Canto 8, Chapter 3

श्रीबादरायणिरुवाचएवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि । जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम् ॥ १ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvācaevaṁ vyavasito buddhyāsamādhāya mano hṛdijajāpa paramaṁ jāpyaṁprāg-janmany anuśikṣitam

श्रीगजेन्द्र उवाच ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् । पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि ॥ २ ॥

śrī-gajendra uvācaoṁ namo bhagavate tasmaiyata etac cid-ātmakampuruṣāyādi-bījāyapareśāyābhidhīmahi

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् । योऽस्मात् परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम् ॥ ३ ॥

yasminn idaṁ yataś cedaṁyenedaṁ ya idaṁ svayamyo ’smāt parasmāc ca parastaṁ prapadye svayambhuvam

य: स्वात्मनीदं निजमाययार्पितंक्‍वचिद् विभातं क्‍व च तत् तिरोहितम् । अविद्धद‍ृक् साक्ष्युभयं तदीक्षतेस आत्ममूलोऽवतु मां परात्पर: ॥ ४ ॥

yaḥ svātmanīdaṁ nija-māyayārpitaṁkvacid vibhātaṁ kva ca tat tirohitamaviddha-dṛk sākṣy ubhayaṁ tad īkṣatesa ātma-mūlo ’vatu māṁ parāt-paraḥ

कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्‍नशोलोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु । तमस्तदासीद् गहनं गभीरंयस्तस्य पारेऽभिविराजते विभु: ॥ ५ ॥

kālena pañcatvam iteṣu kṛtsnaśolokeṣu pāleṣu ca sarva-hetuṣutamas tadāsīd gahanaṁ gabhīraṁyas tasya pāre ’bhivirājate vibhuḥ

न यस्य देवा ऋषय: पदं विदु-र्जन्तु: पुन: कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् । यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतोदुरत्ययानुक्रमण: स मावतु ॥ ६ ॥

na yasya devā ṛṣayaḥ padaṁ vidurjantuḥ punaḥ ko ’rhati gantum īritumyathā naṭasyākṛtibhir viceṣṭatoduratyayānukramaṇaḥ sa māvatu

दिद‍ृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलंविमुक्तसङ्गा मुनय: सुसाधव: । चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वनेभूतात्मभूता: सुहृद: स मे गति: ॥ ७ ॥

didṛkṣavo yasya padaṁ sumaṅgalaṁvimukta-saṅgā munayaḥ susādhavaḥcaranty aloka-vratam avraṇaṁ vanebhūtātma-bhūtāḥ suhṛdaḥ sa me gatiḥ

न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वान नामरूपे गुणदोष एव वा । तथापि लोकाप्ययसम्भवाय य:स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति ॥ ८ ॥ तस्मै नम: परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे ॥ ९ ॥

na vidyate yasya ca janma karma vāna nāma-rūpe guṇa-doṣa eva vātathāpi lokāpyaya-sambhavāya yaḥsva-māyayā tāny anukālam ṛcchati

नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने । नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि ॥ १० ॥

nama ātma-pradīpāyasākṣiṇe paramātmanenamo girāṁ vidūrāyamanasaś cetasām api

सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता । नम: कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे ॥ ११ ॥

sattvena pratilabhyāyanaiṣkarmyeṇa vipaścitānamaḥ kaivalya-nāthāyanirvāṇa-sukha-saṁvide

नम: शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे । निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च ॥ १२ ॥

namaḥ śāntāya ghorāyamūḍhāya guṇa-dharmiṇenirviśeṣāya sāmyāyanamo jñāna-ghanāya ca

क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे । पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नम: ॥ १३ ॥

kṣetra-jñāya namas tubhyaṁsarvādhyakṣāya sākṣiṇepuruṣāyātma-mūlāyamūla-prakṛtaye namaḥ

सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे । असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नम: ॥ १४ ॥

sarvendriya-guṇa-draṣṭresarva-pratyaya-hetaveasatā cchāyayoktāyasad-ābhāsāya te namaḥ

नमो नमस्तेऽखिलकारणायनिष्कारणायाद्भ‍ुतकारणाय । सर्वागमाम्नायमहार्णवायनमोऽपवर्गाय परायणाय ॥ १५ ॥

namo namas te ’khila-kāraṇāyaniṣkāraṇāyādbhuta-kāraṇāyasarvāgamāmnāya-mahārṇavāyanamo ’pavargāya parāyaṇāya

गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपायतत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय । नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम-स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि ॥ १६ ॥

guṇāraṇi-cchanna-cid-uṣmapāyatat-kṣobha-visphūrjita-mānasāyanaiṣkarmya-bhāvena vivarjitāgama-svayaṁ-prakāśāya namas karomi

माद‍ृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणायमुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय । स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत-प्रत्यग्द‍ृशे भगवते बृहते नमस्ते ॥ १७ ॥

mādṛk prapanna-paśu-pāśa-vimokṣaṇāyamuktāya bhūri-karuṇāya namo ’layāyasvāṁśena sarva-tanu-bhṛn-manasi pratīta-pratyag-dṛśe bhagavate bṛhate namas te

आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तै-र्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय । मुक्तात्मभि: स्वहृदये परिभावितायज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय ॥ १८ ॥

ātmātma-jāpta-gṛha-vitta-janeṣu saktairduṣprāpaṇāya guṇa-saṅga-vivarjitāyamuktātmabhiḥ sva-hṛdaye paribhāvitāyajñānātmane bhagavate nama īśvarāya

यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामाभजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति । किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययंकरोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम् ॥ १९ ॥

yaṁ dharma-kāmārtha-vimukti-kāmābhajanta iṣṭāṁ gatim āpnuvantikiṁ cāśiṣo rāty api deham avyayaṁkarotu me ’dabhra-dayo vimokṣaṇam

एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थंवाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्ना: । अत्यद्भ‍ुतं तच्चरितं सुमङ्गलंगायन्त आनन्दसमुद्रमग्ना: ॥ २० ॥ तमक्षरं ब्रह्म परं परेश-मव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् । अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूर-मनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे ॥ २१ ॥

ekāntino yasya na kañcanārthaṁvāñchanti ye vai bhagavat-prapannāḥaty-adbhutaṁ tac-caritaṁ sumaṅgalaṁgāyanta ānanda-samudra-magnāḥ

यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचरा: । नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृता: ॥ २२ ॥ यथार्चिषोऽग्ने: सवितुर्गभस्तयोनिर्यान्ति संयान्त्यसकृत् स्वरोचिष: । तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहोबुद्धिर्मन: खानि शरीरसर्गा: ॥ २३ ॥ स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्न स्त्री न षण्ढो न पुमान् न जन्तु: । नायं गुण: कर्म न सन्न चासन्निषेधशेषो जयतादशेष: ॥ २४ ॥

yasya brahmādayo devāvedā lokāś carācarāḥnāma-rūpa-vibhedenaphalgvyā ca kalayā kṛtāḥ

जिजीविषे नाहमिहामुया कि-मन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या । इच्छामि कालेन न यस्य विप्लव-स्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् ॥ २५ ॥

jijīviṣe nāham ihāmuyā kimantar bahiś cāvṛtayebha-yonyāicchāmi kālena na yasya viplavastasyātma-lokāvaraṇasya mokṣam

सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् । विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम् ॥ २६ ॥

so ’haṁ viśva-sṛjaṁ viśvamaviśvaṁ viśva-vedasamviśvātmānam ajaṁ brahmapraṇato ’smi paraṁ padam

योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते । योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम् ॥ २७ ॥

yoga-randhita-karmāṇohṛdi yoga-vibhāviteyogino yaṁ prapaśyantiyogeśaṁ taṁ nato ’smy aham

नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग-शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय । प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तयेकदिन्द्रियाणामनवाप्यवर्त्मने ॥ २८ ॥

namo namas tubhyam asahya-vega-śakti-trayāyākhila-dhī-guṇāyaprapanna-pālāya duranta-śaktayekad-indriyāṇām anavāpya-vartmane

नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् । तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम् ॥ २९ ॥

nāyaṁ veda svam ātmānaṁyac-chaktyāhaṁ-dhiyā hatamtaṁ duratyaya-māhātmyaṁbhagavantam ito ’smy aham

श्रीशुक उवाच एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषंब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमाना: । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात्तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत् ॥ ३० ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ gajendram upavarṇita-nirviśeṣaṁbrahmādayo vividha-liṅga-bhidābhimānāḥnaite yadopasasṛpur nikhilātmakatvāttatrākhilāmara-mayo harir āvirāsīt

तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवास:स्तोत्रं निशम्य दिविजै: सह संस्तुवद्भ‍ि: । छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमान-श्चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र: ॥ ३१ ॥

taṁ tadvad ārtam upalabhya jagan-nivāsaḥstotraṁ niśamya divijaiḥ saha saṁstuvadbhiḥchandomayena garuḍena samuhyamānaścakrāyudho ’bhyagamad āśu yato gajendraḥ

सोऽन्त:सरस्युरुबलेन गृहीत आर्तोद‍ृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् । उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रा-न्नारायणाखिलगुरो भगवन् नमस्ते ॥ ३२ ॥

so ’ntaḥ-sarasy urubalena gṛhīta ārtodṛṣṭvā garutmati hariṁ kha upātta-cakramutkṣipya sāmbuja-karaṁ giramāha kṛcchrānnārāyaṇākhila-guro bhagavan namas te

तं वीक्ष्य पीडितमज: सहसावतीर्यसग्राहमाशु सरस: कृपयोज्जहार । ग्राहाद् विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रंसंपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम् ॥ ३३ ॥

taṁ vīkṣya pīḍitam ajaḥ sahasāvatīryasa-grāham āśu sarasaḥ kṛpayojjahāragrāhād vipāṭita-mukhād ariṇā gajendraṁsaṁpaśyatāṁ harir amūmucad ucchriyāṇām