Canto 8, Chapter 22

श्रीशुक उवाच एवं विप्रकृतो राजन् बलिर्भगवतासुर: । भिद्यमानोऽप्यभिन्नात्मा प्रत्याहाविक्लवं वच: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ viprakṛto rājanbalir bhagavatāsuraḥbhidyamāno ’py abhinnātmāpratyāhāviklavaṁ vacaḥ

श्रीबलिरुवाचयद्युत्तमश्लोक भवान् ममेरितंवचो व्यलीकं सुरवर्य मन्यते । करोम्यृतं तन्न भवेत् प्रलम्भनंपदं तृतीयं कुरु शीर्ष्णि मे निजम् ॥ २ ॥

śrī-balir uvācayady uttamaśloka bhavān mameritaṁvaco vyalīkaṁ sura-varya manyatekaromy ṛtaṁ tan na bhavet pralambhanaṁpadaṁ tṛtīyaṁ kuru śīrṣṇi me nijam

बिभेमि नाहं निरयात् पदच्युतोन पाशबन्धाद् व्यसनाद् दुरत्ययात् । नैवार्थकृच्छ्राद् भवतो विनिग्रहा-दसाधुवादाद् भृशमुद्विजे यथा ॥ ३ ॥

bibhemi nāhaṁ nirayāt pada-cyutona pāśa-bandhād vyasanād duratyayātnaivārtha-kṛcchrād bhavato vinigrahādasādhu-vādād bhṛśam udvije yathā

पुंसां श्लाघ्यतमं मन्ये दण्डमर्हत्तमार्पितम् । यं न माता पिता भ्राता सुहृदश्चादिशन्ति हि ॥ ४ ॥

puṁsāṁ ślāghyatamaṁ manyedaṇḍam arhattamārpitamyaṁ na mātā pitā bhrātāsuhṛdaś cādiśanti hi

त्वं नूनमसुराणां न: परोक्ष: परमो गुरु: । यो नोऽनेकमदान्धानां विभ्रंशं चक्षुरादिशत् ॥ ५ ॥

tvaṁ nūnam asurāṇāṁ naḥparokṣaḥ paramo guruḥyo no ’neka-madāndhānāṁvibhraṁśaṁ cakṣur ādiśat

यस्मिन् वैरानुबन्धेन व्यूढेन विबुधेतरा: । बहवो लेभिरे सिद्धिं यामु हैकान्तयोगिन: ॥ ६ ॥ तेनाहं निगृहीतोऽस्मि भवता भूरिकर्मणा । बद्धश्च वारुणै: पाशैर्नातिव्रीडे न च व्यथे ॥ ७ ॥

yasmin vairānubandhenavyūḍhena vibudhetarāḥbahavo lebhire siddhiṁyām u haikānta-yoginaḥ

पितामहो मे भवदीयसम्मत:प्रह्लाद आविष्कृतसाधुवाद: । भवद्विपक्षेण विचित्रवैशसंसम्प्रापितस्त्वं परम: स्वपित्रा ॥ ८ ॥

pitāmaho me bhavadīya-sammataḥprahrāda āviṣkṛta-sādhu-vādaḥbhavad-vipakṣeṇa vicitra-vaiśasaṁsamprāpitas tvaṁ paramaḥ sva-pitrā

किमात्मनानेन जहाति योऽन्तत:किं रिक्थहारै: स्वजनाख्यदस्युभि: । किं जायया संसृतिहेतुभूतयामर्त्यस्य गेहै: किमिहायुषो व्यय: ॥ ९ ॥

kim ātmanānena jahāti yo ’ntataḥkiṁ riktha-hāraiḥ svajanākhya-dasyubhiḥkiṁ jāyayā saṁsṛti-hetu-bhūtayāmartyasya gehaiḥ kim ihāyuṣo vyayaḥ

