Canto 8, Chapter 19

श्रीशुक उवाच इति वैरोचनेर्वाक्यं धर्मयुक्तं स सूनृतम् । निशम्य भगवान्प्रीत: प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaiti vairocaner vākyaṁdharma-yuktaṁ sa sūnṛtamniśamya bhagavān prītaḥpratinandyedam abravīt

श्रीभगवानुवाचवचस्तवैतज्जनदेव सूनृतंकुलोचितं धर्मयुतं यशस्करम् । यस्य प्रमाणं भृगव: साम्परायेपितामह: कुलवृद्ध: प्रशान्त: ॥ २ ॥

śrī-bhagavān uvācavacas tavaitaj jana-deva sūnṛtaṁkulocitaṁ dharma-yutaṁ yaśas-karamyasya pramāṇaṁ bhṛgavaḥ sāmparāyepitāmahaḥ kula-vṛddhaḥ praśāntaḥ

न ह्येतस्मिन्कुले कश्चिन्नि:सत्त्व: कृपण: पुमान् । प्रत्याख्याता प्रतिश्रुत्य यो वादाता द्विजातये ॥ ३ ॥

na hy etasmin kule kaścinniḥsattvaḥ kṛpaṇaḥ pumānpratyākhyātā pratiśrutyayo vādātā dvijātaye

न सन्ति तीर्थे युधि चार्थिनार्थिता:पराङ्‌मुखा ये त्वमनस्विनो नृप । युष्मत्कुले यद्यशसामलेनप्रह्लाद उद्भ‍ाति यथोडुप: खे ॥ ४ ॥

na santi tīrthe yudhi cārthinārthitāḥparāṅmukhā ye tv amanasvino nṛpayuṣmat-kule yad yaśasāmalenaprahrāda udbhāti yathoḍupaḥ khe

यतो जातो हिरण्याक्षश्चरन्नेक इमां महीम् । प्रतिवीरं दिग्विजये नाविन्दत गदायुध: ॥ ५ ॥

yato jāto hiraṇyākṣaścarann eka imāṁ mahīmprativīraṁ dig-vijayenāvindata gadāyudhaḥ

यं विनिर्जित्य कृच्छ्रेण विष्णु: क्ष्मोद्धार आगतम् । आत्मानं जयिनं मेने तद्वीर्यं भूर्यनुस्मरन् ॥ ६ ॥

yaṁ vinirjitya kṛcchreṇaviṣṇuḥ kṣmoddhāra āgatamātmānaṁ jayinaṁ menetad-vīryaṁ bhūry anusmaran

निशम्य तद्वधं भ्राता हिरण्यकशिपु: पुरा । हन्तुं भ्रातृहणं क्रुद्धो जगाम निलयं हरे: ॥ ७ ॥

niśamya tad-vadhaṁ bhrātāhiraṇyakaśipuḥ purāhantuṁ bhrātṛ-haṇaṁ kruddhojagāma nilayaṁ hareḥ

तमायान्तं समालोक्य शूलपाणिं कृतान्तवत् । चिन्तयामास कालज्ञो विष्णुर्मायाविनां वर: ॥ ८ ॥

tam āyāntaṁ samālokyaśūla-pāṇiṁ kṛtāntavatcintayām āsa kāla-jñoviṣṇur māyāvināṁ varaḥ

यतो यतोऽहं तत्रासौ मृत्यु: प्राणभृतामिव । अतोऽहमस्य हृदयं प्रवेक्ष्यामि पराग्द‍ृश: ॥ ९ ॥

yato yato ’haṁ tatrāsaumṛtyuḥ prāṇa-bhṛtām ivaato ’ham asya hṛdayaṁpravekṣyāmi parāg-dṛśaḥ

एवं स निश्चित्य रिपो: शरीर-माधावतो निर्विविशेऽसुरेन्द्र । श्वासानिलान्तर्हितसूक्ष्मदेह-स्तत्प्राणरन्ध्रेण विविग्नचेता: ॥ १० ॥

evaṁ sa niścitya ripoḥ śarīramādhāvato nirviviśe ’surendraśvāsānilāntarhita-sūkṣma-dehastat-prāṇa-randhreṇa vivigna-cetāḥ

