Canto 9, Chapter 10

श्रीशुक उवाच खट्‍वाङ्गाद् दीर्घबाहुश्च रघुस्तस्मात् पृथुश्रवा: । अजस्ततो महाराजस्तस्माद् दशरथोऽभवत् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācakhaṭvāṅgād dīrghabāhuś caraghus tasmāt pṛthu-śravāḥajas tato mahā-rājastasmād daśaratho ’bhavat

तस्यापि भगवानेष साक्षाद् ब्रह्ममयो हरि: । अंशांशेन चतुर्धागात् पुत्रत्वं प्रार्थित: सुरै: । रामलक्ष्मणभरतशत्रुघ्ना इति संज्ञया ॥ २ ॥

tasyāpi bhagavān eṣasākṣād brahmamayo hariḥaṁśāṁśena caturdhāgātputratvaṁ prārthitaḥ suraiḥrāma-lakṣmaṇa-bharata-śatrughnā iti saṁjñayā

तस्यानुचरितं राजन्नृषिभिस्तत्त्वदर्शिभि: । श्रुतं हि वर्णितं भूरि त्वया सीतापतेर्मुहु: ॥ ३ ॥

tasyānucaritaṁ rājannṛṣibhis tattva-darśibhiḥśrutaṁ hi varṇitaṁ bhūritvayā sītā-pater muhuḥ

गुर्वर्थे त्यक्तराज्यो व्यचरदनुवनं पद्मपद्भ्यां प्रियाया:पाणिस्पर्शाक्षमाभ्यां मृजितपथरुजो यो हरीन्द्रानुजाभ्याम् । वैरूप्याच्छूर्पणख्या: प्रियविरहरुषारोपितभ्रूविजृम्भ-त्रस्ताब्धिर्बद्धसेतु: खलदवदहन: कोसलेन्द्रोऽवतान्न: ॥ ४ ॥

gurv-arthe tyakta-rājyo vyacarad anuvanaṁ padma-padbhyāṁ priyāyāḥpāṇi-sparśākṣamābhyāṁ mṛjita-patha-rujo yo harīndrānujābhyāmvairūpyāc chūrpaṇakhyāḥ priya-viraha-ruṣāropita-bhrū-vijṛmbha-trastābdhir baddha-setuḥ khala-dava-dahanaḥ kosalendro ’vatān naḥ

विश्वामित्राध्वरे येन मारीचाद्या निशाचरा: । पश्यतो लक्ष्मणस्यैव हता नैर्ऋतपुङ्गवा: ॥ ५ ॥

viśvāmitrādhvare yenamārīcādyā niśā-carāḥpaśyato lakṣmaṇasyaivahatā nairṛta-puṅgavāḥ

यो लोकवीरसमितौ धनुरैशमुग्रंसीतास्वयंवरगृहे त्रिशतोपनीतम् । आदाय बालगजलील इवेक्षुयष्टिंसज्ज्यीकृतं नृप विकृष्य बभञ्ज मध्ये ॥ ६ ॥ जित्वानुरूपगुणशीलवयोऽङ्गरूपांसीताभिधां श्रियमुरस्यभिलब्धमानाम् । मार्गे व्रजन् भृगुपतेर्व्यनयत् प्ररूढंदर्पं महीमकृत यस्त्रिरराजबीजाम् ॥ ७ ॥

yo loka-vīra-samitau dhanur aiśam ugraṁsītā-svayaṁvara-gṛhe triśatopanītamādāya bāla-gaja-līla ivekṣu-yaṣṭiṁsajjyī-kṛtaṁ nṛpa vikṛṣya babhañja madhye

य: सत्यपाशपरिवीतपितुर्निदेशंस्त्रैणस्य चापि शिरसा जगृहे सभार्य: । राज्यं श्रियं प्रणयिन: सुहृदो निवासंत्यक्त्वा ययौ वनमसूनिव मुक्तसङ्ग: ॥ ८ ॥

yaḥ satya-pāśa-parivīta-pitur nideśaṁstraiṇasya cāpi śirasā jagṛhe sabhāryaḥrājyaṁ śriyaṁ praṇayinaḥ suhṛdo nivāsaṁtyaktvā yayau vanam asūn iva mukta-saṅgaḥ

