Canto 8, Chapter 12

श्रीबादरायणिरुवाचवृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācavṛṣa-dhvajo niśamyedaṁyoṣid-rūpeṇa dānavānmohayitvā sura-gaṇānhariḥ somam apāyayat

सभाजितो भगवता सादरं सोमया भव: । सूपविष्ट उवाच ेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥

sabhājito bhagavatāsādaraṁ somayā bhavaḥsūpaviṣṭa uvācedaṁpratipūjya smayan harim

श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्वय‍ापिञ्जगदीश जगन्मय । सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वर: ॥ ४ ॥

śrī-mahādeva uvācadeva-deva jagad-vyāpiñjagad-īśa jagan-mayasarveṣām api bhāvānāṁtvam ātmā hetur īśvaraḥ

आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहि: । यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्‌भवान् ॥ ५ ॥

ādy-antāv asya yan madhyamidam anyad ahaṁ bahiḥyato ’vyayasya naitānitat satyaṁ brahma cid bhavān

तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिष: । विसृज्योभयत: सङ्गं मुनय: समुपासते ॥ ६ ॥

tavaiva caraṇāmbhojaṁśreyas-kāmā nirāśiṣaḥvisṛjyobhayataḥ saṅgaṁmunayaḥ samupāsate

त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोक-मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् । विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना-मात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्ष: ॥ ७ ॥

tvaṁ brahma pūrṇam amṛtaṁ viguṇaṁ viśokamānanda-mātram avikāram ananyad anyatviśvasya hetur udaya-sthiti-saṁyamānāmātmeśvaraś ca tad-apekṣatayānapekṣaḥ

एकस्त्वमेव सदसद्‌द्वयमद्वयं चस्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेद: । अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पोयस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥

ekas tvam eva sad asad dvayam advayaṁ casvarṇaṁ kṛtākṛtam iveha na vastu-bhedaḥajñānatas tvayi janair vihito vikalpoyasmād guṇa-vyatikaro nirupādhikasya

त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेकेएके परं सदसतो: पुरुषं परेशम् । अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वांकेचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥

tvāṁ brahma kecid avayanty uta dharmam ekeeke paraṁ sad-asatoḥ puruṣaṁ pareśamanye ’vayanti nava-śakti-yutaṁ paraṁ tvāṁkecin mahā-puruṣam avyayam ātma-tantram

नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याजानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गा: । यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य-मर्त्यादय: किमुत शश्वदभद्रवृत्ता: ॥ १० ॥

nāhaṁ parāyur ṛṣayo na marīci-mukhyājānanti yad-viracitaṁ khalu sattva-sargāḥyan-māyayā muṣita-cetasa īśa daitya-martyādayaḥ kim uta śaśvad-abhadra-vṛttāḥ

स त्वं समीहितमद: स्थितिजन्मनाशंभूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ । वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यंसर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्‍त्से ॥ ११ ॥

sa tvaṁ samīhitam adaḥ sthiti-janma-nāśaṁbhūtehitaṁ ca jagato bhava-bandha-mokṣauvāyur yathā viśati khaṁ ca carācarākhyaṁsarvaṁ tad-ātmakatayāvagamo ’varuntse

अवतारा मया द‍ृष्टा रममाणस्य ते गुणै: । सोऽहं तद्‌द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥

avatārā mayā dṛṣṭāramamāṇasya te guṇaiḥso ’haṁ tad draṣṭum icchāmiyat te yoṣid-vapur dhṛtam

येन सम्मोहिता दैत्या: पायिताश्चामृतं सुरा: । तद् दिद‍ृक्षव आयाता: परं कौतूहलं हि न: ॥ १३ ॥

yena sammohitā daityāḥpāyitāś cāmṛtaṁ surāḥtad didṛkṣava āyātāḥparaṁ kautūhalaṁ hi naḥ

श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना । प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥

śrī-śuka uvācaevam abhyarthito viṣṇurbhagavān śūla-pāṇināprahasya bhāva-gambhīraṁgiriśaṁ pratyabhāṣata

श्रीभगवानुवाचकौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृत: । पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥

śrī-bhagavān uvācakautūhalāya daityānāṁyoṣid-veṣo mayā dhṛtaḥpaśyatā sura-kāryāṇigate pīyūṣa-bhājane

तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिद‍ृक्षो: सुरसत्तम । कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥

tat te ’haṁ darśayiṣyāmididṛkṣoḥ sura-sattamakāmināṁ bahu mantavyaṁsaṅkalpa-prabhavodayam

श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥

śrī-śuka uvācaiti bruvāṇo bhagavāṁstatraivāntaradhīyatasarvataś cārayaṁś cakṣurbhava āste sahomayā

ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियंविचित्रपुष्पारुणपल्ल‍वद्रुमे । विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्-दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥

tato dadarśopavane vara-striyaṁvicitra-puṣpāruṇa-pallava-drumevikrīḍatīṁ kanduka-līlayā lasad-dukūla-paryasta-nitamba-mekhalām

आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन-प्रकृष्टहारोरुभरै: पदे पदे । प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत्-पदप्रवालं नयतीं ततस्तत: ॥ १९ ॥

āvartanodvartana-kampita-stana-prakṛṣṭa-hāroru-bharaiḥ pade padeprabhajyamānām iva madhyataś calat-pada-pravālaṁ nayatīṁ tatas tataḥ

दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशंप्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् । स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्ल‍सत्-कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥

dikṣu bhramat-kanduka-cāpalair bhṛśaṁprodvigna-tārāyata-lola-locanāmsva-karṇa-vibhrājita-kuṇḍalollasat-kapola-nīlālaka-maṇḍitānanām

श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतांसन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना । विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकंविमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥

ślathad dukūlaṁ kabarīṁ ca vicyutāṁsannahyatīṁ vāma-kareṇa valgunāvinighnatīm anya-kareṇa kandukaṁvimohayantīṁ jagad-ātma-māyayā

तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्-व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्ट: । स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मानात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥

tāṁ vīkṣya deva iti kanduka-līlayeṣad-vrīḍāsphuṭa-smita-visṛṣṭa-kaṭākṣa-muṣṭaḥstrī-prekṣaṇa-pratisamīkṣaṇa-vihvalātmānātmānam antika umāṁ sva-gaṇāṁś ca veda

तस्या: कराग्रात् स तु कन्दुको यदागतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रिया: । वास: ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्भवस्य देवस्य किलानुपश्यत: ॥ २३ ॥

tasyāḥ karāgrāt sa tu kanduko yadāgato vidūraṁ tam anuvrajat-striyāḥvāsaḥ sasūtraṁ laghu māruto ’haradbhavasya devasya kilānupaśyataḥ

एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । द‍ृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भव: किल ॥ २४ ॥

evaṁ tāṁ rucirāpāṅgīṁdarśanīyāṁ manoramāmdṛṣṭvā tasyāṁ manaś cakreviṣajjantyāṁ bhavaḥ kila

तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वल: । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥

tayāpahṛta-vijñānastat-kṛta-smara-vihvalaḥbhavānyā api paśyantyāgata-hrīs tat-padaṁ yayau

सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥

sā tam āyāntam ālokyavivastrā vrīḍitā bhṛśamnilīyamānā vṛkṣeṣuhasantī nānvatiṣṭhata

तामन्वगच्छद् भगवान् भव: प्रमुषितेन्द्रिय: । कामस्य च वशं नीत: करेणुमिव यूथप: ॥ २७ ॥

tām anvagacchad bhagavānbhavaḥ pramuṣitendriyaḥkāmasya ca vaśaṁ nītaḥkareṇum iva yūthapaḥ

सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥

so ’nuvrajyātivegenagṛhītvānicchatīṁ striyamkeśa-bandha upānīyabāhubhyāṁ pariṣasvaje

सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥

sopagūḍhā bhagavatākariṇā kariṇī yathāitas tataḥ prasarpantīviprakīrṇa-śiroruhā

तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भ‍ुतकर्मण: । प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जित: ॥ ३१ ॥

tasyāsau padavīṁ rudroviṣṇor adbhuta-karmaṇaḥpratyapadyata kāmenavairiṇeva vinirjitaḥ

तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतस: । शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावत: ॥ ३२ ॥

tasyānudhāvato retaścaskandāmogha-retasaḥśuṣmiṇo yūthapasyevavāsitām anudhāvataḥ

यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मन: । तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन्महीपते ॥ ३३ ॥

yatra yatrāpatan mahyāṁretas tasya mahātmanaḥtāni rūpyasya hemnaś cakṣetrāṇy āsan mahī-pate