इत्थं स निश्चित्य पितामहो महा-नगाधबोधो भवत: पादपद्मम् । ध्रुवं प्रपेदे ह्यकुतोभयं जनाद्भीत: स्वपक्षक्षपणस्य सत्तम ॥ १० ॥

itthaṁ sa niścitya pitāmaho mahānagādha-bodho bhavataḥ pāda-padmamdhruvaṁ prapede hy akutobhayaṁ janādbhītaḥ svapakṣa-kṣapaṇasya sattama

अथाहमप्यात्मरिपोस्तवान्तिकंदैवेन नीत: प्रसभं त्याजितश्री: । इदं कृतान्तान्तिकवर्ति जीवितंययाध्रुवं स्तब्धमतिर्न बुध्यते ॥ ११ ॥

athāham apy ātma-ripos tavāntikaṁdaivena nītaḥ prasabhaṁ tyājita-śrīḥidaṁ kṛtāntāntika-varti jīvitaṁyayādhruvaṁ stabdha-matir na budhyate

श्रीशुक उवाच तस्येत्थं भाषमाणस्य प्रह्लादो भगवत्प्रिय: । आजगाम कुरुश्रेष्ठ राकापतिरिवोत्थित: ॥ १२ ॥

śrī-śuka uvācatasyetthaṁ bhāṣamāṇasyaprahrādo bhagavat-priyaḥājagāma kuru-śreṣṭharākā-patir ivotthitaḥ

तमिन्द्रसेन: स्वपितामहं श्रियाविराजमानं नलिनायतेक्षणम् । प्रांशुं पिशङ्गाम्बरमञ्जनत्विषंप्रलम्बबाहुं शुभगर्षभमैक्षत ॥ १३ ॥

tam indra-senaḥ sva-pitāmahaṁ śriyāvirājamānaṁ nalināyatekṣaṇamprāṁśuṁ piśaṅgāmbaram añjana-tviṣaṁpralamba-bāhuṁ śubhagarṣabham aikṣata

तस्मै बलिर्वारुणपाशयन्त्रित:समर्हणं नोपजहार पूर्ववत् । ननाम मूर्ध्नाश्रुविलोललोचन:सव्रीडनीचीनमुखो बभूव ह ॥ १४ ॥

tasmai balir vāruṇa-pāśa-yantritaḥsamarhaṇaṁ nopajahāra pūrvavatnanāma mūrdhnāśru-vilola-locanaḥsa-vrīḍa-nīcīna-mukho babhūva ha

स तत्र हासीनमुदीक्ष्य सत्पतिंहरिं सुनन्दाद्यनुगैरुपासितम् । उपेत्य भूमौ शिरसा महामनाननाम मूर्ध्ना पुलकाश्रुविक्लव: ॥ १५ ॥

sa tatra hāsīnam udīkṣya sat-patiṁhariṁ sunandādy-anugair upāsitamupetya bhūmau śirasā mahā-manānanāma mūrdhnā pulakāśru-viklavaḥ

श्रीप्रह्लाद उवाच त्वयैव दत्तं पदमैन्द्रमूर्जितंहृतं तदेवाद्य तथैव शोभनम् । मन्ये महानस्य कृतो ह्यनुग्रहोविभ्रंशितो यच्छ्रिय आत्ममोहनात् ॥ १६ ॥

śrī-prahrāda uvācatvayaiva dattaṁ padam aindram ūrjitaṁhṛtaṁ tad evādya tathaiva śobhanammanye mahān asya kṛto hy anugrahovibhraṁśito yac chriya ātma-mohanāt

यया हि विद्वानपि मुह्यते यत-स्तत् को विचष्टे गतिमात्मनो यथा । तस्मै नमस्ते जगदीश्वराय वैनारायणायाखिललोकसाक्षिणे ॥ १७ ॥

yayā hi vidvān api muhyate yatastat ko vicaṣṭe gatim ātmano yathātasmai namas te jagad-īśvarāya vainārāyaṇāyākhila-loka-sākṣiṇe

