Canto 8, Chapter 11

श्रीशुक उवाच अथो सुरा: प्रत्युपलब्धचेतस:परस्य पुंस: परयानुकम्पया । जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादय-स्तांस्तान्‍रणे यैरभिसंहता: पुरा ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaatho surāḥ pratyupalabdha-cetasaḥparasya puṁsaḥ parayānukampayājaghnur bhṛśaṁ śakra-samīraṇādayastāṁs tān raṇe yair abhisaṁhatāḥ purā

वैरोचनाय संरब्धो भगवान्पाकशासन: । उदयच्छद् यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशु: ॥ २ ॥

vairocanāya saṁrabdhobhagavān pāka-śāsanaḥudayacchad yadā vajraṁprajā hā heti cukruśuḥ

वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुर:स्थितम् । मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे ॥ ३ ॥

vajra-pāṇis tam āhedaṁtiraskṛtya puraḥ-sthitammanasvinaṁ susampannaṁvicarantaṁ mahā-mṛdhe

नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि । जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम् ॥ ४ ॥

naṭavan mūḍha māyābhirmāyeśān no jigīṣasijitvā bālān nibaddhākṣānnaṭo harati tad-dhanam

आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् । तान्दस्यून्विधुनोम्यज्ञान्पूर्वस्माच्च पदादध: ॥ ५ ॥

ārurukṣanti māyābhirutsisṛpsanti ye divamtān dasyūn vidhunomy ajñānpūrvasmāc ca padād adhaḥ

सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा । शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभि: सह ॥ ६ ॥

so ’haṁ durmāyinas te ’dyavajreṇa śata-parvaṇāśiro hariṣye mandātmanghaṭasva jñātibhiḥ saha

श्रीबलिरुवाचसङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् । कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्यु: सर्वेषां स्युरनुक्रमात् ॥ ७ ॥

śrī-balir uvācasaṅgrāme vartamānānāṁkāla-codita-karmaṇāmkīrtir jayo ’jayo mṛtyuḥsarveṣāṁ syur anukramāt

तदिदं कालरशनं जगत् पश्यन्ति सूरय: । न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिता: ॥ ८ ॥

tad idaṁ kāla-raśanaṁjagat paśyanti sūrayaḥna hṛṣyanti na śocantitatra yūyam apaṇḍitāḥ

न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् । गिरो व: साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडना: ॥ ९ ॥

na vayaṁ manyamānānāmātmānaṁ tatra sādhanamgiro vaḥ sādhu-śocyānāṁgṛhṇīmo marma-tāḍanāḥ

श्रीशुक उवाच इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दन: । आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराहतं पुन: ॥ १० ॥

śrī-śuka uvācaity ākṣipya vibhuṁ vīronārācair vīra-mardanaḥākarṇa-pūrṇair ahanadākṣepair āha taṁ punaḥ

एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना । नामृष्यत् तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विप: ॥ ११ ॥

evaṁ nirākṛto devovairiṇā tathya-vādinānāmṛṣyat tad-adhikṣepaṁtotrāhata iva dvipaḥ

प्राहरत् कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दन: । सयानो न्यपतद् भूमौ छिन्नपक्ष इवाचल: ॥ १२ ॥

prāharat kuliśaṁ tasmāamoghaṁ para-mardanaḥsayāno nyapatad bhūmauchinna-pakṣa ivācalaḥ

सखायं पतितं द‍ृष्ट्वा जम्भो बलिसख: सुहृत् । अभ्ययात् सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन् ॥ १३ ॥

sakhāyaṁ patitaṁ dṛṣṭvājambho bali-sakhaḥ suhṛtabhyayāt sauhṛdaṁ sakhyurhatasyāpi samācaran

स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा । जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबल: ॥ १४ ॥

sa siṁha-vāha āsādyagadām udyamya raṁhasājatrāv atāḍayac chakraṁgajaṁ ca sumahā-balaḥ

गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गज: । जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ ॥ १५ ॥

gadā-prahāra-vyathitobhṛśaṁ vihvalito gajaḥjānubhyāṁ dharaṇīṁ spṛṣṭvākaśmalaṁ paramaṁ yayau

ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृत: । आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभु: ॥ १६ ॥

tato ratho mātalināharibhir daśa-śatair vṛtaḥānīto dvipam utsṛjyaratham āruruhe vibhuḥ

तस्य तत् पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तम: । शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे ॥ १७ ॥

tasya tat pūjayan karmayantur dānava-sattamaḥśūlena jvalatā taṁ tusmayamāno ’hanan mṛdhe

सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलि: । इन्द्रो जम्भस्य सङ्‌क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिर: ॥ १८ ॥

sehe rujaṁ sudurmarṣāṁsattvam ālambya mātaliḥindro jambhasya saṅkruddhovajreṇāpāharac chiraḥ

जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदाद‍ृषे: । नमुचिश्च बल: पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विता: ॥ १९ ॥

jambhaṁ śrutvā hataṁ tasyajñātayo nāradād ṛṣeḥnamuciś ca balaḥ pākastatrāpetus tvarānvitāḥ

वचोभि: परुषैरिन्द्रमर्दयन्तोऽस्य मर्मसु । शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम् ॥ २० ॥

vacobhiḥ paruṣair indramardayanto ’sya marmasuśarair avākiran meghādhārābhir iva parvatam

हरीन्दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बल: शरै: । तावद्भ‍िरर्दयामास युगपल्ल‍घुहस्तवान् ॥ २१ ॥

harīn daśa-śatāny ājauharyaśvasya balaḥ śaraiḥtāvadbhir ardayām āsayugapal laghu-hastavān

शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् । सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भ‍ुतमभूद् रणे ॥ २२ ॥

śatābhyāṁ mātaliṁ pākorathaṁ sāvayavaṁ pṛthaksakṛt sandhāna-mokṣeṇatad adbhutam abhūd raṇe

नमुचि: पञ्चदशभि: स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभि: । आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयद: ॥ २३ ॥

namuciḥ pañca-daśabhiḥsvarṇa-puṅkhair maheṣubhiḥāhatya vyanadat saṅkhyesatoya iva toyadaḥ

सर्वत: शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् । छादयामासुरसुरा: प्रावृट्‌सूर्यमिवाम्बुदा: ॥ २४ ॥

sarvataḥ śara-kūṭenaśakraṁ saratha-sārathimchādayām āsur asurāḥprāvṛṭ-sūryam ivāmbudāḥ

अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वलाविचुक्रुशुर्देवगणा: सहानुगा: । अनायका: शत्रुबलेन निर्जितावणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे ॥ २५ ॥

alakṣayantas tam atīva vihvalāvicukruśur deva-gaṇāḥ sahānugāḥanāyakāḥ śatru-balena nirjitāvaṇik-pathā bhinna-navo yathārṇave

ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जराद्विनिर्गत: साश्वरथध्वजाग्रणी: । बभौ दिश: खं पृथिवीं च रोचयन्स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये ॥ २६ ॥

tatas turāṣāḍ iṣu-baddha-pañjarādvinirgataḥ sāśva-ratha-dhvajāgraṇīḥbabhau diśaḥ khaṁ pṛthivīṁ ca rocayansva-tejasā sūrya iva kṣapātyaye

निरीक्ष्य पृतनां देव: परैरभ्यर्दितां रणे । उदयच्छद् रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा ॥ २७ ॥

nirīkṣya pṛtanāṁ devaḥparair abhyarditāṁ raṇeudayacchad ripuṁ hantuṁvajraṁ vajra-dharo ruṣā

स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयो: । ज्ञातीनां पश्यतां राजञ्जहार जनयन्भयम् ॥ २८ ॥

sa tenaivāṣṭa-dhāreṇaśirasī bala-pākayoḥjñātīnāṁ paśyatāṁ rājañjahāra janayan bhayam

नमुचिस्तद्वधं द‍ृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वित: । जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम् ॥ २९ ॥

namucis tad-vadhaṁ dṛṣṭvāśokāmarṣa-ruṣānvitaḥjighāṁsur indraṁ nṛpatecakāra paramodyamam

अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् । प्रगृह्याभ्यद्रवत् क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् । प्राहिणोद् देवराजाय निनदन् मृगराडिव ॥ ३० ॥

aśmasāramayaṁ śūlaṁghaṇṭāvad dhema-bhūṣaṇampragṛhyābhyadravat kruddhohato ’sīti vitarjayanprāhiṇod deva-rājāyaninadan mṛga-rāḍ iva

तदापतद् गगनतले महाजवंविचिच्छिदे हरिरिषुभि: सहस्रधा । तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरेरुषान्वितस्त्रिदशपति: शिरो हरन् ॥ ३१ ॥

tadāpatad gagana-tale mahā-javaṁvicicchide harir iṣubhiḥ sahasradhātam āhanan nṛpa kuliśena kandhareruṣānvitas tridaśa-patiḥ śiro haran

न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितोबिभेद य: सुरपतिनौजसेरित: । तदद्भ‍ुतं परमतिवीर्यवृत्रभित्तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा ॥ ३२ ॥

na tasya hi tvacam api vajra ūrjitobibheda yaḥ sura-patinaujaseritaḥtad adbhutaṁ param ativīrya-vṛtra-bhittiraskṛto namuci-śirodhara-tvacā

