Canto 9, Chapter 2

श्रीशुक उवाच एवं गतेऽथ सुद्युम्ने मनुर्वैवस्वत: सुते । पुत्रकामस्तपस्तेपे यमुनायां शतं समा: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaevaṁ gate ’tha sudyumnemanur vaivasvataḥ suteputra-kāmas tapas tepeyamunāyāṁ śataṁ samāḥ

ततोऽयजन्मनुर्देवमपत्यार्थं हरिं प्रभुम् । इक्ष्वाकुपूर्वजान् पुत्रान्लेभे स्वसद‍ृशान् दश ॥ २ ॥

tato ’yajan manur devamapatyārthaṁ hariṁ prabhumikṣvāku-pūrvajān putrānlebhe sva-sadṛśān daśa

पृषध्रस्तु मनो: पुत्रो गोपालो गुरुणा कृत: । पालयामास गा यत्तो रात्र्यां वीरासनव्रत: ॥ ३ ॥

pṛṣadhras tu manoḥ putrogo-pālo guruṇā kṛtaḥpālayām āsa gā yattorātryāṁ vīrāsana-vrataḥ

एकदा प्राविशद् गोष्ठं शार्दूलो निशि वर्षति । शयाना गाव उत्थाय भीतास्ता बभ्रमुर्व्रजे ॥ ४ ॥

ekadā prāviśad goṣṭhaṁśārdūlo niśi varṣatiśayānā gāva utthāyabhītās tā babhramur vraje

एकां जग्राह बलवान् सा चुक्रोश भयातुरा । तस्यास्तु क्रन्दितं श्रुत्वा पृषध्रोऽनुससार ह ॥ ५ ॥ खड्‌गमादाय तरसा प्रलीनोडुगणे निशि । अजानन्नच्छिनोद् बभ्रो: शिर: शार्दूलशङ्कया ॥ ६ ॥

ekāṁ jagrāha balavānsā cukrośa bhayāturātasyās tu kranditaṁ śrutvāpṛṣadhro ’nusasāra ha

व्याघ्रोऽपि वृक्णश्रवणो निस्त्रिंशाग्राहतस्तत: । निश्चक्राम भृशं भीतो रक्तं पथि समुत्सृजन् ॥ ७ ॥

vyāghro ’pi vṛkṇa-śravaṇonistriṁśāgrāhatas tataḥniścakrāma bhṛśaṁ bhītoraktaṁ pathi samutsṛjan

मन्यमानो हतं व्याघ्रं पृषध्र: परवीरहा । अद्राक्षीत् स्वहतां बभ्रुं व्युष्टायां निशि दु:खित: ॥ ८ ॥

manyamāno hataṁ vyāghraṁpṛṣadhraḥ para-vīra-hāadrākṣīt sva-hatāṁ babhruṁvyuṣṭāyāṁ niśi duḥkhitaḥ

तं शशाप कुलाचार्य: कृतागसमकामत: । न क्षत्रबन्धु: शूद्रस्त्वं कर्मणा भवितामुना ॥ ९ ॥

taṁ śaśāpa kulācāryaḥkṛtāgasam akāmataḥna kṣatra-bandhuḥ śūdras tvaṁkarmaṇā bhavitāmunā

एवं शप्तस्तु गुरुणा प्रत्यगृह्णात् कृताञ्जलि: । अधारयद् व्रतं वीर ऊर्ध्वरेता मुनिप्रियम् ॥ १० ॥

evaṁ śaptas tu guruṇāpratyagṛhṇāt kṛtāñjaliḥadhārayad vrataṁ vīraūrdhva-retā muni-priyam

वासुदेवे भगवति सर्वात्मनि परेऽमले । एकान्तित्वं गतो भक्त्या सर्वभूतसुहृत् सम: ॥ ११ ॥ विमुक्तसङ्ग: शान्तात्मा संयताक्षोऽपरिग्रह: । यद‍ृच्छयोपपन्नेन कल्पयन् वृत्तिमात्मन: ॥ १२ ॥ आत्मन्यात्मानमाधाय ज्ञानतृप्त: समाहित: । विचचार महीमेतां जडान्धबधिराकृति: ॥ १३ ॥

vāsudeve bhagavatisarvātmani pare ’maleekāntitvaṁ gato bhaktyāsarva-bhūta-suhṛt samaḥ

