Canto 8, Chapter 8

श्रीशुक उवाच पीते गरे वृषाङ्केण प्रीतास्तेऽमरदानवा: । ममन्थुस्तरसा सिन्धुं हविर्धानी ततोऽभवत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācapīte gare vṛṣāṅkeṇaprītās te ’mara-dānavāḥmamanthus tarasā sindhuṁhavirdhānī tato ’bhavat

तामग्निहोत्रीमृषयो जगृहुर्ब्रह्मवादिन: । यज्ञस्य देवयानस्य मेध्याय हविषे नृप ॥ २ ॥

tām agni-hotrīm ṛṣayojagṛhur brahma-vādinaḥyajñasya deva-yānasyamedhyāya haviṣe nṛpa

तत उच्चै:श्रवा नाम हयोऽभूच्चन्द्रपाण्डुर: । तस्मिन्बलि: स्पृहां चक्रे नेन्द्र ईश्वरशिक्षया ॥ ३ ॥

tata uccaiḥśravā nāmahayo ’bhūc candra-pāṇḍuraḥtasmin baliḥ spṛhāṁ cakrenendra īśvara-śikṣayā

तत ऐरावतो नाम वारणेन्द्रो विनिर्गत: । दन्तैश्चतुर्भि: श्वेताद्रेर्हरन्भगवतो महिम् ॥ ४ ॥

tata airāvato nāmavāraṇendro vinirgataḥdantaiś caturbhiḥ śvetādrerharan bhagavato mahim

ऐरावणादयस्त्वष्टौ दिग् गजा अभवंस्तत: । अभ्रमुप्रभृतयोऽष्टौ च करिण्यस्त्वभवन्नृप ॥ ५ ॥

airāvaṇādayas tv aṣṭaudig-gajā abhavaṁs tataḥabhramu-prabhṛtayo ’ṣṭau cakariṇyas tv abhavan nṛpa

कौस्तुभाख्यमभूद् रत्नं पद्मरागो महोदधे: । तस्मिन् मणौ स्पृहां चक्रे वक्षोऽलङ्करणे हरि: । ततोऽभवत् पारिजात: सुरलोकविभूषणम् । पूरयत्यर्थिनो योऽर्थै: शश्वद् भुवि यथा भवान् ॥ ६ ॥

kaustubhākhyam abhūd ratnaṁpadmarāgo mahodadheḥtasmin maṇau spṛhāṁ cakrevakṣo-’laṅkaraṇe hariḥ

ततश्चाप्सरसो जाता निष्ककण्ठ्य: सुवासस: । रमण्य: स्वर्गिणां वल्गुगतिलीलावलोकनै: ॥ ७ ॥

tataś cāpsaraso jātāniṣka-kaṇṭhyaḥ suvāsasaḥramaṇyaḥ svargiṇāṁ valgu-gati-līlāvalokanaiḥ

ततश्चाविरभूत् साक्षाच्छ्री रमा भगवत्परा । रञ्जयन्ती दिश: कान्त्या विद्युत् सौदामनी यथा ॥ ८ ॥

tataś cāvirabhūt sākṣācchrī ramā bhagavat-parārañjayantī diśaḥ kāntyāvidyut saudāmanī yathā

तस्यां चक्रु: स्पृहां सर्वे ससुरासुरमानवा: । रूपौदार्यवयोवर्णमहिमाक्षिप्तचेतस: ॥ ९ ॥

tasyāṁ cakruḥ spṛhāṁ sarvesasurāsura-mānavāḥrūpaudārya-vayo-varṇa-mahimākṣipta-cetasaḥ

तस्या आसनमानिन्ये महेन्द्रो महदद्भ‍ुतम् । मूर्तिमत्य: सरिच्छ्रेष्ठा हेमकुम्भैर्जलं शुचि ॥ १० ॥

tasyā āsanam āninyemahendro mahad-adbhutammūrtimatyaḥ saric-chreṣṭhāhema-kumbhair jalaṁ śuci

आभिषेचनिका भूमिराहरत् सकलौषधी: । गाव: पञ्च पवित्राणि वसन्तो मधुमाधवौ ॥ ११ ॥

ābhiṣecanikā bhūmirāharat sakalauṣadhīḥgāvaḥ pañca pavitrāṇivasanto madhu-mādhavau

ऋषय: कल्पयांचक्रुराभिषेकं यथाविधि । जगुर्भद्राणि गन्धर्वा नट्यश्च ननृतुर्जगु: ॥ १२ ॥

