Canto 8, Chapter 7

श्रीशुक उवाच ते नागराजमामन्‍त्र्य फलभागेन वासुकिम् । परिवीय गिरौ तस्मिन् नेत्रमब्धिं मुदान्विता: । आरेभिरे सुरा यत्ता अमृतार्थे कुरूद्वह ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācate nāga-rājam āmantryaphala-bhāgena vāsukimparivīya girau tasminnetram abdhiṁ mudānvitāḥārebhire surā yattāamṛtārthe kurūdvaha

हरि: पुरस्ताज्जगृहे पूर्वं देवास्ततोऽभवन् ॥ २ ॥

hariḥ purastāj jagṛhepūrvaṁ devās tato ’bhavan

तन्नैच्छन् दैत्यपतयो महापुरुषचेष्टितम् । न गृह्णीमो वयं पुच्छमहेरङ्गममङ्गलम् । स्वाध्यायश्रुतसम्पन्ना: प्रख्याता जन्मकर्मभि: ॥ ३ ॥

tan naicchan daitya-patayomahā-puruṣa-ceṣṭitamna gṛhṇīmo vayaṁ pucchamaher aṅgam amaṅgalamsvādhyāya-śruta-sampannāḥprakhyātā janma-karmabhiḥ

इति तूष्णीं स्थितान्दैत्यान् विलोक्य पुरुषोत्तम: । स्मयमानो विसृज्याग्रं पुच्छं जग्राह सामर: ॥ ४ ॥

iti tūṣṇīṁ sthitān daityānvilokya puruṣottamaḥsmayamāno visṛjyāgraṁpucchaṁ jagrāha sāmaraḥ

कृतस्थानविभागास्त एवं कश्यपनन्दना: । ममन्थु: परमं यत्ता अमृतार्थं पयोनिधिम् ॥ ५ ॥

kṛta-sthāna-vibhāgās taevaṁ kaśyapa-nandanāḥmamanthuḥ paramaṁ yattāamṛtārthaṁ payo-nidhim

मथ्यमानेऽर्णवे सोऽद्रिरनाधारो ह्यपोऽविशत् । ध्रियमाणोऽपि बलिभिर्गौरवात् पाण्डुनन्दन ॥ ६ ॥

mathyamāne ’rṇave so ’driranādhāro hy apo ’viśatdhriyamāṇo ’pi balibhirgauravāt pāṇḍu-nandana

ते सुनिर्विण्णमनस: परिम्‍लानमुखश्रिय: । आसन् स्वपौरुषे नष्टे दैवेनातिबलीयसा ॥ ७ ॥

te sunirviṇṇa-manasaḥparimlāna-mukha-śriyaḥāsan sva-pauruṣe naṣṭedaivenātibalīyasā

विलोक्य विघ्नेशविधिं तदेश्वरोदुरन्तवीर्योऽवितथाभिसन्धि: । कृत्वा वपु: कच्छपमद्भ‍ुतं महत्प्रविश्य तोयं गिरिमुज्जहार ॥ ८ ॥

vilokya vighneśa-vidhiṁ tadeśvaroduranta-vīryo ’vitathābhisandhiḥkṛtvā vapuḥ kacchapam adbhutam mahatpraviśya toyaṁ girim ujjahāra

तमुत्थितं वीक्ष्य कुलाचलं पुन:समुद्यता निर्मथितुं सुरासुरा: । दधार पृष्ठेन स लक्षयोजन-प्रस्तारिणा द्वीप इवापरो महान् ॥ ९ ॥

tam utthitaṁ vīkṣya kulācalaṁ punaḥsamudyatā nirmathituṁ surāsurāḥdadhāra pṛṣṭhena sa lakṣa-yojana-prastāriṇā dvīpa ivāparo mahān

सुरासुरेन्द्रैर्भुजवीर्यवेपितंपरिभ्रमन्तं गिरिमङ्ग पृष्ठत: । बिभ्रत् तदावर्तनमादिकच्छपोमेनेऽङ्गकण्डूयनमप्रमेय: ॥ १० ॥

surāsurendrair bhuja-vīrya-vepitaṁparibhramantaṁ girim aṅga pṛṣṭhataḥbibhrat tad-āvartanam ādi-kacchapomene ’ṅga-kaṇḍūyanam aprameyaḥ