रक्ष:स्वसुर्व्यकृत रूपमशुद्धबुद्धे-स्तस्या: खरत्रिशिरदूषणमुख्यबन्धून् । जघ्ने चतुर्दशसहस्रमपारणीय-कोदण्डपाणिरटमान उवास कृच्छ्रम् ॥ ९ ॥

rakṣaḥ-svasur vyakṛta rūpam aśuddha-buddhestasyāḥ khara-triśira-dūṣaṇa-mukhya-bandhūnjaghne caturdaśa-sahasram apāraṇīya-kodaṇḍa-pāṇir aṭamāna uvāsa kṛcchram

सीताकथाश्रवणदीपितहृच्छयेनसृष्टं विलोक्य नृपते दशकन्धरेण । जघ्नेऽद्भ‍ुतैणवपुषाश्रमतोऽपकृष्टोमारीचमाशु विशिखेन यथा कमुग्र: ॥ १० ॥

sītā-kathā-śravaṇa-dīpita-hṛc-chayenasṛṣṭaṁ vilokya nṛpate daśa-kandhareṇajaghne ’dbhutaiṇa-vapuṣāśramato ’pakṛṣṭomārīcam āśu viśikhena yathā kam ugraḥ

रक्षोऽधमेन वृकवद् विपिनेऽसमक्षंवैदेहराजदुहितर्यपयापितायाम् । भ्रात्रा वने कृपणवत् प्रियया वियुक्त:स्त्रीसङ्गिनां गतिमिति प्रथयंश्चचार ॥ ११ ॥

rakṣo-’dhamena vṛkavad vipine ’samakṣaṁvaideha-rāja-duhitary apayāpitāyāmbhrātrā vane kṛpaṇavat priyayā viyuktaḥstrī-saṅgināṁ gatim iti prathayaṁś cacāra

दग्ध्वात्मकृत्यहतकृत्यमहन् कबन्धंसख्यं विधाय कपिभिर्दयितागतिं तै: । बुद्ध्वाथ वालिनि हते प्लवगेन्द्रसैन्यै-र्वेलामगात् स मनुजोऽजभवार्चिताङ्‌घ्रि: ॥ १२ ॥

dagdhvātma-kṛtya-hata-kṛtyam ahan kabandhaṁsakhyaṁ vidhāya kapibhir dayitā-gatiṁ taiḥbuddhvātha vālini hate plavagendra-sainyairvelām agāt sa manujo ’ja-bhavārcitāṅghriḥ

यद्रोषविभ्रमविवृत्तकटाक्षपात-सम्भ्रान्तनक्रमकरो भयगीर्णघोष: । सिन्धु: शिरस्यर्हणं परिगृह्य रूपीपादारविन्दमुपगम्य बभाष एतत् ॥ १३ ॥

yad-roṣa-vibhrama-vivṛtta-kaṭākṣa-pāta-sambhrānta-nakra-makaro bhaya-gīrṇa-ghoṣaḥsindhuḥ śirasy arhaṇaṁ parigṛhya rūpīpādāravindam upagamya babhāṣa etat

न त्वां वयं जडधियो नु विदाम भूमन्कूटस्थमादिपुरुषं जगतामधीशम् । यत्सत्त्वत: सुरगणा रजस: प्रजेशामन्योश्च भूतपतय: स भवान् गुणेश: ॥ १४ ॥

na tvāṁ vayaṁ jaḍa-dhiyo nu vidāma bhūmankūṭa-stham ādi-puruṣaṁ jagatām adhīśamyat-sattvataḥ sura-gaṇā rajasaḥ prajeśāmanyoś ca bhūta-patayaḥ sa bhavān guṇeśaḥ

कामं प्रयाहि जहि विश्रवसोऽवमेहंत्रैलोक्यरावणमवाप्नुहि वीर पत्नीम् । बध्नीहि सेतुमिह ते यशसो वितत्यैगायन्ति दिग्विजयिनो यमुपेत्य भूपा: ॥ १५ ॥

kāmaṁ prayāhi jahi viśravaso ’vamehaṁtrailokya-rāvaṇam avāpnuhi vīra patnīmbadhnīhi setum iha te yaśaso vitatyaigāyanti dig-vijayino yam upetya bhūpāḥ

बद्ध्वोदधौ रघुपतिर्विविधाद्रिकूटै:सेतुं कपीन्द्रकरकम्पितभूरुहाङ्गै: । सुग्रीवनीलहनुमत्प्रमुखैरनीकै-र्लङ्कां विभीषणद‍ृशाविशदग्रदग्धाम् ॥ १६ ॥

baddhvodadhau raghu-patir vividhādri-kūṭaiḥsetuṁ kapīndra-kara-kampita-bhūruhāṅgaiḥsugrīva-nīla-hanumat-pramukhair anīkairlaṅkāṁ vibhīṣaṇa-dṛśāviśad agra-dagdhām

