Canto 8, Chapter 5

श्रीशुक उवाच राजन्नुदितमेतत् ते हरे: कर्माघनाशनम् । गजेन्द्रमोक्षणं पुण्यं रैवतं त्वन्तरं श‍ृणु ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācarājann uditam etat tehareḥ karmāgha-nāśanamgajendra-mokṣaṇaṁ puṇyaṁraivataṁ tv antaraṁ śṛṇu

पञ्चमो रैवतो नाम मनुस्तामससोदर: । बलिविन्ध्यादयस्तस्य सुता हार्जुनपूर्वका: ॥ २ ॥

pañcamo raivato nāmamanus tāmasa-sodaraḥbali-vindhyādayas tasyasutā hārjuna-pūrvakāḥ

विभुरिन्द्र: सुरगणा राजन्भूतरयादय: । हिरण्यरोमा वेदशिरा ऊर्ध्वबाह्वादयो द्विजा: ॥ ३ ॥

vibhur indraḥ sura-gaṇārājan bhūtarayādayaḥhiraṇyaromā vedaśirāūrdhvabāhv-ādayo dvijāḥ

पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठै: सुरसत्तमै: । तयो: स्वकलया जज्ञे वैकुण्ठो भगवान्स्वयम् ॥ ४ ॥

patnī vikuṇṭhā śubhrasyavaikuṇṭhaiḥ sura-sattamaiḥtayoḥ sva-kalayā jajñevaikuṇṭho bhagavān svayam

वैकुण्ठ: कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृत: । रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तत्प्रियकाम्यया ॥ ५ ॥

vaikuṇṭhaḥ kalpito yenaloko loka-namaskṛtaḥramayā prārthyamānenadevyā tat-priya-kāmyayā

तस्यानुभाव: कथितो गुणाश्च परमोदया: । भौमान्‍रेणून्स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद् गुणान् ॥ ६ ॥

tasyānubhāvaḥ kathitoguṇāś ca paramodayāḥbhaumān reṇūn sa vimameyo viṣṇor varṇayed guṇān

षष्ठश्च चक्षुष: पुत्रश्चाक्षुषो नाम वै मनु: । पूरुपूरुषसुद्युम्नप्रमुखाश्चाक्षुषात्मजा: ॥ ७ ॥

ṣaṣṭhaś ca cakṣuṣaḥ putraścākṣuṣo nāma vai manuḥpūru-pūruṣa-sudyumna-pramukhāś cākṣuṣātmajāḥ

इन्द्रो मन्त्रद्रुमस्तत्र देवा आप्यादयो गणा: । मुनयस्तत्र वै राजन्हविष्मद्वीरकादय: ॥ ८ ॥

indro mantradrumas tatradevā āpyādayo gaṇāḥmunayas tatra vai rājanhaviṣmad-vīrakādayaḥ

तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुत: । अजितो नाम भगवानंशेन जगत: पति: ॥ ९ ॥

tatrāpi devasambhūtyāṁvairājasyābhavat sutaḥajito nāma bhagavānaṁśena jagataḥ patiḥ

पयोधिं येन निर्मथ्य सुराणां साधिता सुधा । भ्रममाणोऽम्भसि धृत: कूर्मरूपेण मन्दर: ॥ १० ॥

payodhiṁ yena nirmathyasurāṇāṁ sādhitā sudhābhramamāṇo ’mbhasi dhṛtaḥkūrma-rūpeṇa mandaraḥ

श्रीराजोवाचयथा भगवता ब्रह्मन्मथित: क्षीरसागर: । यदर्थं वा यतश्चाद्रिं दधाराम्बुचरात्मना ॥ ११ ॥ यथामृतं सुरै: प्राप्तं किं चान्यदभवत् तत: । एतद् भगवत: कर्म वदस्व परमाद्भ‍ुतम् ॥ १२ ॥

śrī-rājovācayathā bhagavatā brahmanmathitaḥ kṣīra-sāgaraḥyad-arthaṁ vā yataś cādriṁdadhārāmbucarātmanā

त्वया सङ्कथ्यमानेन महिम्ना सात्वतां पते: । नातितृप्यति मे चित्तं सुचिरं तापतापितम् ॥ १३ ॥

tvayā saṅkathyamānenamahimnā sātvatāṁ pateḥnātitṛpyati me cittaṁsuciraṁ tāpa-tāpitam

श्रीसूत उवाच सम्पृष्टो भगवानेवं द्वैपायनसुतो द्विजा: । अभिनन्द्य हरेर्वीर्यमभ्याचष्टुं प्रचक्रमे ॥ १४ ॥

śrī-sūta uvācasampṛṣṭo bhagavān evaṁdvaipāyana-suto dvijāḥabhinandya harer vīryamabhyācaṣṭuṁ pracakrame