एवं वृत्तो वनं गत्वा दृष्ट्वा दावाग्निमुत्थितम् । तेनोपयुक्तकरणो ब्रह्म प्राप परं मुनि: ॥ १४ ॥

evaṁ vṛtto vanaṁ gatvādṛṣṭvā dāvāgnim utthitamtenopayukta-karaṇobrahma prāpa paraṁ muniḥ

कवि: कनीयान् विषयेषु नि:स्पृहोविसृज्य राज्यं सह बन्धुभिर्वनम् । निवेश्य चित्ते पुरुषं स्वरोचिषंविवेश कैशोरवया: परं गत: ॥ १५ ॥

kaviḥ kanīyān viṣayeṣu niḥspṛhovisṛjya rājyaṁ saha bandhubhir vanamniveśya citte puruṣaṁ sva-rociṣaṁviveśa kaiśora-vayāḥ paraṁ gataḥ

करूषोन्मानवादासन् कारूषो: क्षत्रजातय: । उत्तरापथगोप्तारो ब्रह्मण्या धर्मवत्सला: ॥ १६ ॥

karūṣān mānavād āsankārūṣāḥ kṣatra-jātayaḥuttarā-patha-goptārobrahmaṇyā dharma-vatsalāḥ

धृष्टाद् धार्ष्टमभूत् क्षत्रं ब्रह्मभूयं गतं क्षितौ । नृगस्य वंश: सुमतिर्भूतज्योतिस्ततो वसु: ॥ १७ ॥

dhṛṣṭād dhārṣṭam abhūt kṣatraṁbrahma-bhūyaṁ gataṁ kṣitaunṛgasya vaṁśaḥ sumatirbhūtajyotis tato vasuḥ

वसो: प्रतीकस्तत्पुत्र ओघवानोघवत्पिता । कन्या चौघवती नाम सुदर्शन उवाह ताम् ॥ १८ ॥

vasoḥ pratīkas tat-putraoghavān oghavat-pitākanyā caughavatī nāmasudarśana uvāha tām

चित्रसेनो नरिष्यन्ताद‍ृक्षस्तस्य सुतोऽभवत् । तस्य मीढ्‍वांस्तत: पूर्ण इन्द्रसेनस्तु तत्सुत: ॥ १९ ॥

citraseno nariṣyantādṛkṣas tasya suto ’bhavattasya mīḍhvāṁs tataḥ pūrṇaindrasenas tu tat-sutaḥ

वीतिहोत्रस्त्विन्द्रसेनात् तस्य सत्यश्रवा अभूत् । उरुश्रवा: सुतस्तस्य देवदत्तस्ततोऽभवत् ॥ २० ॥

vītihotras tv indrasenāttasya satyaśravā abhūturuśravāḥ sutas tasyadevadattas tato ’bhavat

ततोऽग्निवेश्यो भगवानग्नि: स्वयमभूत् सुत: । कानीन इति विख्यातो जातूकर्ण्यो महानृषि: ॥ २१ ॥

tato ’gniveśyo bhagavānagniḥ svayam abhūt sutaḥkānīna iti vikhyātojātūkarṇyo mahān ṛṣiḥ

ततो ब्रह्मकुलं जातमाग्निवेश्यायनं नृप । नरिष्यन्तान्वय: प्रोक्तो दिष्टवंशमत: श‍ृणु ॥ २२ ॥

tato brahma-kulaṁ jātamāgniveśyāyanaṁ nṛpanariṣyantānvayaḥ proktodiṣṭa-vaṁśam ataḥ śṛṇu

नाभागो दिष्टपुत्रोऽन्य: कर्मणा वैश्यतां गत: । भलन्दन: सुतस्तस्य वत्सप्रीतिर्भलन्दनात् ॥ २३ ॥ वत्सप्रीते: सुत: प्रांशुस्तत्सुतं प्रमतिं विदु: । खनित्र: प्रमतेस्तस्माच्चाक्षुषोऽथ विविंशति: ॥ २४ ॥

nābhāgo diṣṭa-putro ’nyaḥkarmaṇā vaiśyatāṁ gataḥbhalandanaḥ sutas tasyavatsaprītir bhalandanāt

