Canto 8, Chapter 21

श्रीशुक उवाच सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभि-र्हतस्वधामद्युतिरावृतोऽभ्यगात् । मरीचिमिश्रा ऋषयो बृहद्‌व्रता:सनन्दनाद्या नरदेव योगिन: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācasatyaṁ samīkṣyābja-bhavo nakhendubhirhata-svadhāma-dyutir āvṛto ’bhyagātmarīci-miśrā ṛṣayo bṛhad-vratāḥsanandanādyā nara-deva yoginaḥ

वेदोपवेदा नियमा यमान्विता-स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिता: । ये चापरे योगसमीरदीपित-ज्ञानाग्निना रन्धितकर्मकल्मषा: ॥ २ ॥ ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावत:स्वायम्भुवं धाम गता अकर्मकम् । अथाङ्‍‍घ्रये प्रोन्नमिताय विष्णो-रुपाहरत् पद्मभवोऽर्हणोदकम् । समर्च्य भक्त्याभ्यगृणाच्छुचिश्रवायन्नाभिपङ्केरुहसम्भव: स्वयम् ॥ ३ ॥

vedopavedā niyamā yamānvitāstarketihāsāṅga-purāṇa-saṁhitāḥye cāpare yoga-samīra-dīpita-jñānāgninā randhita-karma-kalmaṣāḥ

धातु: कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्यपादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र । स्वर्धुन्यभून्नभसि सा पतती निमार्ष्टिलोकत्रयं भगवतो विशदेव कीर्ति: ॥ ४ ॥

dhātuḥ kamaṇḍalu-jalaṁ tad urukramasyapādāvanejana-pavitratayā narendrasvardhuny abhūn nabhasi sā patatī nimārṣṭiloka-trayaṁ bhagavato viśadeva kīrtiḥ

ब्रह्मादयो लोकनाथा: स्वनाथाय समाद‍ृता: । सानुगा बलिमाजह्रु: सङ्‌क्षिप्तात्मविभूतये ॥ ५ ॥

brahmādayo loka-nāthāḥsva-nāthāya samādṛtāḥsānugā balim ājahruḥsaṅkṣiptātma-vibhūtaye

तोयै: समर्हणै: स्रग्भिर्दिव्यगन्धानुलेपनै: । धूपैर्दीपै: सुरभिभिर्लाजाक्षतफलाङ्कुरै: ॥ ६ ॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितै: । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनि:स्वनै: ॥ ७ ॥

toyaiḥ samarhaṇaiḥ sragbhirdivya-gandhānulepanaiḥdhūpair dīpaiḥ surabhibhirlājākṣata-phalāṅkuraiḥ

जाम्बवानृक्षराजस्तु भेरीशब्दैर्मनोजव: । विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत् ॥ ८ ॥

jāmbavān ṛkṣa-rājas tubherī-śabdair mano-javaḥvijayaṁ dikṣu sarvāsumahotsavam aghoṣayat

महीं सर्वां हृतां द‍ृष्ट्वा त्रिपदव्याजयाच्ञया । ऊचु: स्वभर्तुरसुरा दीक्षितस्यात्यमर्षिता: ॥ ९ ॥

mahīṁ sarvāṁ hṛtāṁ dṛṣṭvātripada-vyāja-yācñayāūcuḥ sva-bhartur asurādīkṣitasyātyamarṣitāḥ

न वायं ब्रह्मबन्धुर्विष्णुर्मायाविनां वर: । द्विजरूपप्रतिच्छन्नो देवकार्यं चिकीर्षति ॥ १० ॥

na vāyaṁ brahma-bandhurviṣṇur māyāvināṁ varaḥdvija-rūpa-praticchannodeva-kāryaṁ cikīrṣati

अनेन याचमानेन शत्रुणा वटुरूपिणा । सर्वस्वं नो हृतं भर्तुर्न्यस्तदण्डस्य बर्हिषि ॥ ११ ॥

anena yācamānenaśatruṇā vaṭu-rūpiṇāsarvasvaṁ no hṛtaṁ bharturnyasta-daṇḍasya barhiṣi