श्रीशुक उवाच यदा युद्धेऽसुरैर्देवा बध्यमाना: शितायुधै: । गतासवो निपतिता नोत्तिष्ठेरन्स्म भूरिश: ॥ १५ ॥ यदा दुर्वास: शापेन सेन्द्रा लोकास्त्रयो नृप । नि:श्रीकाश्चाभवंस्तत्र नेशुरिज्यादय: क्रिया: ॥ १६ ॥

śrī-śuka uvācayadā yuddhe ’surair devābadhyamānāḥ śitāyudhaiḥgatāsavo nipatitānottiṣṭheran sma bhūriśaḥ

निशाम्यैतत् सुरगणा महेन्द्रवरुणादय: । नाध्यगच्छन्स्वयं मन्त्रैर्मन्त्रयन्तो विनिश्चितम् ॥ १७ ॥ ततो ब्रह्मसभां जग्मुर्मेरोर्मूर्धनि सर्वश: । सर्वं विज्ञापयां चक्रु: प्रणता: परमेष्ठिने ॥ १८ ॥

niśāmyaitat sura-gaṇāmahendra-varuṇādayaḥnādhyagacchan svayaṁ mantrairmantrayanto viniścitam

स विलोक्येन्द्रवाय्वादीन् नि:सत्त्वान्विगतप्रभान् । लोकानमङ्गलप्रायानसुरानयथा विभु: ॥ १९ ॥ समाहितेन मनसा संस्मरन्पुरुषं परम् । उवाच ोत्फुल्ल‍वदनो देवान्स भगवान्पर: ॥ २० ॥

sa vilokyendra-vāyv-ādīnniḥsattvān vigata-prabhānlokān amaṅgala-prāyānasurān ayathā vibhuḥ

अहं भवो यूयमथोऽसुरादयोमनुष्यतिर्यग्द्रुमघर्मजातय: । यस्यावतारांशकलाविसर्जिताव्रजाम सर्वे शरणं तमव्ययम् ॥ २१ ॥

ahaṁ bhavo yūyam atho ’surādayomanuṣya-tiryag-druma-gharma-jātayaḥyasyāvatārāṁśa-kalā-visarjitāvrajāma sarve śaraṇaṁ tam avyayam

न यस्य वध्यो न च रक्षणीयोनोपेक्षणीयादरणीयपक्ष: । तथापि सर्गस्थितिसंयमार्थंधत्ते रज:सत्त्वतमांसि काले ॥ २२ ॥

na yasya vadhyo na ca rakṣaṇīyonopekṣaṇīyādaraṇīya-pakṣaḥtathāpi sarga-sthiti-saṁyamārthaṁdhatte rajaḥ-sattva-tamāṁsi kāle

अयं च तस्य स्थितिपालनक्षण:सत्त्वं जुषाणस्य भवाय देहिनाम् । तस्माद् व्रजाम: शरणं जगद्गुरुंस्वानां स नो धास्यति शं सुरप्रिय: ॥ २३ ॥

ayaṁ ca tasya sthiti-pālana-kṣaṇaḥsattvaṁ juṣāṇasya bhavāya dehināmtasmād vrajāmaḥ śaraṇaṁ jagad-guruṁsvānāṁ sa no dhāsyati śaṁ sura-priyaḥ

श्रीशुक उवाच इत्याभाष्य सुरान्वेधा: सह देवैररिन्दम । अजितस्य पदं साक्षाज्जगाम तमस: परम् ॥ २४ ॥

śrī-śuka uvācaity ābhāṣya surān vedhāḥsaha devair arindamaajitasya padaṁ sākṣājjagāma tamasaḥ param

तत्राद‍ृष्टस्वरूपाय श्रुतपूर्वाय वै प्रभु: । स्तुतिमब्रूत दैवीभिर्गीर्भिस्त्ववहितेन्द्रिय: ॥ २५ ॥

tatrādṛṣṭa-svarūpāyaśruta-pūrvāya vai prabhuḥstutim abrūta daivībhirgīrbhis tv avahitendriyaḥ

श्रीब्रह्मोवाचअविक्रियं सत्यमनन्तमाद्यंगुहाशयं निष्कलमप्रतर्क्यम् । मनोऽग्रयानं वचसानिरुक्तंनमामहे देववरं वरेण्यम् ॥ २६ ॥

śrī-brahmovācaavikriyaṁ satyam anantam ādyaṁguhā-śayaṁ niṣkalam apratarkyammano-’grayānaṁ vacasāniruktaṁnamāmahe deva-varaṁ vareṇyam

विपश्चितं प्राणमनोधियात्मना-मर्थेन्द्रियाभासमनिद्रमव्रणम् । छायातपौ यत्र न गृध्रपक्षौतमक्षरं खं त्रियुगं व्रजामहे ॥ २७ ॥

vipaścitaṁ prāṇa-mano-dhiyātmanāmarthendriyābhāsam anidram avraṇamchāyātapau yatra na gṛdhra-pakṣautam akṣaraṁ khaṁ tri-yugaṁ vrajāmahe

