Canto 8, Chapter 16

श्रीशुक उवाच एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा । हृते त्रिविष्टपे दैत्यै: पर्यतप्यदनाथवत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ putreṣu naṣṭeṣudeva-mātāditis tadāhṛte tri-viṣṭape daityaiḥparyatapyad anāthavat

एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् । निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात् ॥ २ ॥

ekadā kaśyapas tasyāāśramaṁ bhagavān agātnirutsavaṁ nirānandaṁsamādher virataś cirāt

स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रह: । सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह ॥ ३ ॥

sa patnīṁ dīna-vadanāṁkṛtāsana-parigrahaḥsabhājito yathā-nyāyamidam āha kurūdvaha

अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनागतम् । न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिन: ॥ ४ ॥

apy abhadraṁ na viprāṇāṁbhadre loke ’dhunāgatamna dharmasya na lokasyamṛtyoś chandānuvartinaḥ

अपि वाकुशलं किञ्चिद् गृहेषु गृहमेधिनि । धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम् ॥ ५ ॥

api vākuśalaṁ kiñcidgṛheṣu gṛha-medhinidharmasyārthasya kāmasyayatra yogo hy ayoginām

अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया । गृहादपूजिता याता: प्रत्युत्थानेन वा क्‍वचित् ॥ ६ ॥

api vātithayo ’bhyetyakuṭumbāsaktayā tvayāgṛhād apūjitā yātāḥpratyutthānena vā kvacit

गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिता: सलिलैरपि । यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमा: ॥ ७ ॥

gṛheṣu yeṣv atithayonārcitāḥ salilair apiyadi niryānti te nūnaṁpherurāja-gṛhopamāḥ

अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति । त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित् ॥ ८ ॥

apy agnayas tu velāyāṁna hutā haviṣā satitvayodvigna-dhiyā bhadreproṣite mayi karhicit

यत्पूजया कामदुघान्याति लोकान्गृहान्वित: । ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णो: सर्वदेवात्मनो मुखम् ॥ ९ ॥

yat-pūjayā kāma-dughānyāti lokān gṛhānvitaḥbrāhmaṇo ’gniś ca vai viṣṇoḥsarva-devātmano mukham

अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि । लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम् ॥ १० ॥

api sarve kuśalinastava putrā manasvinilakṣaye ’svastham ātmānaṁbhavatyā lakṣaṇair aham

श्रीअदितिरुवाचभद्रं द्विजगवां ब्रह्मन्धर्मस्यास्य जनस्य च । त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन्गृहा इमे ॥ ११ ॥

śrī-aditir uvācabhadraṁ dvija-gavāṁ brahmandharmasyāsya janasya catri-vargasya paraṁ kṣetraṁgṛhamedhin gṛhā ime

अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सव: । सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान्न रिष्यति ॥ १२ ॥

agnayo ’tithayo bhṛtyābhikṣavo ye ca lipsavaḥsarvaṁ bhagavato brahmannanudhyānān na riṣyati

को नु मे भगवन्कामो न सम्पद्येत मानस: । यस्या भवान्प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान्प्रभाषते ॥ १३ ॥

ko nu me bhagavan kāmona sampadyeta mānasaḥyasyā bhavān prajādhyakṣaevaṁ dharmān prabhāṣate

तवैव मारीच मन:शरीरजा:प्रजा इमा: सत्त्वरजस्तमोजुष: । समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभोतथापि भक्तं भजते महेश्वर: ॥ १४ ॥

tavaiva mārīca manaḥ-śarīrajāḥprajā imāḥ sattva-rajas-tamo-juṣaḥsamo bhavāṁs tāsv asurādiṣu prabhotathāpi bhaktaṁ bhajate maheśvaraḥ

तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत । हृतश्रियो हृतस्थानान्सपत्नै: पाहि न: प्रभो ॥ १५ ॥

tasmād īśa bhajantyā meśreyaś cintaya suvratahṛta-śriyo hṛta-sthānānsapatnaiḥ pāhi naḥ prabho

परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे । ऐश्वर्यं श्रीर्यश: स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम ॥ १६ ॥

parair vivāsitā sāhaṁmagnā vyasana-sāgareaiśvaryaṁ śrīr yaśaḥ sthānaṁhṛtāni prabalair mama