श्रीशुक उवाच तस्यानुश‍ृण्वतो राजन् प्रह्लादस्य कृताञ्जले: । हिरण्यगर्भो भगवानुवाच मधुसूदनम् ॥ १८ ॥

śrī-śuka uvācatasyānuśṛṇvato rājanprahrādasya kṛtāñjaleḥhiraṇyagarbho bhagavānuvāca madhusūdanam

बद्धं वीक्ष्य पतिं साध्वी तत्पत्नी भयविह्वला । प्राञ्जलि: प्रणतोपेन्द्रं बभाषेऽवाङ्‌मुखी नृप ॥ १९ ॥

baddhaṁ vīkṣya patiṁ sādhvītat-patnī bhaya-vihvalāprāñjaliḥ praṇatopendraṁbabhāṣe ’vāṅ-mukhī nṛpa

श्रीविन्ध्यावलिरुवाचक्रीडार्थमात्मन इदं त्रिजगत् कृतं तेस्वाम्यं तु तत्र कुधियोऽपर ईश कुर्यु: । कर्तु: प्रभोस्तव किमस्यत आवहन्तित्यक्तह्रियस्त्वदवरोपितकर्तृवादा: ॥ २० ॥

śrī-vindhyāvalir uvācakrīḍārtham ātmana idaṁ tri-jagat kṛtaṁ tesvāmyaṁ tu tatra kudhiyo ’para īśa kuryuḥkartuḥ prabhos tava kim asyata āvahantityakta-hriyas tvad-avaropita-kartṛ-vādāḥ

श्रीब्रह्मोवाचभूतभावन भूतेश देवदेव जगन्मय । मुञ्चैनं हृतसर्वस्वं नायमर्हति निग्रहम् ॥ २१ ॥

śrī-brahmovācabhūta-bhāvana bhūteśadeva-deva jaganmayamuñcainaṁ hṛta-sarvasvaṁnāyam arhati nigraham

कृत्‍स्‍ना तेऽनेन दत्ता भूर्लोका: कर्मार्जिताश्च ये । निवेदितं च सर्वस्वमात्माविक्लवया धिया ॥ २२ ॥

kṛtsnā te ’nena dattā bhūrlokāḥ karmārjitāś ca yeniveditaṁ ca sarvasvamātmāviklavayā dhiyā

यत्पादयोरशठधी: सलिलं प्रदायदूर्वाङ्कुरैरपि विधाय सतीं सपर्याम् । अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकींदाश्वानविक्लवमना: कथमार्तिमृच्छेत् ॥ २३ ॥

yat-pādayor aśaṭha-dhīḥ salilaṁ pradāyadūrvāṅkurair api vidhāya satīṁ saparyāmapy uttamāṁ gatim asau bhajate tri-lokīṁdāśvān aviklava-manāḥ katham ārtim ṛcchet

श्रीभगवानुवाचब्रह्मन् यमनुगृह्णामि तद्विशो विधुनोम्यहम् । यन्मद: पुरुष: स्तब्धो लोकं मां चावमन्यते ॥ २४ ॥

śrī-bhagavān uvācabrahman yam anugṛhṇāmitad-viśo vidhunomy ahamyan-madaḥ puruṣaḥ stabdholokaṁ māṁ cāvamanyate

यदा कदाचिज्जीवात्मा संसरन् निजकर्मभि: । नानायोनिष्वनीशोऽयं पौरुषीं गतिमाव्रजेत् ॥ २५ ॥

yadā kadācij jīvātmāsaṁsaran nija-karmabhiḥnānā-yoniṣv anīśo ’yaṁpauruṣīṁ gatim āvrajet

