Canto 8, Chapter 6

श्रीशुक उवाच एवं स्तुत: सुरगणैर्भगवान् हरिरीश्वर: । तेषामाविरभूद् राजन्सहस्रार्कोदयद्युति: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ stutaḥ sura-gaṇairbhagavān harir īśvaraḥteṣām āvirabhūd rājansahasrārkodaya-dyutiḥ

tenaiva sahasā sarvedevāḥ pratihatekṣaṇāḥnāpaśyan khaṁ diśaḥ kṣauṇīmātmānaṁ ca kuto vibhum

विरिञ्चो भगवान्‍द‍ृष्ट्वा सह शर्वेण तां तनुम् । स्वच्छां मरकतश्यामां कञ्जगर्भारुणेक्षणाम् ॥ ३ ॥ तप्तहेमावदातेन लसत्कौशेयवाससा । प्रसन्नचारुसर्वाङ्गीं सुमुखीं सुन्दरभ्रुवम् ॥ ४ ॥ महामणिकिरीटेन केयूराभ्यां च भूषिताम् । कर्णाभरणनिर्भातकपोलश्रीमुखाम्बुजाम् ॥ ५ ॥ काञ्चीकलापवलयहारनूपुरशोभिताम् । कौस्तुभाभरणां लक्ष्मीं बिभ्रतीं वनमालिनीम् ॥ ६ ॥ सुदर्शनादिभि: स्वास्त्रैर्मूर्तिमद्भ‍िरुपासिताम् । तुष्टाव देवप्रवर: सशर्व: पुरुषं परम् । सर्वामरगणै: साकं सर्वाङ्गैरवनिं गतै: ॥ ७ ॥

viriñco bhagavān dṛṣṭvāsaha śarveṇa tāṁ tanumsvacchāṁ marakata-śyāmāṁkañja-garbhāruṇekṣaṇām

श्रीब्रह्मोवाचअजातजन्मस्थितिसंयमाया-गुणाय निर्वाणसुखार्णवाय । अणोरणिम्नेऽपरिगण्यधाम्ने

śrī-brahmovācaajāta-janma-sthiti-saṁyamāyā-guṇāya nirvāṇa-sukhārṇavāyaaṇor aṇimne ’parigaṇya-dhāmnemahānubhāvāya namo namas te

रूपं तवैतत् पुरुषर्षभेज्यंश्रेयोऽर्थिभिर्वैदिकतान्त्रिकेण । योगेन धात: सह नस्त्रिलोकान्पश्याम्यमुष्मिन्नु ह विश्वमूर्तौ ॥ ९ ॥

rūpaṁ tavaitat puruṣarṣabhejyaṁśreyo ’rthibhir vaidika-tāntrikeṇayogena dhātaḥ saha nas tri-lokānpaśyāmy amuṣminn u ha viśva-mūrtau

त्वय्यग्र आसीत् त्वयि मध्य आसीत्त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यंघटस्य मृत्स्‍नेव पर: परस्मात् ॥ १० ॥

tvayy agra āsīt tvayi madhya āsīttvayy anta āsīd idam ātma-tantretvam ādir anto jagato ’sya madhyaṁghaṭasya mṛtsneva paraḥ parasmāt

त्वं माययात्माश्रयया स्वयेदंनिर्माय विश्वं तदनुप्रविष्ट: । पश्यन्ति युक्ता मनसा मनीषिणोगुणव्यवायेऽप्यगुणं विपश्चित: ॥ ११ ॥

tvaṁ māyayātmāśrayayā svayedaṁnirmāya viśvaṁ tad-anupraviṣṭaḥpaśyanti yuktā manasā manīṣiṇoguṇa-vyavāye ’py aguṇaṁ vipaścitaḥ

यथाग्निमेधस्यमृतं च गोषुभुव्यन्नमम्बूद्यमने च वृत्तिम् । योगैर्मनुष्या अधियन्ति हि त्वांगुणेषु बुद्ध्या कवयो वदन्ति ॥ १२ ॥

yathāgnim edhasy amṛtaṁ ca goṣubhuvy annam ambūdyamane ca vṛttimyogair manuṣyā adhiyanti hi tvāṁguṇeṣu buddhyā kavayo vadanti

तं त्वां वयं नाथ समुज्जिहानंसरोजनाभातिचिरेप्सितार्थम् । द‍ृष्ट्वा गता निर्वृतमद्य सर्वेगजा दवार्ता इव गाङ्गमम्भ: ॥ १३ ॥

taṁ tvāṁ vayaṁ nātha samujjihānaṁsaroja-nābhāticirepsitārthamdṛṣṭvā gatā nirvṛtam adya sarvegajā davārtā iva gāṅgam ambhaḥ