तथासुरानाविशदासुरेणरूपेण तेषां बलवीर्यमीरयन् । उद्दीपयन् देवगणांश्च विष्णु-र्दैवेन नागेन्द्रमबोधरूप: ॥ ११ ॥

tathāsurān āviśad āsureṇarūpeṇa teṣāṁ bala-vīryam īrayanuddīpayan deva-gaṇāṁś ca viṣṇurdaivena nāgendram abodha-rūpaḥ

उपर्यगेन्द्रं गिरिराडिवान्यआक्रम्य हस्तेन सहस्रबाहु: । तस्थौ दिवि ब्रह्मभवेन्द्रमुख्यै-रभिष्टुवद्भ‍ि: सुमनोऽभिवृष्ट: ॥ १२ ॥

upary agendraṁ giri-rāḍ ivānyaākramya hastena sahasra-bāhuḥtasthau divi brahma-bhavendra-mukhyairabhiṣṭuvadbhiḥ sumano-’bhivṛṣṭaḥ

उपर्यधश्चात्मनि गोत्रनेत्रयो:परेण ते प्राविशता समेधिता: । ममन्थुरब्धिं तरसा मदोत्कटामहाद्रिणा क्षोभितनक्रचक्रम् ॥ १३ ॥

upary adhaś cātmani gotra-netrayoḥpareṇa te prāviśatā samedhitāḥmamanthur abdhiṁ tarasā madotkaṭāmahādriṇā kṣobhita-nakra-cakram

अहीन्द्रसाहस्रकठोरद‍ृङ्‌मुख-श्वासाग्निधूमाहतवर्चसोऽसुरा: । पौलोमकालेयबलील्वलादयोदवाग्निदग्धा: सरला इवाभवन् ॥ १४ ॥

ahīndra-sāhasra-kaṭhora-dṛṅ-mukha-śvāsāgni-dhūmāhata-varcaso ’surāḥpauloma-kāleya-balīlvalādayodavāgni-dagdhāḥ saralā ivābhavan

देवांश्च तच्छ्‍वासशिखाहतप्रभान्धूम्राम्बरस्रग्वरकञ्चुकाननान् । समभ्यवर्षन्भगवद्वशा घनाववु: समुद्रोर्म्युपगूढवायव: ॥ १५ ॥

devāṁś ca tac-chvāsa-śikhā-hata-prabhāndhūmrāmbara-srag-vara-kañcukānanānsamabhyavarṣan bhagavad-vaśā ghanāvavuḥ samudrormy-upagūḍha-vāyavaḥ

मथ्यमानात् तथा सिन्धोर्देवासुरवरूथपै: । यदा सुधा न जायेत निर्ममन्थाजित: स्वयम् ॥ १६ ॥

mathyamānāt tathā sindhordevāsura-varūtha-paiḥyadā sudhā na jāyetanirmamanthājitaḥ svayam

मेघश्याम: कनकपरिधि: कर्णविद्योतविद्यु-न्मूर्ध्नि भ्राजद्विलुलितकच: स्रग्धरो रक्तनेत्र: । जैत्रैर्दोर्भिर्जगदभयदैर्दन्दशूकं गृहीत्वामथ्नन् मथ्ना प्रतिगिरिरिवाशोभताथो धृताद्रि: ॥ १७ ॥

megha-śyāmaḥ kanaka-paridhiḥ karṇa-vidyota-vidyunmūrdhni bhrājad-vilulita-kacaḥ srag-dharo rakta-netraḥjaitrair dorbhir jagad-abhaya-dair dandaśūkaṁ gṛhītvāmathnan mathnā pratigirir ivāśobhatātho dhṛtādriḥ

निर्मथ्यमानादुदधेरभूद्विषंमहोल्बणं हालहलाह्वमग्रत: । सम्भ्रान्तमीनोन्मकराहिकच्छपात्तिमिद्विपग्राहतिमिङ्गिलाकुलात् ॥ १८ ॥

nirmathyamānād udadher abhūd viṣaṁmaholbaṇaṁ hālahalāhvam agrataḥsambhrānta-mīnonmakarāhi-kacchapāttimi-dvipa-grāha-timiṅgilākulāt