जन्मकर्मवयोरूपविद्यैश्वर्यधनादिभि: । यद्यस्य न भवेत् स्तम्भस्तत्रायं मदनुग्रह: ॥ २६ ॥

janma-karma-vayo-rūpa-vidyaiśvarya-dhanādibhiḥyady asya na bhavet stambhastatrāyaṁ mad-anugrahaḥ

मानस्तम्भनिमित्तानां जन्मादीनां समन्तत: । सर्वश्रेय:प्रतीपानां हन्त मुह्येन्न मत्पर: ॥ २७ ॥

māna-stambha-nimittānāṁjanmādīnāṁ samantataḥsarva-śreyaḥ-pratīpānāṁhanta muhyen na mat-paraḥ

एष दानवदैत्यानामग्रणी: कीर्तिवर्धन: । अजैषीदजयां मायां सीदन्नपि न मुह्यति ॥ २८ ॥

eṣa dānava-daityānāmagranīḥ kīrti-vardhanaḥajaiṣīd ajayāṁ māyāṁsīdann api na muhyati

क्षीणरिक्थश्‍च्युत: स्थानात् क्षिप्तो बद्धश्च शत्रुभि: । ज्ञातिभिश्च परित्यक्तो यातनामनुयापित: ॥ २९ ॥ गुरुणा भर्त्सित: शप्तो जहौ सत्यं न सुव्रत: । छलैरुक्तो मया धर्मो नायं त्यजति सत्यवाक् ॥ ३० ॥

kṣīṇa-rikthaś cyutaḥ sthānātkṣipto baddhaś ca śatrubhiḥjñātibhiś ca parityaktoyātanām anuyāpitaḥ

एष मे प्रापित: स्थानं दुष्प्रापममरैरपि । सावर्णेरन्तरस्यायं भवितेन्द्रो मदाश्रय: ॥ ३१ ॥

eṣa me prāpitaḥ sthānaṁduṣprāpam amarair apisāvarṇer antarasyāyaṁbhavitendro mad-āśrayaḥ

तावत् सुतलमध्यास्तां विश्वकर्मविनिर्मितम् । यदाधयो व्याधयश्च क्लमस्तन्द्रा पराभव: । नोपसर्गा निवसतां सम्भवन्ति ममेक्षया ॥ ३२ ॥

tāvat sutalam adhyāstāṁviśvakarma-vinirmitamyad ādhayo vyādhayaś caklamas tandrā parābhavaḥnopasargā nivasatāṁsambhavanti mamekṣayā

इन्द्रसेन महाराज याहि भो भद्रमस्तु ते । सुतलं स्वर्गिभि: प्रार्थ्यं ज्ञातिभि: परिवारित: ॥ ३३ ॥

indrasena mahārājayāhi bho bhadram astu tesutalaṁ svargibhiḥ prārthyaṁjñātibhiḥ parivāritaḥ

न त्वामभिभविष्यन्ति लोकेशा: किमुतापरे । त्वच्छासनातिगान् दैत्यांश्चक्रं मे सूदयिष्यति ॥ ३४ ॥

na tvām abhibhaviṣyantilokeśāḥ kim utāparetvac-chāsanātigān daityāṁścakraṁ me sūdayiṣyati

रक्षिष्ये सर्वतोऽहं त्वां सानुगं सपरिच्छदम् । सदा सन्निहितं वीर तत्र मां द्रक्ष्यते भवान् ॥ ३५ ॥

rakṣiṣye sarvato ’haṁ tvāṁsānugaṁ saparicchadamsadā sannihitaṁ vīratatra māṁ drakṣyate bhavān

तत्र दानवदैत्यानां सङ्गात्ते भाव आसुर: । द‍ृष्ट्वा मदनुभावं वै सद्य: कुण्ठो विनङ्‌क्ष्यति ॥ ३६ ॥

tatra dānava-daityānāṁsaṅgāt te bhāva āsuraḥdṛṣṭvā mad-anubhāvaṁ vaisadyaḥ kuṇṭho vinaṅkṣyati