विविंशते: सुतो रम्भ: खनीनेत्रोऽस्य धार्मिक: । करन्धमो महाराज तस्यासीदात्मजो नृप ॥ २५ ॥

viviṁśateḥ suto rambhaḥkhanīnetro ’sya dhārmikaḥkarandhamo mahārājatasyāsīd ātmajo nṛpa

तस्यावीक्षित् सुतो यस्य मरुत्तश्चक्रवर्त्यभूत् । संवर्तोऽयाजयद् यं वै महायोग्यङ्गिर:सुत: ॥ २६ ॥

tasyāvīkṣit suto yasyamaruttaś cakravarty abhūtsaṁvarto ’yājayad yaṁ vaimahā-yogy aṅgiraḥ-sutaḥ

मरुत्तस्य यथा यज्ञो न तथान्योऽस्ति कश्चन । सर्वं हिरण्मयं त्वासीद् यत् किञ्चिच्चास्य शोभनम् ॥ २७ ॥

maruttasya yathā yajñona tathānyo ’sti kaścanasarvaṁ hiraṇmayaṁ tv āsīdyat kiñcic cāsya śobhanam

अमाद्यदिन्द्र: सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातय: । मरुत: परिवेष्टारो विश्वेदेवा: सभासद: ॥ २८ ॥

amādyad indraḥ somenadakṣiṇābhir dvijātayaḥmarutaḥ pariveṣṭāroviśvedevāḥ sabhā-sadaḥ

मरुत्तस्य दम: पुत्रस्तस्यासीद् राज्यवर्धन: । सुधृतिस्तत्सुतो जज्ञे सौधृतेयो नर: सुत: ॥ २९ ॥

maruttasya damaḥ putrastasyāsīd rājyavardhanaḥsudhṛtis tat-suto jajñesaudhṛteyo naraḥ sutaḥ

तत्सुत: केवलस्तस्माद् धुन्धुमान्वेगवांस्तत: । बुधस्तस्याभवद् यस्य तृणबिन्दुर्महीपति: ॥ ३० ॥

tat-sutaḥ kevalas tasmāddhundhumān vegavāṁs tataḥbudhas tasyābhavad yasyatṛṇabindur mahīpatiḥ

तं भेजेऽलम्बुषा देवी भजनीयगुणालयम् । वराप्सरा यत: पुत्रा: कन्या चेलविलाभवत् ॥ ३१ ॥

taṁ bheje ’lambuṣā devībhajanīya-guṇālayamvarāpsarā yataḥ putrāḥkanyā celavilābhavat

यस्यामुत्पादयामास विश्रवा धनदं सुतम् । प्रादाय विद्यां परमामृषिर्योगेश्वर: पितु: ॥ ३२ ॥

yasyām utpādayām āsaviśravā dhanadaṁ sutamprādāya vidyāṁ paramāmṛṣir yogeśvaraḥ pituḥ

विशाल: शून्यबन्धुश्च धूम्रकेतुश्च तत्सुता: । विशालो वंशकृद् राजा वैशालीं निर्ममे पुरीम् ॥ ३३ ॥

viśālaḥ śūnyabandhuś cadhūmraketuś ca tat-sutāḥviśālo vaṁśa-kṛd rājāvaiśālīṁ nirmame purīm

हेमचन्द्र: सुतस्तस्य धूम्राक्षस्तस्य चात्मज: । तत्पुत्रात् संयमादासीत् कृशाश्व: सहदेवज: ॥ ३४ ॥

hemacandraḥ sutas tasyadhūmrākṣas tasya cātmajaḥtat-putrāt saṁyamād āsītkṛśāśvaḥ saha-devajaḥ

कृशाश्वात् सोमदत्तोऽभूद् योऽश्वमेधैरिडस्पतिम् । इष्ट्वा पुरुषमापाग्र्यां गतिं योगेश्वराश्रिताम् ॥ ३५ ॥ सौमदत्तिस्तु सुमतिस्तत्पुत्रो जनमेजय: । एते वैशालभूपालास्तृणबिन्दोर्यशोधरा: ॥ ३६ ॥

kṛśāśvāt somadatto ’bhūdyo ’śvamedhair iḍaspatimiṣṭvā puruṣam āpāgryāṁgatiṁ yogeśvarāśritām