तदुग्रवेगं दिशि दिश्युपर्यधोविसर्पदुत्सर्पदसह्यमप्रति । भीता: प्रजा दुद्रुवुरङ्ग सेश्वराअरक्ष्यमाणा: शरणं सदाशिवम् ॥ १९ ॥

tad ugra-vegaṁ diśi diśy upary adhovisarpad utsarpad asahyam apratibhītāḥ prajā dudruvur aṅga seśvarāarakṣyamāṇāḥ śaraṇaṁ sadāśivam

विलोक्य तं देववरं त्रिलोक्याभवाय देव्याभिमतं मुनीनाम् । आसीनमद्रावपवर्गहेतो-स्तपो जुषाणं स्तुतिभि: प्रणेमु: ॥ २० ॥

vilokya taṁ deva-varaṁ tri-lokyābhavāya devyābhimataṁ munīnāmāsīnam adrāv apavarga-hetostapo juṣāṇaṁ stutibhiḥ praṇemuḥ

श्रीप्रजापतय ऊचु: देवदेव महादेव भूतात्मन् भूतभावन । त्राहि न: शरणापन्नांस्त्रैलोक्यदहनाद् विषात् ॥ २१ ॥

śrī-prajāpataya ūcuḥdeva-deva mahā-devabhūtātman bhūta-bhāvanatrāhi naḥ śaraṇāpannāṁstrailokya-dahanād viṣāt

त्वमेक: सर्वजगत ईश्वरो बन्धमोक्षयो: । तं त्वामर्चन्ति कुशला: प्रपन्नार्तिहरं गुरुम् ॥ २२ ॥

tvam ekaḥ sarva-jagataīśvaro bandha-mokṣayoḥtaṁ tvām arcanti kuśalāḥprapannārti-haraṁ gurum

गुणमय्या स्वशक्त्यास्य सर्गस्थित्यप्ययान्विभो । धत्से यदा स्वद‍ृग् भूमन्ब्रह्मविष्णुशिवाभिधाम् ॥ २३ ॥

guṇa-mayyā sva-śaktyāsyasarga-sthity-apyayān vibhodhatse yadā sva-dṛg bhūmanbrahma-viṣṇu-śivābhidhām

त्वं ब्रह्म परमं गुह्यं सदसद्भ‍ावभावनम् । नानाशक्तिभिराभातस्त्वमात्मा जगदीश्वर: ॥ २४ ॥

tvaṁ brahma paramaṁ guhyaṁsad-asad-bhāva-bhāvanamnānā-śaktibhir ābhātastvam ātmā jagad-īśvaraḥ

त्वं शब्दयोनिर्जगदादिरात्माप्राणेन्द्रियद्रव्यगुण: स्वभाव: । काल: क्रतु: सत्यमृतं च धर्म-स्त्वय्यक्षरं यत् त्रिवृदामनन्ति ॥ २५ ॥

tvaṁ śabda-yonir jagad-ādir ātmāprāṇendriya-dravya-guṇaḥ svabhāvaḥkālaḥ kratuḥ satyam ṛtaṁ ca dharmastvayy akṣaraṁ yat tri-vṛd-āmananti

अग्निर्मुखं तेऽखिलदेवतात्माक्षितिं विदुर्लोकभवाङ्‍‍घ्रिपङ्कजम् । कालं गतिं तेऽखिलदेवतात्मनोदिशश्च कर्णौ रसनं जलेशम् ॥ २६ ॥

agnir mukhaṁ te ’khila-devatātmākṣitiṁ vidur loka-bhavāṅghri-paṅkajamkālaṁ gatiṁ te ’khila-devatātmanodiśaś ca karṇau rasanaṁ jaleśam

नाभिर्नभस्ते श्वसनं नभस्वान्सूर्यश्च चक्षूंषि जलं स्म रेत: । परावरात्माश्रयणं तवात्मासोमो मनो द्यौर्भगवन् शिरस्ते ॥ २७ ॥

nābhir nabhas te śvasanaṁ nabhasvānsūryaś ca cakṣūṁṣi jalaṁ sma retaḥparāvarātmāśrayaṇaṁ tavātmāsomo mano dyaur bhagavan śiras te

कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घारोमाणि सर्वौषधिवीरुधस्ते । छन्दांसि साक्षात् तव सप्त धातव-स्त्रयीमयात्मन् हृदयं सर्वधर्म: ॥ २८ ॥

kukṣiḥ samudrā girayo ’sthi-saṅghāromāṇi sarvauṣadhi-vīrudhas techandāṁsi sākṣāt tava sapta dhātavastrayī-mayātman hṛdayaṁ sarva-dharmaḥ

मुखानि पञ्चोपनिषदस्तवेशयैस्त्रिंशदष्टोत्तरमन्त्रवर्ग: । यत् तच्छिवाख्यं परमात्मतत्त्वंदेव स्वयंज्योतिरवस्थितिस्ते ॥ २९ ॥

mukhāni pañcopaniṣadas taveśayais triṁśad-aṣṭottara-mantra-vargaḥyat tac chivākhyaṁ paramātma-tattvaṁdeva svayaṁ-jyotir avasthitis te

छाया त्वधर्मोर्मिषु यैर्विसर्गोनेत्रत्रयं सत्त्वरजस्तमांसि । साङ्ख्यात्मन: शास्त्रकृतस्तवेक्षाछन्दोमयो देव ऋषि: पुराण: ॥ ३० ॥

chāyā tv adharmormiṣu yair visargonetra-trayaṁ sattva-rajas-tamāṁsisāṅkhyātmanaḥ śāstra-kṛtas tavekṣāchandomayo deva ṛṣiḥ purāṇaḥ

न ते गिरित्राखिललोकपाल-विरिञ्चवैकुण्ठसुरेन्द्रगम्यम् । ज्योति: परं यत्र रजस्तमश्चसत्त्वं न यद् ब्रह्म निरस्तभेदम् ॥ ३१ ॥

na te giri-trākhila-loka-pāla-viriñca-vaikuṇṭha-surendra-gamyamjyotiḥ paraṁ yatra rajas tamaś casattvaṁ na yad brahma nirasta-bhedam

कामाध्वरत्रिपुरकालगराद्यनेक-भूतद्रुह: क्षपयत: स्तुतये न तत् ते । यस्त्वन्तकाल इदमात्मकृतं स्वनेत्र-वह्निस्फुलिङ्गशिखया भसितं न वेद ॥ ३२ ॥

kāmādhvara-tripura-kālagarādy-aneka-bhūta-druhaḥ kṣapayataḥ stutaye na tat teyas tv anta-kāla idam ātma-kṛtaṁ sva-netra-vahni-sphuliṅga-śikhayā bhasitaṁ na veda

ये त्वात्मरामगुरुभिर्हृदि चिन्तिताङ्‍‍घ्रि-द्वन्द्वं चरन्तमुमया तपसाभितप्तम् । कत्थन्त उग्रपरुषं निरतं श्मशानेते नूनमूतिमविदंस्तव हातलज्जा: ॥ ३३ ॥

ye tv ātma-rāma-gurubhir hṛdi cintitāṅghri-dvandvaṁ carantam umayā tapasābhitaptamkatthanta ugra-paruṣaṁ nirataṁ śmaśānete nūnam ūtim avidaṁs tava hāta-lajjāḥ

तत् तस्य ते सदसतो: परत: परस्यनाञ्ज: स्वरूपगमने प्रभवन्ति भूम्न: । ब्रह्मादय: किमुत संस्तवने वयं तुतत्सर्गसर्गविषया अपि शक्तिमात्रम् ॥ ३४ ॥

tat tasya te sad-asatoḥ parataḥ parasyanāñjaḥ svarūpa-gamane prabhavanti bhūmnaḥbrahmādayaḥ kim uta saṁstavane vayaṁ tutat-sarga-sarga-viṣayā api śakti-mātram

एतत् परं प्रपश्यामो न परं ते महेश्वर । मृडनाय हि लोकस्य व्यक्तिस्तेऽव्यक्तकर्मण: ॥ ३५ ॥

etat paraṁ prapaśyāmona paraṁ te maheśvaramṛḍanāya hi lokasyavyaktis te ’vyakta-karmaṇaḥ