तस्मादिन्द्रोऽबिभेच्छत्रोर्वज्र: प्रतिहतो यत: । किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम् ॥ ३३ ॥

tasmād indro ’bibhec chatrorvajraḥ pratihato yataḥkim idaṁ daiva-yogenabhūtaṁ loka-vimohanam

येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेद: प्रजात्यये । कृतो निविशतां भारै: पतत्‍त्रै: पततां भुवि ॥ ३४ ॥

yena me pūrvam adrīṇāṁpakṣa-cchedaḥ prajātyayekṛto niviśatāṁ bhāraiḥpatattraiḥ patatāṁ bhuvi

तप:सारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटित: । अन्ये चापि बलोपेता: सर्वास्त्रैरक्षतत्वच: ॥ ३५ ॥

tapaḥ-sāramayaṁ tvāṣṭraṁvṛtro yena vipāṭitaḥanye cāpi balopetāḥsarvāstrair akṣata-tvacaḥ

सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके । नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम् ॥ ३६ ॥

so ’yaṁ pratihato vajromayā mukto ’sure ’lpakenāhaṁ tad ādade daṇḍaṁbrahma-tejo ’py akāraṇam

इति शक्रं विषीदन्तमाह वागशरीरिणी । नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानव: ॥ ३७ ॥

iti śakraṁ viṣīdantamāha vāg aśarīriṇīnāyaṁ śuṣkair atho nārdrairvadham arhati dānavaḥ

मयास्मै यद् वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयो: । अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपो: ॥ ३८ ॥

mayāsmai yad varo dattomṛtyur naivārdra-śuṣkayoḥato ’nyaś cintanīyas teupāyo maghavan ripoḥ

तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान्सुसमाहित: । ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम् ॥ ३९ ॥

tāṁ daivīṁ giram ākarṇyamaghavān susamāhitaḥdhyāyan phenam athāpaśyadupāyam ubhayātmakam

न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचे: शिर: । तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन्विभुम् ॥ ४० ॥

na śuṣkeṇa na cārdreṇajahāra namuceḥ śiraḥtaṁ tuṣṭuvur muni-gaṇāmālyaiś cāvākiran vibhum

गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू । देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥

gandharva-mukhyau jagaturviśvāvasu-parāvasūdeva-dundubhayo nedurnartakyo nanṛtur mudā

अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान्वाय्वग्निवरुणादय: । सूदयामासुरसुरान् मृगान्केसरिणो यथा ॥ ४२ ॥

anye ’py evaṁ pratidvandvānvāyv-agni-varuṇādayaḥsūdayām āsur asurānmṛgān kesariṇo yathā

ब्रह्मणा प्रेषितो देवान्देवर्षिर्नारदो नृप । वारयामास विबुधान्‍द‍ृष्ट्वा दानवसङ्‌क्षयम् ॥ ४३ ॥

brahmaṇā preṣito devāndevarṣir nārado nṛpavārayām āsa vibudhāndṛṣṭvā dānava-saṅkṣayam

श्रीनारद उवाच भवद्भ‍िरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयै: । श्रिया समेधिता: सर्व उपारमत विग्रहात् ॥ ४४ ॥

śrī-nārada uvācabhavadbhir amṛtaṁ prāptaṁnārāyaṇa-bhujāśrayaiḥśriyā samedhitāḥ sarvaupāramata vigrahāt

श्रीशुक उवाच संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वच: । उपगीयमानानुचरैर्ययु: सर्वे त्रिविष्टपम् ॥ ४५ ॥

śrī-śuka uvācasaṁyamya manyu-saṁrambhaṁmānayanto muner vacaḥupagīyamānānucarairyayuḥ sarve triviṣṭapam

येऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते । बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन् ॥ ४६ ॥

ye ’vaśiṣṭā raṇe tasminnāradānumatena tebaliṁ vipannam ādāyaastaṁ girim upāgaman

तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् । उशना जीवयामास संजीवन्या स्वविद्यया ॥ ४७ ॥

tatrāvinaṣṭāvayavānvidyamāna-śirodharānuśanā jīvayām āsasaṁjīvanyā sva-vidyayā

बलिश्चोशनसा स्पृष्ट: प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृति: । पराजितोऽपि नाखिद्यल्ल‍ोकतत्त्वविचक्षण: ॥ ४८ ॥

baliś cośanasā spṛṣṭaḥpratyāpannendriya-smṛtiḥparājito ’pi nākhidyalloka-tattva-vicakṣaṇaḥ