स तन्निकेतं परिमृश्य शून्य-मपश्यमान: कुपितो ननाद । क्ष्मां द्यां दिश: खं विवरान्समुद्रान्विष्णुं विचिन्वन् न ददर्श वीर: ॥ ११ ॥

sa tan-niketaṁ parimṛśya śūnyamapaśyamānaḥ kupito nanādakṣmāṁ dyāṁ diśaḥ khaṁ vivarān samudrānviṣṇuṁ vicinvan na dadarśa vīraḥ

अपश्यन्निति होवाच मयान्विष्टमिदं जगत् । भ्रातृहा मे गतो नूनं यतो नावर्तते पुमान् ॥ १२ ॥

apaśyann iti hovācamayānviṣṭam idaṁ jagatbhrātṛ-hā me gato nūnaṁyato nāvartate pumān

वैरानुबन्ध एतावानामृत्योरिह देहिनाम् । अज्ञानप्रभवो मन्युरहंमानोपबृंहित: ॥ १३ ॥

vairānubandha etāvānāmṛtyor iha dehināmajñāna-prabhavo manyurahaṁ-mānopabṛṁhitaḥ

पिता प्रह्लादपुत्रस्ते तद्विद्वान्द्विजवत्सल: । स्वमायुर्द्विजलिङ्गेभ्यो देवेभ्योऽदात् स याचित: ॥ १४ ॥

pitā prahrāda-putras tetad-vidvān dvija-vatsalaḥsvam āyur dvija-liṅgebhyodevebhyo ’dāt sa yācitaḥ

भवानाचरितान्धर्मानास्थितो गृहमेधिभि: । ब्राह्मणै: पूर्वजै: शूरैरन्यैश्चोद्दामकीर्तिभि: ॥ १५ ॥

bhavān ācaritān dharmānāsthito gṛhamedhibhiḥbrāhmaṇaiḥ pūrvajaiḥ śūrairanyaiś coddāma-kīrtibhiḥ

तस्मात् त्वत्तो महीमीषद् वृणेऽहं वरदर्षभात् । पदानि त्रीणि दैत्येन्द्र सम्मितानि पदा मम ॥ १६ ॥

tasmāt tvatto mahīm īṣadvṛṇe ’haṁ varadarṣabhātpadāni trīṇi daityendrasammitāni padā mama

नान्यत् ते कामये राजन्वदान्याज्जगदीश्वरात् । नैन: प्राप्नोति वै विद्वान्यावदर्थप्रतिग्रह: ॥ १७ ॥

nānyat te kāmaye rājanvadānyāj jagad-īśvarātnainaḥ prāpnoti vai vidvānyāvad-artha-pratigrahaḥ

श्रीबलिरुवाचअहो ब्राह्मणदायाद वाचस्ते वृद्धसम्मता: । त्वं बालो बालिशमति: स्वार्थं प्रत्यबुधो यथा ॥ १८ ॥

śrī-balir uvācaaho brāhmaṇa-dāyādavācas te vṛddha-sammatāḥtvaṁ bālo bāliśa-matiḥsvārthaṁ praty abudho yathā

मां वचोभि: समाराध्य लोकानामेकमीश्वरम् । पदत्रयं वृणीते योऽबुद्धिमान् द्वीपदाशुषम् ॥ १९ ॥

māṁ vacobhiḥ samārādhyalokānām ekam īśvarampada-trayaṁ vṛṇīte yo’buddhimān dvīpa-dāśuṣam

न पुमान् मामुपव्रज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्माद् वृत्तिकरीं भूमिं वटो कामं प्रतीच्छ मे ॥ २० ॥

na pumān mām upavrajyabhūyo yācitum arhatitasmād vṛttikarīṁ bhūmiṁvaṭo kāmaṁ pratīccha me

श्रीभगवानुवाचयावन्तो विषया: प्रेष्ठास्त्रिलोक्यामजितेन्द्रियम् । न शक्नुवन्ति ते सर्वे प्रतिपूरयितुं नृप ॥ २१ ॥

śrī-bhagavān uvācayāvanto viṣayāḥ preṣṭhāstri-lokyām ajitendriyamna śaknuvanti te sarvepratipūrayituṁ nṛpa

