोगणा: प्रभो ॥ ४८ ॥

yātudhānyaś ca śataśaḥśūla-hastā vivāsasaḥchindhi bhindhīti vādinyastathā rakṣo-gaṇāḥ prabho

ततो महाघना व्योम्नि गम्भीरपरुषस्वना: । अङ्गारान्मुमुचुर्वातैराहता: स्तनयित्नव: ॥ ४९ ॥

tato mahā-ghanā vyomnigambhīra-paruṣa-svanāḥaṅgārān mumucur vātairāhatāḥ stanayitnavaḥ

सृष्टो दैत्येन सुमहान्वह्नि: श्वसनसारथि: । सांवर्तक इवात्युग्रो विबुधध्वजिनीमधाक् ॥ ५० ॥

sṛṣṭo daityena sumahānvahniḥ śvasana-sārathiḥsāṁvartaka ivātyugrovibudha-dhvajinīm adhāk

तत: समुद्र उद्वेल: सर्वत: प्रत्यद‍ृश्यत । प्रचण्डवातैरुद्धूततरङ्गावर्तभीषण: ॥ ५१ ॥

tataḥ samudra udvelaḥsarvataḥ pratyadṛśyatapracaṇḍa-vātair uddhūta-taraṅgāvarta-bhīṣaṇaḥ

एवं दैत्यैर्महामायैरलक्ष्यगतिभीरणे । सृज्यमानासु मायासु विषेदु: सुरसैनिका: ॥ ५२ ॥

evaṁ daityair mahā-māyairalakṣya-gatibhī raṇesṛjyamānāsu māyāsuviṣeduḥ sura-sainikāḥ

न तत्प्रतिविधिं यत्र विदुरिन्द्रादयो नृप । ध्यात: प्रादुरभूत् तत्र भगवान्विश्वभावन: ॥ ५३ ॥

na tat-pratividhiṁ yatravidur indrādayo nṛpadhyātaḥ prādurabhūt tatrabhagavān viśva-bhāvanaḥ

तत: सुपर्णांसकृताङ्‍‍घ्रिपल्ल‍व:पिशङ्गवासा नवकञ्जलोचन: । अद‍ृश्यताष्टायुधबाहुरुल्ल‍स-च्छ्रीकौस्तुभानर्घ्यकिरीटकुण्डल: ॥ ५४ ॥

tataḥ suparṇāṁsa-kṛtāṅghri-pallavaḥpiśaṅga-vāsā nava-kañja-locanaḥadṛśyatāṣṭāyudha-bāhur ullasac-chrī-kaustubhānarghya-kirīṭa-kuṇḍalaḥ

तस्मिन्प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजामाया विनेशुर्महिना महीयस: । स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगतेहरिस्मृति: सर्वविपद्विमोक्षणम् ॥ ५५ ॥

tasmin praviṣṭe ’sura-kūṭa-karmajāmāyā vineśur mahinā mahīyasaḥsvapno yathā hi pratibodha āgatehari-smṛtiḥ sarva-vipad-vimokṣaṇam

द‍ृष्ट्वा मृधे गरुडवाहमिभारिवाहआविध्य शूलमहिनोदथ कालनेमि: । तल्ल‍ीलया गरुडमूर्ध्नि पतद् गृहीत्वातेनाहनन्नृप सवाहमरिं त्र्यधीश: ॥ ५६ ॥

dṛṣṭvā mṛdhe garuḍa-vāham ibhāri-vāhaāvidhya śūlam ahinod atha kālanemiḥtal līlayā garuḍa-mūrdhni patad gṛhītvātenāhanan nṛpa savāham ariṁ tryadhīśaḥ

माली सुमाल्यतिबलौ युधि पेततुर्यच्चक्रेण कृत्तशिरसावथ माल्यवांस्तम् । आहत्य तिग्मगदयाहनदण्डजेन्द्रतावच्छिरोऽच्छिनदरेर्नदतोऽरिणाद्य: ॥ ५७ ॥

mālī sumāly atibalau yudhi petatur yac-cakreṇa kṛtta-śirasāv atha mālyavāṁs tamāhatya tigma-gadayāhanad aṇḍajendraṁtāvac chiro ’cchinad arer nadato ’riṇādyaḥ