अजस्य चक्रं त्वजयेर्यमाणंमनोमयं पञ्चदशारमाशु । त्रिनाभि विद्युच्चलमष्टनेमियदक्षमाहुस्तमृतं प्रपद्ये ॥ २८ ॥

ajasya cakraṁ tv ajayeryamāṇaṁmanomayaṁ pañcadaśāram āśutri-nābhi vidyuc-calam aṣṭa-nemiyad-akṣam āhus tam ṛtaṁ prapadye

य एकवर्णं तमस: परं त-दलोकमव्यक्तमनन्तपारम् । आसांचकारोपसुपर्णमेन-मुपासते योगरथेन धीरा: ॥ २९ ॥

ya eka-varṇaṁ tamasaḥ paraṁ tadalokam avyaktam ananta-pāramāsāṁ cakāropasuparṇam enamupāsate yoga-rathena dhīrāḥ

न यस्य कश्चातितितर्ति मायांयया जनो मुह्यति वेद नार्थम् । तं निर्जितात्मात्मगुणं परेशंनमाम भूतेषु समं चरन्तम् ॥ ३० ॥

na yasya kaścātititarti māyāṁyayā jano muhyati veda nārthamtaṁ nirjitātmātma-guṇaṁ pareśaṁnamāma bhūteṣu samaṁ carantam

इमे वयं यत्प्रिययैव तन्वासत्त्वेन सृष्टा बहिरन्तरावि: । गतिं न सूक्ष्मामृषयश्च विद्महेकुतोऽसुराद्या इतरप्रधाना: ॥ ३१ ॥

ime vayaṁ yat-priyayaiva tanvāsattvena sṛṣṭā bahir-antar-āviḥgatiṁ na sūkṣmām ṛṣayaś ca vidmahekuto ’surādyā itara-pradhānāḥ

पादौ महीयं स्वकृतैव यस्यचतुर्विधो यत्र हि भूतसर्ग: । स वै महापूरुष आत्मतन्त्र:प्रसीदतां ब्रह्म महाविभूति: ॥ ३२ ॥

pādau mahīyaṁ sva-kṛtaiva yasyacatur-vidho yatra hi bhūta-sargaḥsa vai mahā-pūruṣa ātma-tantraḥprasīdatāṁ brahma mahā-vibhūtiḥ

अम्भस्तु यद्रेत उदारवीर्यंसिध्यन्ति जीवन्त्युत वर्धमाना: । लोकायतोऽथाखिललोकपाला:प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३३ ॥

ambhas tu yad-reta udāra-vīryaṁsidhyanti jīvanty uta vardhamānāḥlokā yato ’thākhila-loka-pālāḥprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

सोमं मनो यस्य समामनन्तिदिवौकसां यो बलमन्ध आयु: । ईशो नगानां प्रजन: प्रजानांप्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३४ ॥

somaṁ mano yasya samāmanantidivaukasāṁ yo balam andha āyuḥīśo nagānāṁ prajanaḥ prajānāṁprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

अग्निर्मुखं यस्य तु जातवेदाजात: क्रियाकाण्डनिमित्तजन्मा । अन्त:समुद्रेऽनुपचन्स्वधातून्प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३५ ॥

agnir mukhaṁ yasya tu jāta-vedājātaḥ kriyā-kāṇḍa-nimitta-janmāantaḥ-samudre ’nupacan sva-dhātūnprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

यच्चक्षुरासीत् तरणिर्देवयानंत्रयीमयो ब्रह्मण एष धिष्ण्यम् । द्वारं च मुक्तेरमृतं च मृत्यु:प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३६ ॥

yac-cakṣur āsīt taraṇir deva-yānaṁtrayīmayo brahmaṇa eṣa dhiṣṇyamdvāraṁ ca mukter amṛtaṁ ca mṛtyuḥprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

प्राणादभूद् यस्य चराचराणांप्राण: सहो बलमोजश्च वायु: । अन्वास्म सम्राजमिवानुगा वयंप्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३७ ॥

prāṇād abhūd yasya carācarāṇāṁprāṇaḥ saho balam ojaś ca vāyuḥanvāsma samrājam ivānugā vayaṁprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

श्रोत्राद् दिशो यस्य हृदश्च खानिप्रजज्ञिरे खं पुरुषस्य नाभ्या: । प्राणेन्द्रियात्मासुशरीरकेत:प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३८ ॥

śrotrād diśo yasya hṛdaś ca khāniprajajñire khaṁ puruṣasya nābhyāḥprāṇendriyātmāsu-śarīra-ketaḥprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