यथा तानि पुन: साधो प्रपद्येरन् ममात्मजा: । तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम ॥ १७ ॥

yathā tāni punaḥ sādhoprapadyeran mamātmajāḥtathā vidhehi kalyāṇaṁdhiyā kalyāṇa-kṛttama

श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव । अहो मायाबलं विष्णो: स्‍नेहबद्धमिदं जगत् ॥ १८ ॥

śrī-śuka uvācaevam abhyarthito ’dityākas tām āha smayann ivaaho māyā-balaṁ viṣṇoḥsneha-baddham idaṁ jagat

क्‍व देहो भौतिकोऽनात्मा क्‍व चात्मा प्रकृते: पर: । कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम् ॥ १९ ॥

kva deho bhautiko ’nātmākva cātmā prakṛteḥ paraḥkasya ke pati-putrādyāmoha eva hi kāraṇam

उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् । सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम् ॥ २० ॥

upatiṣṭhasva puruṣaṁbhagavantaṁ janārdanamsarva-bhūta-guhā-vāsaṁvāsudevaṁ jagad-gurum

स विधास्यति ते कामान्हरिर्दीनानुकम्पन: । अमोघा भगवद्भ‍क्तिर्नेतरेति मतिर्मम ॥ २१ ॥

sa vidhāsyati te kāmānharir dīnānukampanaḥamoghā bhagavad-bhaktirnetareti matir mama

श्रीअदितिरुवाचकेनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् । यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात् स मनोरथम् ॥ २२ ॥

śrī-aditir uvācakenāhaṁ vidhinā brahmannupasthāsye jagat-patimyathā me satya-saṅkalpovidadhyāt sa manoratham

आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् । आशु तुष्यति मे देव: सीदन्त्या: सह पुत्रकै: ॥ २३ ॥

ādiśa tvaṁ dvija-śreṣṭhavidhiṁ tad-upadhāvanamāśu tuṣyati me devaḥsīdantyāḥ saha putrakaiḥ

श्रीकश्यप उवाच एतन्मे भगवान्पृष्ट: प्रजाकामस्य पद्मज: । यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम् ॥ २४ ॥

śrī-kaśyapa uvācaetan me bhagavān pṛṣṭaḥprajā-kāmasya padmajaḥyad āha te pravakṣyāmivrataṁ keśava-toṣaṇam

फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतम् । अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वित: ॥ २५ ॥

phālgunasyāmale pakṣedvādaśāhaṁ payo-vratamarcayed aravindākṣaṁbhaktyā paramayānvitaḥ

सिनीवाल्यां मृदालिप्य स्‍नायात् क्रोडविदीर्णया । यदि लभ्येत वै स्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ २६ ॥

sinīvālyāṁ mṛdālipyasnāyāt kroḍa-vidīrṇayāyadi labhyeta vai srotasyetaṁ mantram udīrayet

त्वं देव्यादिवराहेण रसाया: स्थानमिच्छता । उद्‌धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥ २७ ॥

tvaṁ devy ādi-varāheṇarasāyāḥ sthānam icchatāuddhṛtāsi namas tubhyaṁpāpmānaṁ me praṇāśaya

निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत् समाहित: । अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि ॥ २८ ॥

nirvartitātma-niyamodevam arcet samāhitaḥarcāyāṁ sthaṇḍile sūryejale vahnau gurāv api

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे । सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ २९ ॥

namas tubhyaṁ bhagavatepuruṣāya mahīyasesarva-bhūta-nivāsāyavāsudevāya sākṣiṇe

नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च । चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे ॥ ३० ॥

namo ’vyaktāya sūkṣmāyapradhāna-puruṣāya cacatur-viṁśad-guṇa-jñāyaguṇa-saṅkhyāna-hetave

नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतु:श‍ृङ्गाय तन्तवे । सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नम: ॥ ३१ ॥

namo dvi-śīrṣṇe tri-padecatuḥ-śṛṅgāya tantavesapta-hastāya yajñāyatrayī-vidyātmane namaḥ

नम: शिवाय रुद्राय नम: शक्तिधराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नम: ॥ ३२ ॥

namaḥ śivāya rudrāyanamaḥ śakti-dharāya casarva-vidyādhipatayebhūtānāṁ pataye namaḥ

नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥ ३३ ॥

namo hiraṇyagarbhāyaprāṇāya jagad-ātmaneyogaiśvarya-śarīrāyanamas te yoga-hetave

नमस्त आदिदेवाय साक्षिभूताय ते नम: । नारायणाय ऋषये नराय हरये नम: ॥ ३४ ॥

namas ta ādi-devāyasākṣi-bhūtāya te namaḥnārāyaṇāya ṛṣayenarāya haraye namaḥ

नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये । केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥ ३५ ॥

namo marakata-śyāma-vapuṣe ’dhigata-śriyekeśavāya namas tubhyaṁnamas te pīta-vāsase

त्वं सर्ववरद: पुंसां वरेण्य वरदर्षभ । अतस्ते श्रेयसे धीरा: पादरेणुमुपासते ॥ ३६ ॥

tvaṁ sarva-varadaḥ puṁsāṁvareṇya varadarṣabhaatas te śreyase dhīrāḥpāda-reṇum upāsate

अन्ववर्तन्त यं देवा: श्रीश्च तत्पादपद्मयो: । स्पृहयन्त इवामोदं भगवान्मे प्रसीदताम् ॥ ३७ ॥

anvavartanta yaṁ devāḥśrīś ca tat-pāda-padmayoḥspṛhayanta ivāmodaṁbhagavān me prasīdatām

एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् । अर्चयेच्छ्रद्धया युक्त: पाद्योपस्पर्शनादिभि: ॥ ३८ ॥

etair mantrair hṛṣīkeśamāvāhana-puraskṛtamarcayec chraddhayā yuktaḥpādyopasparśanādibhiḥ

अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यै: पयसा स्‍नपयेद् विभुम् । वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनैस्तत: । गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्‌द्वादशाक्षरविद्यया ॥ ३९ ॥

arcitvā gandha-mālyādyaiḥpayasā snapayed vibhumvastropavītābharaṇa-pādyopasparśanais tataḥgandha-dhūpādibhiś cārceddvādaśākṣara-vidyayā

श‍ृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पि: सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ ४० ॥

śṛtaṁ payasi naivedyaṁśāly-annaṁ vibhave satisasarpiḥ saguḍaṁ dattvājuhuyān mūla-vidyayā

निवेदितं तद्भ‍क्ताय दद्याद्भ‍ुञ्जीत वा स्वयम् । दत्त्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥ ४१ ॥

niveditaṁ tad-bhaktāyadadyād bhuñjīta vā svayamdattvācamanam arcitvātāmbūlaṁ ca nivedayet

जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभि: प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद् दण्डवन्मुदा ॥ ४२ ॥

japed aṣṭottara-śataṁstuvīta stutibhiḥ prabhumkṛtvā pradakṣiṇaṁ bhūmaupraṇamed daṇḍavan mudā

कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत् तत: । द्वय‍वरान्भोजयेद् विप्रान्पायसेन यथोचितम् ॥ ४३ ॥

kṛtvā śirasi tac-cheṣāṁdevam udvāsayet tataḥdvy-avarān bhojayed viprānpāyasena yathocitam

भुञ्जीत तैरनुज्ञात: सेष्ट: शेषं सभाजितै: । ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि ॥ ४४ ॥ स्‍नात: शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहित: । पयसा स्‍नापयित्वार्चेद् यावद्‌व्रतसमापनम् ॥ ४५ ॥

bhuñjīta tair anujñātaḥseṣṭaḥ śeṣaṁ sabhājitaiḥbrahmacāry atha tad-rātryāṁśvo bhūte prathame ’hani

पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद् विष्णवर्चनाद‍ृत: । पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥ ४६ ॥

payo-bhakṣo vratam idaṁcared viṣṇv-arcanādṛtaḥpūrvavaj juhuyād agniṁbrāhmaṇāṁś cāpi bhojayet

एवं त्वहरह: कुर्याद्‌द्वादशाहं पयोव्रतम् । हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम् ॥ ४७ ॥

evaṁ tv ahar ahaḥ kuryāddvādaśāhaṁ payo-vratamharer ārādhanaṁ homamarhaṇaṁ dvija-tarpaṇam