त्रिभि: क्रमैरसन्तुष्टो द्वीपेनापि न पूर्यते । नववर्षसमेतेन सप्तद्वीपवरेच्छया ॥ २२ ॥

tribhiḥ kramair asantuṣṭodvīpenāpi na pūryatenava-varṣa-sametenasapta-dvīpa-varecchayā

सप्तद्वीपाधिपतयो नृपा वैन्यगयादय: । अर्थै: कामैर्गता नान्तं तृष्णाया इति न: श्रुतम् ॥ २३ ॥

sapta-dvīpādhipatayonṛpā vaiṇya-gayādayaḥarthaiḥ kāmair gatā nāntaṁtṛṣṇāyā iti naḥ śrutam

यद‍ृच्छयोपपन्नेन सन्तुष्टो वर्तते सुखम् । नासन्तुष्टस्त्रिभिर्लोकैरजितात्मोपसादितै: ॥ २४ ॥

yadṛcchayopapannenasantuṣṭo vartate sukhamnāsantuṣṭas tribhir lokairajitātmopasāditaiḥ

पुंसोऽयं संसृतेर्हेतुरसन्तोषोऽर्थकामयो: । यद‍ृच्छयोपपन्नेन सन्तोषो मुक्तये स्मृत: ॥ २५ ॥

puṁso ’yaṁ saṁsṛter heturasantoṣo ’rtha-kāmayoḥyadṛcchayopapannenasantoṣo muktaye smṛtaḥ

यद‍ृच्छालाभतुष्टस्य तेजो विप्रस्य वर्धते । तत् प्रशाम्यत्यसन्तोषादम्भसेवाशुशुक्षणि: ॥ २६ ॥

yadṛcchā-lābha-tuṣṭasyatejo viprasya vardhatetat praśāmyaty asantoṣādambhasevāśuśukṣaṇiḥ

तस्मात् त्रीणि पदान्येव वृणे त्वद् वरदर्षभात् । एतावतैव सिद्धोऽहं वित्तं यावत्प्रयोजनम् ॥ २७ ॥

tasmāt trīṇi padāny evavṛṇe tvad varadarṣabhātetāvataiva siddho ’haṁvittaṁ yāvat prayojanam

श्रीशुक उवाच इत्युक्त: स हसन्नाह वाञ्छात: प्रतिगृह्यताम् । वामनाय महीं दातुं जग्राह जलभाजनम् ॥ २८ ॥

śrī-śuka uvācaity uktaḥ sa hasann āhavāñchātaḥ pratigṛhyatāmvāmanāya mahīṁ dātuṁjagrāha jala-bhājanam

विष्णवे क्ष्मां प्रदास्यन्तमुशना असुरेश्वरम् । जानंश्चिकीर्षितं विष्णो: शिष्यं प्राह विदां वर: ॥ २९ ॥

viṣṇave kṣmāṁ pradāsyantamuśanā asureśvaramjānaṁś cikīrṣitaṁ viṣṇoḥśiṣyaṁ prāha vidāṁ varaḥ

श्रीशुक्र उवाच एष वैरोचने साक्षाद् भगवान्विष्णुरव्यय: । कश्यपाददितेर्जातो देवानां कार्यसाधक: ॥ ३० ॥

śrī-śukra uvācaeṣa vairocane sākṣādbhagavān viṣṇur avyayaḥkaśyapād aditer jātodevānāṁ kārya-sādhakaḥ

प्रतिश्रुतं त्वयैतस्मै यदनर्थमजानता । न साधु मन्ये दैत्यानां महानुपगतोऽनय: ॥ ३१ ॥

pratiśrutaṁ tvayaitasmaiyad anartham ajānatāna sādhu manye daityānāṁmahān upagato ’nayaḥ

एष ते स्थानमैश्वर्यं श्रियं तेजो यश: श्रुतम् । दास्यत्याच्छिद्य शक्राय मायामाणवको हरि: ॥ ३२ ॥

eṣa te sthānam aiśvaryaṁśriyaṁ tejo yaśaḥ śrutamdāsyaty ācchidya śakrāyamāyā-māṇavako hariḥ