ṛṣayaḥ kalpayāṁ cakrurābhiṣekaṁ yathā-vidhijagur bhadrāṇi gandharvānaṭyaś ca nanṛtur jaguḥ

मेघा मृदङ्गपणवमुरजानकगोमुखान् । व्यनादयन् शङ्खवेणुवीणास्तुमुलनि:स्वनान् ॥ १३ ॥

meghā mṛdaṅga-paṇava-murajānaka-gomukhānvyanādayan śaṅkha-veṇu-vīṇās tumula-niḥsvanān

ततोऽभिषिषिचुर्देवीं श्रियं पद्मकरां सतीम् । दिगिभा: पूर्णकलशै: सूक्तवाक्यैर्द्विजेरितै: ॥ १४ ॥

tato ’bhiṣiṣicur devīṁśriyaṁ padma-karāṁ satīmdigibhāḥ pūrṇa-kalaśaiḥsūkta-vākyair dvijeritaiḥ

समुद्र: पीतकौशेयवाससी समुपाहरत् । वरुण: स्रजं वैजयन्तीं मधुना मत्तषट्पदाम् ॥ १५ ॥

samudraḥ pīta-kauśeya-vāsasī samupāharatvaruṇaḥ srajaṁ vaijayantīṁmadhunā matta-ṣaṭpadām

भूषणानि विचित्राणि विश्वकर्मा प्रजापति: । हारं सरस्वती पद्ममजो नागाश्च कुण्डले ॥ १६ ॥

bhūṣaṇāni vicitrāṇiviśvakarmā prajāpatiḥhāraṁ sarasvatī padmamajo nāgāś ca kuṇḍale

तत: कृतस्वस्त्ययनोत्पलस्रजंनदद्‌द्विरेफां परिगृह्य पाणिना । चचाल वक्त्रं सुकपोलकुण्डलंसव्रीडहासं दधती सुशोभनम् ॥ १७ ॥

tataḥ kṛta-svastyayanotpala-srajaṁnadad-dvirephāṁ parigṛhya pāṇinācacāla vaktraṁ sukapola-kuṇḍalaṁsavrīḍa-hāsaṁ dadhatī suśobhanam

स्तनद्वयं चातिकृशोदरी समंनिरन्तरं चन्दनकुङ्कुमोक्षितम् । ततस्ततो नूपुरवल्गुशिञ्जितै-र्विसर्पती हेमलतेव सा बभौ ॥ १८ ॥

stana-dvayaṁ cātikṛśodarī samaṁnirantaraṁ candana-kuṅkumokṣitamtatas tato nūpura-valgu śiñjitairvisarpatī hema-lateva sā babhau

विलोकयन्ती निरवद्यमात्मन:पदं ध्रुवं चाव्यभिचारिसद्गुणम् । गन्धर्वसिद्धासुरयक्षचारण-त्रैपिष्टपेयादिषु नान्वविन्दत ॥ १९ ॥

vilokayantī niravadyam ātmanaḥpadaṁ dhruvaṁ cāvyabhicāri-sad-guṇamgandharva-siddhāsura-yakṣa-cāraṇa-traipiṣṭapeyādiṣu nānvavindata

नूनं तपो यस्य न मन्युनिर्जयोज्ञानं क्‍वचित् तच्च न सङ्गवर्जितम् । कश्चिन्महांस्तस्य न कामनिर्जय:स ईश्वर: किं परतोव्यपाश्रय: ॥ २० ॥

nūnaṁ tapo yasya na manyu-nirjayojñānaṁ kvacit tac ca na saṅga-varjitamkaścin mahāṁs tasya na kāma-nirjayaḥsa īśvaraḥ kiṁ parato vyapāśrayaḥ

धर्म: क्‍वचित् तत्र न भूतसौहृदंत्याग: क्‍वचित् तत्र न मुक्तिकारणम् । वीर्यं न पुंसोऽस्त्यजवेगनिष्कृतंन हि द्वितीयो गुणसङ्गवर्जित: ॥ २१ ॥

dharmaḥ kvacit tatra na bhūta-sauhṛdaṁtyāgaḥ kvacit tatra na mukti-kāraṇamvīryaṁ na puṁso ’sty aja-vega-niṣkṛtaṁna hi dvitīyo guṇa-saṅga-varjitaḥ