स त्वं विधत्स्वाखिललोकपालावयं यदर्थास्तव पादमूलम् । समागतास्ते बहिरन्तरात्मन्किं वान्यविज्ञाप्यमशेषसाक्षिण: ॥ १४ ॥

sa tvaṁ vidhatsvākhila-loka-pālāvayaṁ yad arthās tava pāda-mūlamsamāgatās te bahir-antar-ātmankiṁ vānya-vijñāpyam aśeṣa-sākṣiṇaḥ

अहं गिरित्रश्च सुरादयो येदक्षादयोऽग्नेरिव केतवस्ते । किं वा विदामेश पृथग्विभाताविधत्स्व शं नो द्विजदेवमन्त्रम् ॥ १५ ॥

ahaṁ giritraś ca surādayo yedakṣādayo ’gner iva ketavas tekiṁ vā vidāmeśa pṛthag-vibhātāvidhatsva śaṁ no dvija-deva-mantram

श्रीशुक उवाच एवं विरिञ्चादिभिरीडितस्तद्विज्ञाय तेषां हृदयं यथैव । जगाद जीमूतगभीरया गिराबद्धाञ्जलीन्संवृतसर्वकारकान् ॥ १६ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ viriñcādibhir īḍitas tadvijñāya teṣāṁ hṛdayaṁ yathaivajagāda jīmūta-gabhīrayā girābaddhāñjalīn saṁvṛta-sarva-kārakān

एक एवेश्वरस्तस्मिन्सुरकार्ये सुरेश्वर: । विहर्तुकामस्तानाह समुद्रोन्मथनादिभि: ॥ १७ ॥

eka eveśvaras tasminsura-kārye sureśvaraḥvihartu-kāmas tān āhasamudronmathanādibhiḥ

श्रीभगवानुवाचहन्त ब्रह्मन्नहो शम्भो हे देवा मम भाषितम् । श‍ृणुतावहिता: सर्वे श्रेयो व: स्याद् यथा सुरा: ॥ १८ ॥

śrī-bhagavān uvācahanta brahmann aho śambhohe devā mama bhāṣitamśṛṇutāvahitāḥ sarveśreyo vaḥ syād yathā surāḥ

यात दानवदैतेयैस्तावत् सन्धिर्विधीयताम् । कालेनानुगृहीतैस्तैर्यावद् वो भव आत्मन: ॥ १९ ॥

yāta dānava-daiteyaistāvat sandhir vidhīyatāmkālenānugṛhītais tairyāvad vo bhava ātmanaḥ

अरयोऽपि हि सन्धेया: सति कार्यार्थगौरवे । अहिमूषिकवद् देवा ह्यर्थस्य पदवीं गतै: ॥ २० ॥

arayo ’pi hi sandheyāḥsati kāryārtha-gauraveahi-mūṣikavad devāhy arthasya padavīṁ gataiḥ

अमृतोत्पादने यत्न: क्रियतामविलम्बितम् । यस्य पीतस्य वै जन्तुर्मृत्युग्रस्तोऽमरो भवेत् ॥ २१ ॥

amṛtotpādane yatnaḥkriyatām avilambitamyasya pītasya vai janturmṛtyu-grasto ’maro bhavet

क्षिप्‍त्वा क्षीरोदधौ सर्वा वीरुत्तृणलतौषधी: । मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ २२ ॥ सहायेन मया देवा निर्मन्थध्वमतन्द्रिता: । क्लेशभाजो भविष्यन्ति दैत्या यूयं फलग्रहा: ॥ २३ ॥

kṣiptvā kṣīrodadhau sarvāvīrut-tṛṇa-latauṣadhīḥmanthānaṁ mandaraṁ kṛtvānetraṁ kṛtvā tu vāsukim

यूयं तदनुमोदध्वं यदिच्छन्त्यसुरा: सुरा: । न संरम्भेण सिध्यन्ति सर्वार्था: सान्‍त्वया यथा ॥ २४ ॥

yūyaṁ tad anumodadhvaṁyad icchanty asurāḥ surāḥna saṁrambheṇa sidhyantisarvārthāḥ sāntvayā yathā

न भेतव्यं कालकूटाद् विषाज्जलधिसम्भवात् । लोभ: कार्यो न वो जातु रोष: कामस्तु वस्तुषु ॥ २५ ॥

na bhetavyaṁ kālakūṭādviṣāj jaladhi-sambhavātlobhaḥ kāryo na vo jāturoṣaḥ kāmas tu vastuṣu

श्रीशुक उवाच इति देवान्समादिश्य भगवान् पुरुषोत्तम: । तेषामन्तर्दधे राजन्स्वच्छन्दगतिरीश्वर: ॥ २६ ॥