प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच्छुक्लत्रयोदशीम् । ब्रह्मचर्यमध:स्वप्नं स्‍नानं त्रिषवणं चरेत् ॥ ४८ ॥

pratipad-dinam ārabhyayāvac chukla-trayodaśīmbrahmacaryam adhaḥ-svapnaṁsnānaṁ tri-ṣavaṇaṁ caret

वर्जयेदसदालापं भोगानुच्चावचांस्तथा । अहिंस्र: सर्वभूतानां वासुदेवपरायण: ॥ ४९ ॥

varjayed asad-ālāpaṁbhogān uccāvacāṁs tathāahiṁsraḥ sarva-bhūtānāṁvāsudeva-parāyaṇaḥ

त्रयोदश्यामथो विष्णो: स्‍नपनं पञ्चकैर्विभो: । कारयेच्छास्त्रद‍ृष्टेन विधिना विधिकोविदै: ॥ ५० ॥

trayodaśyām atho viṣṇoḥsnapanaṁ pañcakair vibhoḥkārayec chāstra-dṛṣṭenavidhinā vidhi-kovidaiḥ

पूजां च महतीं कुर्याद् वित्तशाठ्यविवर्जित: । चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ५१ ॥ सूक्तेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहित: । नैवेद्यं चातिगुणवद् दद्यात्पुरुषतुष्टिदम् ॥ ५२ ॥

pūjāṁ ca mahatīṁ kuryādvitta-śāṭhya-vivarjitaḥcaruṁ nirūpya payasiśipiviṣṭāya viṣṇave

आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभि: । तोषयेद‍ृत्विजश्चैव तद्विद्ध्याराधनं हरे: ॥ ५३ ॥

ācāryaṁ jñāna-sampannaṁvastrābharaṇa-dhenubhiḥtoṣayed ṛtvijaś caivatad viddhy ārādhanaṁ hareḥ

भोजयेत् तान्गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते । अन्यांश्च ब्राह्मणाञ्छक्त्या ये च तत्र समागता: ॥ ५४ ॥

bhojayet tān guṇavatāsad-annena śuci-smiteanyāṁś ca brāhmaṇāñ chaktyāye ca tatra samāgatāḥ

दक्षिणां गुरवे दद्याद‍ृत्विग्भ्यश्च यथार्हत: । अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान् ॥ ५५ ॥

dakṣiṇāṁ gurave dadyādṛtvigbhyaś ca yathārhataḥannādyenāśva-pākāṁś caprīṇayet samupāgatān

भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणादिषु । विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान्भुञ्जीत सह बन्धुभि: ॥ ५६ ॥

bhuktavatsu ca sarveṣudīnāndha-kṛpaṇādiṣuviṣṇos tat prīṇanaṁ vidvānbhuñjīta saha bandhubhiḥ

नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभि: स्वस्तिवाचकै: । कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥ ५७ ॥

nṛtya-vāditra-gītaiś castutibhiḥ svasti-vācakaiḥkārayet tat-kathābhiś capūjāṁ bhagavato ’nvaham

एतत्पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥ ५८ ॥

etat payo-vrataṁ nāmapuruṣārādhanaṁ parampitāmahenābhihitaṁmayā te samudāhṛtam

त्वं चानेन महाभागे सम्यक्‌चीर्णेन केशवम् । आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥ ५९ ॥

tvaṁ cānena mahā-bhāgesamyak cīrṇena keśavamātmanā śuddha-bhāvenaniyatātmā bhajāvyayam

अयं वै सर्वयज्ञाख्य: सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तप:सारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम् ॥ ६० ॥

ayaṁ vai sarva-yajñākhyaḥsarva-vratam iti smṛtamtapaḥ-sāram idaṁ bhadredānaṁ ceśvara-tarpaṇam

त एव नियमा: साक्षात्त एव च यमोत्तमा: । तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षज: ॥ ६१ ॥

ta eva niyamāḥ sākṣātta eva ca yamottamāḥtapo dānaṁ vrataṁ yajñoyena tuṣyaty adhokṣajaḥ

तस्मादेतद्‌व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धयाचर । भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥ ६२ ॥

tasmād etad vrataṁ bhadreprayatā śraddhayācarabhagavān parituṣṭas tevarān āśu vidhāsyati