क्‍वचिच्चिरायुर्न हि शीलमङ्गलंक्‍वचित् तदप्यस्ति न वेद्यमायुष: । यत्रोभयं कुत्र च सोऽप्यमङ्गल:सुमङ्गल: कश्च न काङ्‌क्षते हि माम् ॥ २२ ॥

kvacic cirāyur na hi śīla-maṅgalaṁkvacit tad apy asti na vedyam āyuṣaḥyatrobhayaṁ kutra ca so ’py amaṅgalaḥsumaṅgalaḥ kaśca na kāṅkṣate hi mām

एवं विमृश्याव्यभिचारिसद्गुणै-र्वरं निजैकाश्रयतयागुणाश्रयम् । वव्रे वरं सर्वगुणैरपेक्षितंरमा मुकुन्दं निरपेक्षमीप्सितम् ॥ २३ ॥

evaṁ vimṛśyāvyabhicāri-sad-guṇairvaraṁ nijaikāśrayatayāguṇāśrayamvavre varaṁ sarva-guṇair apekṣitaṁramā mukundaṁ nirapekṣam īpsitam

तस्यांसदेश उशतीं नवकञ्जमालांमाद्यन्मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टाम् । तस्थौ निधाय निकटे तदुर: स्वधामसव्रीडहासविकसन्नयनेन याता ॥ २४ ॥

tasyāṁsa-deśa uśatīṁ nava-kañja-mālāṁmādyan-madhuvrata-varūtha-giropaghuṣṭāmtasthau nidhāya nikaṭe tad-uraḥ sva-dhāmasavrīḍa-hāsa-vikasan-nayanena yātā

तस्या: श्रियस्त्रिजगतो जनको जनन्यावक्षोनिवासमकरोत् परमं विभूते: । श्री: स्वा: प्रजा: सकरुणेन निरीक्षणेनयत्र स्थितैधयत साधिपतींस्त्रिलोकान् ॥ २५ ॥

tasyāḥ śriyas tri-jagato janako jananyāvakṣo nivāsam akarot paramaṁ vibhūteḥśrīḥ svāḥ prajāḥ sakaruṇena nirīkṣaṇenayatra sthitaidhayata sādhipatīṁs tri-lokān

शङ्खतूर्यमृदङ्गानां वादित्राणां पृथु: स्वन: । देवानुगानां सस्त्रीणां नृत्यतां गायतामभूत् ॥ २६ ॥

śaṅkha-tūrya-mṛdaṅgānāṁvāditrāṇāṁ pṛthuḥ svanaḥdevānugānāṁ sastrīṇāṁnṛtyatāṁ gāyatām abhūt

ब्रह्मरुद्राङ्गिरोमुख्या: सर्वे विश्वसृजो विभुम् । ईडिरेऽवितथैर्मन्त्रैस्तल्ल‍िङ्गै: पुष्पवर्षिण: ॥ २७ ॥

brahma-rudrāṅgiro-mukhyāḥsarve viśva-sṛjo vibhumīḍire ’vitathair mantraistal-liṅgaiḥ puṣpa-varṣiṇaḥ

श्रियावलोकिता देवा: सप्रजापतय: प्रजा: । शीलादिगुणसम्पन्ना लेभिरे निर्वृतिं पराम् ॥ २८ ॥

śriyāvalokitā devāḥsaprajāpatayaḥ prajāḥśīlādi-guṇa-sampannālebhire nirvṛtiṁ parām

नि:सत्त्वा लोलुपा राजन् निरुद्योगा गतत्रपा: । यदा चोपेक्षिता लक्ष्म्या बभूवुर्दैत्यदानवा: ॥ २९ ॥

niḥsattvā lolupā rājannirudyogā gata-trapāḥyadā copekṣitā lakṣmyābabhūvur daitya-dānavāḥ

अथासीद् वारुणी देवी कन्या कमललोचना । असुरा जगृहुस्तां वै हरेरनुमतेन ते ॥ ३० ॥

athāsīd vāruṇī devīkanyā kamala-locanāasurā jagṛhus tāṁ vaiharer anumatena te

अथोदधेर्मथ्यमानात् काश्यपैरमृतार्थिभि: । उदतिष्ठन्महाराज पुरुष: परमाद्भ‍ुत: ॥ ३१ ॥

athodadher mathyamānātkāśyapair amṛtārthibhiḥudatiṣṭhan mahārājapuruṣaḥ paramādbhutaḥ

दीर्घपीवरदोर्दण्ड: कम्बुग्रीवोऽरुणेक्षण: । श्यामलस्तरुण: स्रग्वी सर्वाभरणभूषित: ॥ ३२ ॥

dīrgha-pīvara-dor-daṇḍaḥkambu-grīvo ’ruṇekṣaṇaḥśyāmalas taruṇaḥ sragvīsarvābharaṇa-bhūṣitaḥ