त्रिभि: क्रमैरिमाल्ल‍ोकान्विश्वकाय: क्रमिष्यति । सर्वस्वं विष्णवे दत्त्वा मूढ वर्तिष्यसे कथम् ॥ ३३ ॥

tribhiḥ kramair imāl lokānviśva-kāyaḥ kramiṣyatisarvasvaṁ viṣṇave dattvāmūḍha vartiṣyase katham

क्रमतो गां पदैकेन द्वितीयेन दिवं विभो: । खं च कायेन महता तार्तीयस्य कुतो गति: ॥ ३४ ॥

kramato gāṁ padaikenadvitīyena divaṁ vibhoḥkhaṁ ca kāyena mahatātārtīyasya kuto gatiḥ

निष्ठां ते नरके मन्ये ह्यप्रदातु: प्रतिश्रुतम् । प्रतिश्रुतस्य योऽनीश: प्रतिपादयितुं भवान् ॥ ३५ ॥

niṣṭhāṁ te narake manyehy apradātuḥ pratiśrutampratiśrutasya yo ’nīśaḥpratipādayituṁ bhavān

न तद्दानं प्रशंसन्ति येन वृत्तिर्विपद्यते । दानं यज्ञस्तप: कर्म लोके वृत्तिमतो यत: ॥ ३६ ॥

na tad dānaṁ praśaṁsantiyena vṛttir vipadyatedānaṁ yajñas tapaḥ karmaloke vṛttimato yataḥ

धर्माय यशसेऽर्थाय कामाय स्वजनाय च । पञ्चधा विभजन्वित्तमिहामुत्र च मोदते ॥ ३७ ॥

dharmāya yaśase ’rthāyakāmāya sva-janāya capañcadhā vibhajan vittamihāmutra ca modate

अत्रापि बह्वृचैर्गीतं श‍ृणु मेऽसुरसत्तम । सत्यमोमिति यत् प्रोक्तं यन्नेत्याहानृतं हि तत् ॥ ३८ ॥

atrāpi bahvṛcair gītaṁśṛṇu me ’sura-sattamasatyam om iti yat proktaṁyan nety āhānṛtaṁ hi tat

सत्यं पुष्पफलं विद्यादात्मवृक्षस्य गीयते । वृक्षेऽजीवति तन्न स्यादनृतं मूलमात्मन: ॥ ३९ ॥

satyaṁ puṣpa-phalaṁ vidyādātma-vṛkṣasya gīyatevṛkṣe ’jīvati tan na syādanṛtaṁ mūlam ātmanaḥ

तद् यथा वृक्ष उन्मूल: शुष्यत्युद्वर्ततेऽचिरात् । एवं नष्टानृत: सद्य आत्मा शुष्येन्न संशय: ॥ ४० ॥

tad yathā vṛkṣa unmūlaḥśuṣyaty udvartate ’cirātevaṁ naṣṭānṛtaḥ sadyaātmā śuṣyen na saṁśayaḥ

पराग् रिक्तमपूर्णं वा अक्षरं यत् तदोमिति । यत् किञ्चिदोमिति ब्रूयात् तेन रिच्येत वै पुमान् । भिक्षवे सर्वम्ॐ कुर्वन्नालं कामेन चात्मने ॥ ४१ ॥

parāg riktam apūrṇaṁ vāakṣaraṁ yat tad om itiyat kiñcid om iti brūyāttena ricyeta vai pumānbhikṣave sarvam oṁ kurvannālaṁ kāmena cātmane

अथैतत् पूर्णमभ्यात्मं यच्च नेत्यनृतं वच: । सर्वं नेत्यनृतं ब्रूयात् स दुष्कीर्ति: श्वसन्मृत: ॥ ४२ ॥

athaitat pūrṇam abhyātmaṁyac ca nety anṛtaṁ vacaḥsarvaṁ nety anṛtaṁ brūyātsa duṣkīrtiḥ śvasan mṛtaḥ

स्त्रीषु नर्मविवाहे च वृत्त्यर्थे प्राणसङ्कटे । गोब्राह्मणार्थे हिंसायां नानृतं स्याज्जुगुप्सितम् ॥ ४३ ॥

strīṣu narma-vivāhe cavṛtty-arthe prāṇa-saṅkaṭego-brāhmaṇārthe hiṁsāyāṁnānṛtaṁ syāj jugupsitam