श्रीशुक उवाच तद्वीक्ष्य व्यसनं तासां कृपया भृशपीडित: । सर्वभूतसुहृद् देव इदमाह सतीं प्रियाम् ॥ ३६ ॥

śrī-śuka uvācatad-vīkṣya vyasanaṁ tāsāṁkṛpayā bhṛśa-pīḍitaḥsarva-bhūta-suhṛd devaidam āha satīṁ priyām

श्रीशिव उवाच अहो बत भवान्येतत् प्रजानां पश्य वैशसम् । क्षीरोदमथनोद्भ‍ूतात् कालकूटादुपस्थितम् ॥ ३७ ॥

śrī-śiva uvācaaho bata bhavāny etatprajānāṁ paśya vaiśasamkṣīroda-mathanodbhūtātkālakūṭād upasthitam

आसां प्राणपरीप्सूनां विधेयमभयं हि मे । एतावान्हि प्रभोरर्थो यद् दीनपरिपालनम् ॥ ३८ ॥

āsāṁ prāṇa-parīpsūnāṁvidheyam abhayaṁ hi meetāvān hi prabhor arthoyad dīna-paripālanam

प्राणै: स्वै: प्राणिन: पान्ति साधव: क्षणभङ्गुरै: । बद्धवैरेषु भूतेषु मोहितेष्वात्ममायया ॥ ३९ ॥

prāṇaiḥ svaiḥ prāṇinaḥ pāntisādhavaḥ kṣaṇa-bhaṅguraiḥbaddha-vaireṣu bhūteṣumohiteṣv ātma-māyayā

पुंस: कृपयतो भद्रे सर्वात्मा प्रीयते हरि: । प्रीते हरौ भगवति प्रीयेऽहं सचराचर: । तस्मादिदं गरं भुञ्जे प्रजानां स्वस्तिरस्तु मे ॥ ४० ॥

puṁsaḥ kṛpayato bhadresarvātmā prīyate hariḥprīte harau bhagavatiprīye ’haṁ sacarācaraḥtasmād idaṁ garaṁ bhuñjeprajānāṁ svastir astu me

श्रीशुक उवाच एवमामन्‍त्र्य भगवान्भवानीं विश्वभावन: । तद् विषं जग्धुमारेभे प्रभावज्ञान्वमोदत ॥ ४१ ॥

śrī-śuka uvācaevam āmantrya bhagavānbhavānīṁ viśva-bhāvanaḥtad viṣaṁ jagdhum ārebheprabhāva-jñānvamodata

तत: करतलीकृत्य व्यापि हालाहलं विषम् । अभक्षयन्महादेव: कृपया भूतभावन: ॥ ४२ ॥

tataḥ karatalī-kṛtyavyāpi hālāhalaṁ viṣamabhakṣayan mahā-devaḥkṛpayā bhūta-bhāvanaḥ

तस्यापि दर्शयामास स्ववीर्यं जलकल्मष: । यच्चकार गले नीलं तच्च साधोर्विभूषणम् ॥ ४३ ॥

tasyāpi darśayām āsasva-vīryaṁ jala-kalmaṣaḥyac cakāra gale nīlaṁtac ca sādhor vibhūṣaṇam

तप्यन्ते लोकतापेन साधव: प्रायशो जना: । परमाराधनं तद्धि पुरुषस्याखिलात्मन: ॥ ४४ ॥

tapyante loka-tāpenasādhavaḥ prāyaśo janāḥparamārādhanaṁ tad dhipuruṣasyākhilātmanaḥ

निशम्य कर्म तच्छम्भोर्देवदेवस्य मीढुष: । प्रजा दाक्षायणी ब्रह्मा वैकुण्ठश्च शशंसिरे ॥ ४५ ॥

niśamya karma tac chambhordeva-devasya mīḍhuṣaḥprajā dākṣāyaṇī brahmāvaikuṇṭhaś ca śaśaṁsire

प्रस्कन्नं पिबत: पाणेर्यत् किञ्चिज्जगृहु: स्म तत् । वृश्चिकाहिविषौषध्यो दन्दशूकाश्च येऽपरे ॥ ४६ ॥

praskannaṁ pibataḥ pāṇeryat kiñcij jagṛhuḥ sma tatvṛścikāhi-viṣauṣadhyodandaśūkāś ca ye ’pare