śrī-śuka uvācaiti devān samādiśyabhagavān puruṣottamaḥteṣām antardadhe rājansvacchanda-gatir īśvaraḥ

अथ तस्मै भगवते नमस्कृत्य पितामह: । भवश्च जग्मतु: स्वं स्वं धामोपेयुर्बलिं सुरा: ॥ २७ ॥

atha tasmai bhagavatenamaskṛtya pitāmahaḥbhavaś ca jagmatuḥ svaṁ svaṁdhāmopeyur baliṁ surāḥ

द‍ृष्ट्वारीनप्यसंयत्ताञ्जातक्षोभान्स्वनायकान् । न्यषेधद् दैत्यराट् श्लोक्य: सन्धिविग्रहकालवित् ॥ २८ ॥

dṛṣṭvārīn apy asaṁyattāñjāta-kṣobhān sva-nāyakānnyaṣedhad daitya-rāṭ ślokyaḥsandhi-vigraha-kālavit

ते वैरोचनिमासीनं गुप्तं चासुरयूथपै: । श्रिया परमया जुष्टं जिताशेषमुपागमन् ॥ २९ ॥

te vairocanim āsīnaṁguptaṁ cāsura-yūtha-paiḥśriyā paramayā juṣṭaṁjitāśeṣam upāgaman

महेन्द्र: श्लक्ष्णया वाचा सान्‍त्वयित्वा महामति: । अभ्यभाषत तत् सर्वं शिक्षितं पुरुषोत्तमात् ॥ ३० ॥

mahendraḥ ślakṣṇayā vācāsāntvayitvā mahā-matiḥabhyabhāṣata tat sarvaṁśikṣitaṁ puruṣottamāt

तत्त्वरोचत दैत्यस्य तत्रान्ये येऽसुराधिपा: । शम्बरोऽरिष्टनेमिश्च ये च त्रिपुरवासिन: ॥ ३१ ॥

tat tv arocata daityasyatatrānye ye ’surādhipāḥśambaro ’riṣṭanemiś caye ca tripura-vāsinaḥ

ततो देवासुरा: कृत्वा संविदं कृतसौहृदा: । उद्यमं परमं चक्रुरमृतार्थे परन्तप ॥ ३२ ॥

tato devāsurāḥ kṛtvāsaṁvidaṁ kṛta-sauhṛdāḥudyamaṁ paramaṁ cakruramṛtārthe parantapa

ततस्ते मन्दरगिरिमोजसोत्पाट्य दुर्मदा: । नदन्त उदधिं निन्यु: शक्ता: परिघबाहव: ॥ ३३ ॥

tatas te mandara-girimojasotpāṭya durmadāḥnadanta udadhiṁ ninyuḥśaktāḥ parigha-bāhavaḥ

दूरभारोद्वहश्रान्ता: शक्रवैरोचनादय: । अपारयन्तस्तं वोढुं विवशा विजहु: पथि ॥ ३४ ॥

dūra-bhārodvaha-śrāntāḥśakra-vairocanādayaḥapārayantas taṁ voḍhuṁvivaśā vijahuḥ pathi

निपतन्स गिरिस्तत्र बहूनमरदानवान् । चूर्णयामास महता भारेण कनकाचल: ॥ ३५ ॥

nipatan sa giris tatrabahūn amara-dānavāncūrṇayām āsa mahatābhāreṇa kanakācalaḥ

तांस्तथा भग्नमनसो भग्नबाहूरुकन्धरान् । विज्ञाय भगवांस्तत्र बभूव गरुडध्वज: ॥ ३६ ॥

tāṁs tathā bhagna-manasobhagna-bāhūru-kandharānvijñāya bhagavāṁs tatrababhūva garuḍa-dhvajaḥ

गिरिपातविनिष्पिष्टान्विलोक्यामरदानवान् । ईक्षया जीवयामास निर्जरान् निर्व्रणान् यथा ॥ ३७ ॥

giri-pāta-viniṣpiṣṭānvilokyāmara-dānavānīkṣayā jīvayām āsanirjarān nirvraṇān yathā

गिरिं चारोप्य गरुडे हस्तेनैकेन लीलया । आरुह्य प्रययावब्धिं सुरासुरगणैर्वृत: ॥ ३८ ॥

giriṁ cāropya garuḍehastenaikena līlayāāruhya prayayāv abdhiṁsurāsura-gaṇair vṛtaḥ

अवरोप्य गिरिं स्कन्धात् सुपर्ण: पततां वर: । ययौ जलान्त उत्सृज्य हरिणा स विसर्जित: ॥ ३९ ॥

avaropya giriṁ skandhātsuparṇaḥ patatāṁ varaḥyayau jalānta utsṛjyahariṇā sa visarjitaḥ