सत्यव्रतस्य सततं दीक्षितस्य विशेषत: । नानृतं भाषितुं शक्यं ब्रह्मण्यस्य दयावत: ॥ १२ ॥

satya-vratasya satataṁdīkṣitasya viśeṣataḥnānṛtaṁ bhāṣituṁ śakyaṁbrahmaṇyasya dayāvataḥ

तस्मादस्य वधो धर्मो भर्तु: शुश्रूषणं च न: । इत्यायुधानि जगृहुर्बलेरनुचरासुरा: ॥ १३ ॥

tasmād asya vadho dharmobhartuḥ śuśrūṣaṇaṁ ca naḥity āyudhāni jagṛhurbaler anucarāsurāḥ

ते सर्वे वामनं हन्तुं शूलपट्टिशपाणय: । अनिच्छन्तो बले राजन् प्राद्रवञ्जातमन्यव: ॥ १४ ॥

te sarve vāmanaṁ hantuṁśūla-paṭṭiśa-pāṇayaḥanicchanto bale rājanprādravañ jāta-manyavaḥ

तानभिद्रवतो द‍ृष्ट्वा दितिजानीकपान् नृप । प्रहस्यानुचरा विष्णो: प्रत्यषेधन्नुदायुधा: ॥ १५ ॥

tān abhidravato dṛṣṭvāditijānīkapān nṛpaprahasyānucarā viṣṇoḥpratyaṣedhann udāyudhāḥ

नन्द: सुनन्दोऽथ जयो विजय: प्रबलो बल: । कुमुद: कुमुदाक्षश्च विष्वक्सेन: पतत्‍त्रिराट् ॥ १६ ॥ जयन्त: श्रुतदेवश्च पुष्पदन्तोऽथ सात्वत: । सर्वे नागायुतप्राणाश्चमूं ते जघ्नुरासुरीम् ॥ १७ ॥

nandaḥ sunando ’tha jayovijayaḥ prabalo balaḥkumudaḥ kumudākṣaś caviṣvaksenaḥ patattrirāṭ

हन्यमानान् स्वकान् द‍ृष्ट्वा पुरुषानुचरैर्बलि: । वारयामास संरब्धान् काव्यशापमनुस्मरन् ॥ १८ ॥

hanyamānān svakān dṛṣṭvāpuruṣānucarair baliḥvārayām āsa saṁrabdhānkāvya-śāpam anusmaran

हे विप्रचित्ते हे राहो हे नेमे श्रूयतां वच: । मा युध्यत निवर्तध्वं न न: कालोऽयमर्थकृत् ॥ १९ ॥

he vipracitte he rāhohe neme śrūyatāṁ vacaḥmā yudhyata nivartadhvaṁna naḥ kālo ’yam artha-kṛt

य: प्रभु: सर्वभूतानां सुखदु:खोपपत्तये । तं नातिवर्तितुं दैत्या: पौरुषैरीश्वर: पुमान् ॥ २० ॥

yaḥ prabhuḥ sarva-bhūtānāṁsukha-duḥkhopapattayetaṁ nātivartituṁ daityāḥpauruṣair īśvaraḥ pumān

यो नो भवाय प्रागासीदभवाय दिवौकसाम् । स एव भगवानद्य वर्तते तद्विपर्ययम् ॥ २१ ॥

yo no bhavāya prāg āsīdabhavāya divaukasāmsa eva bhagavān adyavartate tad-viparyayam

बलेन सचिवैर्बुद्ध्या दुर्गैर्मन्त्रौषधादिभि: । सामादिभिरुपायैश्च कालं नात्येति वै जन: ॥ २२ ॥

balena sacivair buddhyādurgair mantrauṣadhādibhiḥsāmādibhir upāyaiś cakālaṁ nātyeti vai janaḥ

भवद्भ‍िर्निर्जिता ह्येते बहुशोऽनुचरा हरे: । दैवेनर्द्धैस्त एवाद्य युधि जित्वा नदन्ति न: ॥ २३ ॥

bhavadbhir nirjitā hy etebahuśo ’nucarā hareḥdaivenarddhais ta evādyayudhi jitvā nadanti naḥ