सरित्सर:सु शैलेषु वनेषूपवनेषु च । यत्र क्‍व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हर: ॥ ३४ ॥

sarit-saraḥsu śaileṣuvaneṣūpavaneṣu cayatra kva cāsann ṛṣayastatra sannihito haraḥ

स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥

skanne retasi so ’paśyadātmānaṁ deva-māyayājaḍīkṛtaṁ nṛpa-śreṣṭhasannyavartata kaśmalāt

अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मन: । अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदुहाद्भ‍ुतम् ॥ ३६ ॥

athāvagata-māhātmyaātmano jagad-ātmanaḥaparijñeya-vīryasyana mene tad u hādbhutam

तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदन: । उवाच परमप्रीतो बिभ्रत्स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥

tam aviklavam avrīḍamālakṣya madhusūdanaḥuvāca parama-prītobibhrat svāṁ pauruṣīṁ tanum

श्रीभगवानुवाचदिष्टय‍ा त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थित: । यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥

śrī-bhagavān uvācadiṣṭyā tvaṁ vibudha-śreṣṭhasvāṁ niṣṭhām ātmanā sthitaḥyan me strī-rūpayā svairaṁmohito ’py aṅga māyayā

को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वद‍ृते पुमान् । तांस्तान्विसृजतीं भावान्दुस्तरामकृतात्मभि: ॥ ३९ ॥

ko nu me ’titaren māyāṁviṣaktas tvad-ṛte pumāntāṁs tān visṛjatīṁ bhāvāndustarām akṛtātmabhiḥ

सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागश: ॥ ४० ॥

seyaṁ guṇa-mayī māyāna tvām abhibhaviṣyatimayā sametā kālenakāla-rūpeṇa bhāgaśaḥ

श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृत: । आमन्‍त्र्य तं परिक्रम्य सगण: स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ bhagavatā rājanśrīvatsāṅkena sat-kṛtaḥāmantrya taṁ parikramyasagaṇaḥ svālayaṁ yayau

आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान्भव: । सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥

ātmāṁśa-bhūtāṁ tāṁ māyāṁbhavānīṁ bhagavān bhavaḥsammatām ṛṣi-mukhyānāṁprītyācaṣṭātha bhārata

अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायांपरस्य पुंस: परदेवताया: । अहं कलानामृषभोऽपि मुह्येययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्रा: ॥ ४३ ॥

ayi vyapaśyas tvam ajasya māyāṁparasya puṁsaḥ para-devatāyāḥahaṁ kalānām ṛṣabho ’pi muhyeyayāvaśo ’nye kim utāsvatantrāḥ

यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रान्त उपारतं वै । स एष साक्षात् पुरुष: पुराणोन यत्र कालो विशते न वेद: ॥ ४४ ॥

yaṁ mām apṛcchas tvam upetya yogātsamā-sahasrānta upārataṁ vaisa eṣa sākṣāt puruṣaḥ purāṇona yatra kālo viśate na vedaḥ

श्रीशुक उवाच इति तेऽभिहितस्तात विक्रम: शार्ङ्गधन्वन: । सिन्धोर्निर्मथने येन धृत: पृष्ठे महाचल: ॥ ४५ ॥

śrī-śuka uvācaiti te ’bhihitas tātavikramaḥ śārṅga-dhanvanaḥsindhor nirmathane yenadhṛtaḥ pṛṣṭhe mahācalaḥ

एतन्मुहु: कीर्तयतोऽनुश‍ृण्वतोन रिष्यते जातु समुद्यम: क्‍वचित् । यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनंसमस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥

etan muhuḥ kīrtayato ’nuśṛṇvatona riṣyate jātu samudyamaḥ kvacityad uttamaśloka-guṇānuvarṇanaṁsamasta-saṁsāra-pariśramāpaham

असदविषयमङ्‍‍घ्रिं भावगम्यं प्रपन्ना-नमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् । कपटयुवतिवेषो मोहयन्य: सुरारीं-स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥

asad-aviṣayam aṅghriṁ bhāva-gamyaṁ prapannānamṛtam amara-varyān āśayat sindhu-mathyamkapaṭa-yuvati-veṣo mohayan yaḥ surārīṁstam aham upasṛtānāṁ kāma-pūraṁ nato ’smi