बलान्महेन्द्रस्त्रिदशा: प्रसादा-न्मन्योर्गिरीशो धिषणाद् विरिञ्च: । खेम्यस्तुछन्दांस्यृषयो मेढ्रत: क:प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ३९ ॥

balān mahendras tri-daśāḥ prasādānmanyor girīśo dhiṣaṇād viriñcaḥkhebhyas tu chandāṁsy ṛṣayo meḍhrataḥ kaḥprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

श्रीर्वक्षस: पितरश्छाययासन्धर्म: स्तनादितर: पृष्ठतोऽभूत् । द्यौर्यस्य शीर्ष्णोऽप्सरसो विहारात्प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४० ॥

śrīr vakṣasaḥ pitaraś chāyayāsandharmaḥ stanād itaraḥ pṛṣṭhato ’bhūtdyaur yasya śīrṣṇo ’psaraso vihārātprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

विप्रो मुखाद् ब्रह्म च यस्य गुह्यंराजन्य आसीद् भुजयोर्बलं च । ऊर्वोर्विडोजोऽङ्‍‍घ्रिरवेदशूद्रौप्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४१ ॥

vipro mukhād brahma ca yasya guhyaṁrājanya āsīd bhujayor balaṁ caūrvor viḍ ojo ’ṅghrir aveda-śūdrauprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्यभूद् द्युति-र्नस्त: पशव्य: स्पर्शेन काम: । भ्रुवोर्यम: पक्ष्मभवस्तु काल:प्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४२ ॥

lobho ’dharāt prītir upary abhūd dyutirnastaḥ paśavyaḥ sparśena kāmaḥbhruvor yamaḥ pakṣma-bhavas tu kālaḥprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

द्रव्यं वय: कर्म गुणान्विशेषंयद्योगमायाविहितान्वदन्ति । यद् दुर्विभाव्यं प्रबुधापबाधंप्रसीदतां न: स महाविभूति: ॥ ४३ ॥

dravyaṁ vayaḥ karma guṇān viśeṣaṁyad-yoga-māyā-vihitān vadantiyad durvibhāvyaṁ prabudhāpabādhaṁprasīdatāṁ naḥ sa mahā-vibhūtiḥ

नमोऽस्तु तस्मा उपशान्तशक्तयेस्वाराज्यलाभप्रतिपूरितात्मने । गुणेषु मायारचितेषु वृत्तिभि-र्न सज्जमानाय नभस्वदूतये ॥ ४४ ॥

namo ’stu tasmā upaśānta-śaktayesvārājya-lābha-pratipūritātmaneguṇeṣu māyā-raciteṣu vṛttibhirna sajjamānāya nabhasvad-ūtaye

स त्वं नो दर्शयात्मानमस्मत्करणगोचरम् । प्रपन्नानां दिद‍ृक्षूणां सस्मितं ते मुखाम्बुजम् ॥ ४५ ॥

sa tvaṁ no darśayātmānamasmat-karaṇa-gocaramprapannānāṁ didṛkṣūṇāṁsasmitaṁ te mukhāmbujam

तैस्तै: स्वेच्छाभूतै रूपै: काले काले स्वयं विभो । कर्म दुर्विषहं यन्नो भगवांस्तत् करोति हि ॥ ४६ ॥

tais taiḥ svecchā-bhūtai rūpaiḥkāle kāle svayaṁ vibhokarma durviṣahaṁ yan nobhagavāṁs tat karoti hi

क्लेशभूर्यल्पसाराणि कर्माणि विफलानि वा । देहिनां विषयार्तानां न तथैवार्पितं त्वयि ॥ ४७ ॥

kleśa-bhūry-alpa-sārāṇikarmāṇi viphalāni vādehināṁ viṣayārtānāṁna tathaivārpitaṁ tvayi

नावम: कर्मकल्पोऽपि विफलायेश्वरार्पित: । कल्पते पुरुषस्यैव स ह्यात्मा दयितो हित: ॥ ४८ ॥

nāvamaḥ karma-kalpo ’piviphalāyeśvarārpitaḥkalpate puruṣasyaivasa hy ātmā dayito hitaḥ

यथा हि स्कन्धशाखानां तरोर्मूलावसेचनम् । एवमाराधनं विष्णो: सर्वेषामात्मनश्च हि ॥ ४९ ॥

yathā hi skandha-śākhānāṁtaror mūlāvasecanamevam ārādhanaṁ viṣṇoḥsarveṣām ātmanaś ca hi

नमस्तुभ्यमनन्ताय दुर्वितर्क्यात्मकर्मणे । निर्गुणाय गुणेशाय सत्त्वस्थाय च साम्प्रतम् ॥ ५० ॥

namas tubhyam anantāyadurvitarkyātma-karmaṇenirguṇāya guṇeśāyasattva-sthāya ca sāmpratam