Canto 9, Chapter 1

श्रीराजोवाचमन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च ॥ १ ॥

śrī-rājovācamanvantarāṇi sarvāṇitvayoktāni śrutāni mevīryāṇy ananta-vīryasyahares tatra kṛtāni ca

योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वर: । ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया ॥ २ ॥ स वै विवस्वत: पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् । त्वत्तस्तस्य सुता:प्रोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपा: ॥ ३ ॥

yo ’sau satyavrato nāmarājarṣir draviḍeśvaraḥjñānaṁ yo ’tīta-kalpāntelebhe puruṣa-sevayā

तेषां वंशं पृथग् ब्रह्मन् वंशानुचरितानि च । कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि न: ॥ ४ ॥

teṣāṁ vaṁśaṁ pṛthag brahmanvaṁśānucaritāni cakīrtayasva mahā-bhāganityaṁ śuśrūṣatāṁ hi naḥ

ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये । तेषां न: पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान् ॥ ५ ॥

ye bhūtā ye bhaviṣyāś cabhavanty adyatanāś ca yeteṣāṁ naḥ puṇya-kīrtīnāṁsarveṣāṁ vada vikramān

श्रीसूत उवाच एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् । पृष्ट: प्रोवाच भगवाञ्छुक: परमधर्मवित् ॥ ६ ॥

śrī-sūta uvācaevaṁ parīkṣitā rājñāsadasi brahma-vādināmpṛṣṭaḥ provāca bhagavāñchukaḥ parama-dharma-vit

श्रीशुक उवाच श्रूयतां मानवो वंश: प्राचुर्येण परन्तप । न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ ७ ॥

śrī-śuka uvācaśrūyatāṁ mānavo vaṁśaḥprācuryeṇa parantapana śakyate vistaratovaktuṁ varṣa-śatair api

परावरेषां भूतानामात्मा य: पुरुष: पर: । स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन ॥ ८ ॥

parāvareṣāṁ bhūtānāmātmā yaḥ puruṣaḥ paraḥsa evāsīd idaṁ viśvaṁkalpānte ’nyan na kiñcana

तस्य नाभे: समभवत् पद्मकोषो हिरण्मय: । तस्मिञ्जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुरानन: ॥ ९ ॥

tasya nābheḥ samabhavatpadma-koṣo hiraṇmayaḥtasmiñ jajñe mahārājasvayambhūś catur-ānanaḥ

मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यप: । दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत् सुत: ॥ १० ॥

marīcir manasas tasyajajñe tasyāpi kaśyapaḥdākṣāyaṇyāṁ tato ’dityāṁvivasvān abhavat sutaḥ

ततो मनु: श्राद्धदेव: संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ॥ ११ ॥ इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् । नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभु: ॥ १२ ॥

tato manuḥ śrāddhadevaḥsaṁjñāyām āsa bhārataśraddhāyāṁ janayām āsadaśa putrān sa ātmavān

अप्रजस्य मनो: पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल । मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोद् विभु: ॥ १३ ॥

aprajasya manoḥ pūrvaṁvasiṣṭho bhagavān kilamitrā-varuṇayor iṣṭiṁprajārtham akarod vibhuḥ

तत्र श्रद्धा मनो: पत्नी होतारं समयाचत । दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता ॥ १४ ॥

tatra śraddhā manoḥ patnīhotāraṁ samayācataduhitrartham upāgamyapraṇipatya payovratā

प्रेषितोऽध्वर्युणा होता व्यचरत् तत् समाहित: । गृहीते हविषि वाचा वषट्कारं गृणन्द्विज: ॥ १५ ॥

preṣito ’dhvaryuṇā hotāvyacarat tat samāhitaḥgṛhīte haviṣi vācāvaṣaṭ-kāraṁ gṛṇan dvijaḥ

होतुस्तद्‌व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् । तां विलोक्य मनु: प्राह नातितुष्टमना गुरुम् ॥ १६ ॥

hotus tad-vyabhicāreṇakanyelā nāma sābhavattāṁ vilokya manuḥ prāhanātituṣṭamanā gurum

भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् । विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद् ब्रह्मविक्रिया ॥ १७ ॥

bhagavan kim idaṁ jātaṁkarma vo brahma-vādināmviparyayam aho kaṣṭaṁmaivaṁ syād brahma-vikriyā

यूयं ब्रह्मविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषा: । कुत: सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव ॥ १८ ॥

yūyaṁ brahma-vido yuktāstapasā dagdha-kilbiṣāḥkutaḥ saṅkalpa-vaiṣamyamanṛtaṁ vibudheṣv iva

निशम्य तद् वचस्तस्य भगवान् प्रपितामह: । होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम् ॥ १९ ॥

niśamya tad vacas tasyabhagavān prapitāmahaḥhotur vyatikramaṁ jñātvābabhāṣe ravi-nandanam

एतत् सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारत: । तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा ॥ २० ॥

etat saṅkalpa-vaiṣamyaṁhotus te vyabhicārataḥtathāpi sādhayiṣye tesuprajāstvaṁ sva-tejasā

एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशा: । अस्तौषीदादिपुरुषमिलाया: पुंस्त्वकाम्यया ॥ २१ ॥

evaṁ vyavasito rājanbhagavān sa mahā-yaśāḥastauṣīd ādi-puruṣamilāyāḥ puṁstva-kāmyayā

तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वर: । ददाविलाभवत् तेन सुद्युम्न: पुरुषर्षभ: ॥ २२ ॥

tasmai kāma-varaṁ tuṣṭobhagavān harir īśvaraḥdadāv ilābhavat tenasudyumnaḥ puruṣarṣabhaḥ

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने । वृत: कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम् ॥ २३ ॥ प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भ‍ुतान् । दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २४ ॥

sa ekadā mahārājavicaran mṛgayāṁ vanevṛtaḥ katipayāmātyairaśvam āruhya saindhavam

सुकुमारवनं मेरोरधस्तात् प्रविवेश ह । यत्रास्ते भगवाञ्छर्वो रममाण: सहोमया ॥ २५ ॥

sukumāra-vanaṁ meroradhastāt praviveśa hayatrāste bhagavāñ charvoramamāṇaḥ sahomayā

तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्न: परवीरहा । अपश्यत् स्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप ॥ २६ ॥

tasmin praviṣṭa evāsausudyumnaḥ para-vīra-hāapaśyat striyam ātmānamaśvaṁ ca vaḍavāṁ nṛpa

तथा तदनुगा: सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् । दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ २७ ॥

tathā tad-anugāḥ sarveātma-liṅga-viparyayamdṛṣṭvā vimanaso ’bhūvanvīkṣamāṇāḥ parasparam

श्रीराजोवाचकथमेवं गुणो देश: केन वा भगवन् कृत: । प्रश्न‍मेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि न: ॥ २८ ॥

śrī-rājovācakatham evaṁ guṇo deśaḥkena vā bhagavan kṛtaḥpraśnam enaṁ samācakṣvaparaṁ kautūhalaṁ hi naḥ

श्रीशुक उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रता: । दिशो वितिमिराभासा: कुर्वन्त: समुपागमन् ॥ २९ ॥

śrī-śuka uvācaekadā giriśaṁ draṣṭumṛṣayas tatra suvratāḥdiśo vitimirābhāsāḥkurvantaḥ samupāgaman

तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् । भर्तुरङ्कात् समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात् ॥ ३० ॥

tān vilokyāmbikā devīvivāsā vrīḍitā bhṛśambhartur aṅkāt samutthāyanīvīm āśv atha paryadhāt

ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयो: । निवृत्ता: प्रययुस्तस्मान्नरनारायणाश्रमम् ॥ ३१ ॥

ṛṣayo ’pi tayor vīkṣyaprasaṅgaṁ ramamāṇayoḥnivṛttāḥ prayayus tasmānnara-nārāyaṇāśramam

तदिदं भगवानाह प्रियाया: प्रियकाम्यया । स्थानं य: प्रविशेदेतत् स वै योषिद् भवेदिति ॥ ३२ ॥

tad idaṁ bhagavān āhapriyāyāḥ priya-kāmyayāsthānaṁ yaḥ praviśed etatsa vai yoṣid bhaved iti

तत ऊर्ध्वं वनं तद् वै पुरुषा वर्जयन्ति हि । सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद् वनम् ॥ ३३ ॥

tata ūrdhvaṁ vanaṁ tad vaipuruṣā varjayanti hisā cānucara-saṁyuktāvicacāra vanād vanam

अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् । स्रीभि: परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुध: ॥ ३४ ॥

atha tām āśramābhyāśecarantīṁ pramadottamāmstrībhiḥ parivṛtāṁ vīkṣyacakame bhagavān budhaḥ

सापि तं चकमे सुभ्रू: सोमराजसुतं पतिम् । स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् ॥ ३५ ॥

sāpi taṁ cakame subhrūḥsomarāja-sutaṁ patimsa tasyāṁ janayām āsapurūravasam ātmajam

एवं स्रीत्वमनुप्राप्त: सुद्युम्नो मानवो नृप: । सस्मार स कुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम ॥ ३६ ॥

evaṁ strītvam anuprāptaḥsudyumno mānavo nṛpaḥsasmāra sa kulācāryaṁvasiṣṭham iti śuśruma

स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडित: । सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम् ॥ ३७ ॥

sa tasya tāṁ daśāṁ dṛṣṭvākṛpayā bhṛśa-pīḍitaḥsudyumnasyāśayan puṁstvamupādhāvata śaṅkaram

तुष्टस्तस्मै स भगवानृषये प्रियमावहन् । स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते ॥ ३८ ॥ मासं पुमान् स भविता मासं स्री तव गोत्रज: । इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम् ॥ ३९ ॥

tuṣṭas tasmai sa bhagavānṛṣaye priyam āvahansvāṁ ca vācam ṛtāṁ kurvannidam āha viśāmpate

आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया । पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजा: ॥ ४० ॥

ācāryānugrahāt kāmaṁlabdhvā puṁstvaṁ vyavasthayāpālayām āsa jagatīṁnābhyanandan sma taṁ prajāḥ

तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रय: सुता: । दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सला: ॥ ४१ ॥

tasyotkalo gayo rājanvimalaś ca trayaḥ sutāḥdakṣiṇā-patha-rājānobabhūvur dharma-vatsalāḥ

तत: परिणते काले प्रतिष्ठानपति: प्रभु: । पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम् ॥ ४२ ॥

tataḥ pariṇate kālepratiṣṭhāna-patiḥ prabhuḥpurūravasa utsṛjyagāṁ putrāya gato vanam