पीतवासा महोरस्क: सुमृष्टमणिकुण्डल: । स्‍निग्धकुञ्चितकेशान्तसुभग: सिंहविक्रम: । अमृतापूर्णकलसं बिभ्रद् वलयभूषित: ॥ ३३ ॥

pīta-vāsā mahoraskaḥsumṛṣṭa-maṇi-kuṇḍalaḥsnigdha-kuñcita-keśānta-subhagaḥ siṁha-vikramaḥamṛtāpūrṇa-kalasaṁbibhrad valaya-bhūṣitaḥ

स वै भगवत: साक्षाद्विष्णोरंशांशसम्भव: । धन्वन्तरिरिति ख्यात आयुर्वेदद‍ृगिज्यभाक् ॥ ३४ ॥

sa vai bhagavataḥ sākṣādviṣṇor aṁśāṁśa-sambhavaḥdhanvantarir iti khyātaāyur-veda-dṛg ijya-bhāk

तमालोक्यासुरा: सर्वे कलसं चामृताभृतम् । लिप्सन्त: सर्ववस्तूनि कलसं तरसाहरन् ॥ ३५ ॥

tam ālokyāsurāḥ sarvekalasaṁ cāmṛtābhṛtamlipsantaḥ sarva-vastūnikalasaṁ tarasāharan

नीयमानेऽसुरैस्तस्मिन्कलसेऽमृतभाजने । विषण्णमनसो देवा हरिं शरणमाययु: ॥ ३६ ॥

nīyamāne ’surais tasminkalase ’mṛta-bhājaneviṣaṇṇa-manaso devāhariṁ śaraṇam āyayuḥ

इति तद्दैन्यमालोक्य भगवान्भृत्यकामकृत् । मा खिद्यत मिथोऽर्थं व: साधयिष्ये स्वमायया ॥ ३७ ॥

iti tad-dainyam ālokyabhagavān bhṛtya-kāma-kṛtmā khidyata mitho ’rthaṁ vaḥsādhayiṣye sva-māyayā

मिथ: कलिरभूत्तेषां तदर्थे तर्षचेतसाम् । अहं पूर्वमहं पूर्वं न त्वं न त्वमिति प्रभो ॥ ३८ ॥

mithaḥ kalir abhūt teṣāṁtad-arthe tarṣa-cetasāmahaṁ pūrvam ahaṁ pūrvaṁna tvaṁ na tvam iti prabho

देवा: स्वं भागमर्हन्ति ये तुल्यायासहेतव: । सत्रयाग इवैतस्मिन्नेष धर्म: सनातन: ॥ ३९ ॥ इति स्वान्प्रत्यषेधन्वै दैतेया जातमत्सरा: । दुर्बला: प्रबलान् राजन्गृहीतकलसान् मुहु: ॥ ४० ॥

devāḥ svaṁ bhāgam arhantiye tulyāyāsa-hetavaḥsatra-yāga ivaitasminneṣa dharmaḥ sanātanaḥ

एतस्मिन्नन्तरे विष्णु: सर्वोपायविदीश्वर: । योषिद्रूपमनिर्देश्यं दधार परमाद्भ‍ुतम् ॥ ४१ ॥ प्रेक्षणीयोत्पलश्यामं सर्वावयवसुन्दरम् । समानकर्णाभरणं सुकपोलोन्नसाननम् ॥ ४२ ॥ नवयौवननिर्वृत्तस्तनभारकृशोदरम् । मुखामोदानुरक्तालिझङ्कारोद्विग्नलोचनम् ॥ ४३ ॥ बिभ्रत् सुकेशभारेण मालामुत्फुल्ल‍मल्ल‍िकाम् । सुग्रीवकण्ठाभरणं सुभुजाङ्गदभूषितम् ॥ ४४ ॥ विरजाम्बरसंवीतनितम्बद्वीपशोभया । काञ्‍च्या प्रविलसद्वल्गुचलच्चरणनूपुरम् ॥ ४५ ॥ सव्रीडस्मितविक्षिप्तभ्रूविलासावलोकनै: । दैत्ययूथपचेत:सु काममुद्दीपयन् मुहु: ॥ ४६ ॥

etasminn antare viṣṇuḥsarvopāya-vid īśvaraḥyoṣid-rūpam anirdeśyaṁdadhāra-paramādbhutam