एतान् वयं विजेष्यामो यदि दैवं प्रसीदति । तस्मात् कालं प्रतीक्षध्वं यो नोऽर्थत्वाय कल्पते ॥ २४ ॥

etān vayaṁ vijeṣyāmoyadi daivaṁ prasīdatitasmāt kālaṁ pratīkṣadhvaṁyo no ’rthatvāya kalpate

श्रीशुक उवाच पत्युर्निगदितं श्रुत्वा दैत्यदानवयूथपा: । रसां निर्विविशू राजन् विष्णुपार्षदताडिता: ॥ २५ ॥

śrī-śuka uvācapatyur nigaditaṁ śrutvādaitya-dānava-yūthapāḥrasāṁ nirviviśū rājanviṣṇu-pārṣada tāḍitāḥ

अथ तार्क्ष्यसुतो ज्ञात्वा विराट्‌प्रभुचिकीर्षितम् । बबन्ध वारुणै: पाशैर्बलिं सूत्येऽहनि क्रतौ ॥ २६ ॥

atha tārkṣya-suto jñātvāvirāṭ prabhu-cikīrṣitambabandha vāruṇaiḥ pāśairbaliṁ sūtye ’hani kratau

हाहाकारो महानासीद् रोदस्यो: सर्वतोदिशम् । निगृह्यमाणेऽसुरपतौ विष्णुना प्रभविष्णुना ॥ २७ ॥

hāhākāro mahān āsīdrodasyoḥ sarvato diśamnigṛhyamāṇe ’sura-patauviṣṇunā prabhaviṣṇunā

तं बद्धं वारुणै: पाशैर्भगवानाह वामन: । नष्टश्रियं स्थिरप्रज्ञमुदारयशसं नृप ॥ २८ ॥

taṁ baddhaṁ vāruṇaiḥ pāśairbhagavān āha vāmanaḥnaṣṭa-śriyaṁ sthira-prajñamudāra-yaśasaṁ nṛpa

पदानि त्रीणि दत्तानि भूमेर्मह्यं त्वयासुर । द्वाभ्यां क्रान्ता मही सर्वा तृतीयमुपकल्पय ॥ २९ ॥

padāni trīṇi dattānibhūmer mahyaṁ tvayāsuradvābhyāṁ krāntā mahī sarvātṛtīyam upakalpaya

यावत् तपत्यसौ गोभिर्यावदिन्दु: सहोडुभि: । यावद् वर्षति पर्जन्यस्तावती भूरियं तव ॥ ३० ॥

yāvat tapaty asau gobhiryāvad induḥ sahoḍubhiḥyāvad varṣati parjanyastāvatī bhūr iyaṁ tava

पदैकेन मयाक्रान्तो भूर्लोक: खं दिशस्तनो: । स्वर्लोकस्ते द्वितीयेन पश्यतस्ते स्वमात्मना ॥ ३१ ॥

padaikena mayākrāntobhūrlokaḥ khaṁ diśas tanoḥsvarlokas te dvitīyenapaśyatas te svam ātmanā

प्रतिश्रुतमदातुस्ते निरये वास इष्यते । विश त्वं निरयं तस्माद् गुरुणा चानुमोदित: ॥ ३२ ॥

pratiśrutam adātus teniraye vāsa iṣyateviśa tvaṁ nirayaṁ tasmādguruṇā cānumoditaḥ

वृथा मनोरथस्तस्य दूर: स्वर्ग: पतत्यध: । प्रतिश्रुतस्यादानेन योऽर्थिनं विप्रलम्भते ॥ ३३ ॥

vṛthā manorathas tasyadūraḥ svargaḥ pataty adhaḥpratiśrutasyādānenayo ’rthinaṁ vipralambhate

विप्रलब्धो ददामीति त्वयाहं चाढ्यमानिना । तद् व्यलीकफलं भुङ्‌क्ष्व निरयं कतिचित् समा: ॥ ३४ ॥

vipralabdho dadāmītitvayāhaṁ cāḍhya-māninātad vyalīka-phalaṁ bhuṅkṣvanirayaṁ katicit samāḥ