सा वानरेन्द्रबलरुद्धविहारकोष्ठ-श्रीद्वारगोपुरसदोवलभीविटङ्का । निर्भज्यमानधिषणध्वजहेमकुम्भ-श‍ृङ्गाटका गजकुलैर्ह्रदिनीव घूर्णा ॥ १७ ॥

sā vānarendra-bala-ruddha-vihāra-koṣṭha-śrī-dvāra-gopura-sado-valabhī-viṭaṅkānirbhajyamāna-dhiṣaṇa-dhvaja-hema-kumbha-śṛṅgāṭakā gaja-kulair hradinīva ghūrṇā

रक्ष:पतिस्तदवलोक्य निकुम्भकुम्भ-धूम्राक्षदुर्मुखसुरान्तकनरान्तकादीन् । पुत्रं प्रहस्तमतिकायविकम्पनादीन्सर्वानुगान् समहिनोदथ कुम्भकर्णम् ॥ १८ ॥

rakṣaḥ-patis tad avalokya nikumbha-kumbha-dhūmrākṣa-durmukha-surāntaka-narāntakādīnputraṁ prahastam atikāya-vikampanādīnsarvānugān samahinod atha kumbhakarṇam

तां यातुधानपृतनामसिशूलचाप-प्रासर्ष्टिशक्तिशरतोमरखड्‌गदुर्गाम् । सुग्रीवलक्ष्मणमरुत्सुतगन्धमाद-नीलाङ्गदर्क्षपनसादिभिरन्वितोऽगात् ॥ १९ ॥

tāṁ yātudhāna-pṛtanām asi-śūla-cāpa-prāsarṣṭi-śaktiśara-tomara-khaḍga-durgāmsugrīva-lakṣmaṇa-marutsuta-gandhamāda-nīlāṅgadarkṣa-panasādibhir anvito ’gāt

तेऽनीकपा रघुपतेरभिपत्य सर्वेद्वन्द्वं वरूथमिभपत्तिरथाश्वयोधै: । जघ्नुर्द्रुमैर्गिरिगदेषुभिरङ्गदाद्या:सीताभिमर्षहतमङ्गलरावणेशान् ॥ २० ॥

te ’nīkapā raghupater abhipatya sarvedvandvaṁ varūtham ibha-patti-rathāśva-yodhaiḥjaghnur drumair giri-gadeṣubhir aṅgadādyāḥsītābhimarṣa-hata-maṅgala-rāvaṇeśān

रक्ष:पति: स्वबलनष्टिमवेक्ष्य रुष्टआरुह्य यानकमथाभिससार रामम् । स्व:स्यन्दने द्युमति मातलिनोपनीतेविभ्राजमानमहनन्निशितै: क्षुरप्रै: ॥ २१ ॥

rakṣaḥ-patiḥ sva-bala-naṣṭim avekṣya ruṣṭaāruhya yānakam athābhisasāra rāmamsvaḥ-syandane dyumati mātalinopanītevibhrājamānam ahanan niśitaiḥ kṣurapraiḥ

रामस्तमाह पुरुषादपुरीष यन्न:कान्तासमक्षमसतापहृता श्ववत् ते । त्यक्तत्रपस्य फलमद्य जुगुप्सितस्ययच्छामि काल इव कर्तुरलङ्‍घ्यवीर्य: ॥ २२ ॥

rāmas tam āha puruṣāda-purīṣa yan naḥkāntāsamakṣam asatāpahṛtā śvavat tetyakta-trapasya phalam adya jugupsitasyayacchāmi kāla iva kartur alaṅghya-vīryaḥ

एवं क्षिपन् धनुषि संधितमुत्ससर्जबाणं स वज्रमिव तद्‍धृदयं बिभेद । सोऽसृग् वमन् दशमुखैर्न्यपतद् विमाना-द्धाहेति जल्पति जने सुकृतीव रिक्त: ॥ २३ ॥

evaṁ kṣipan dhanuṣi sandhitam utsasarjabāṇaṁ sa vajram iva tad-dhṛdayaṁ bibhedaso ’sṛg vaman daśa-mukhair nyapatad vimānāddhāheti jalpati jane sukṛtīva riktaḥ

ततो निष्क्रम्य लङ्काया यातुधान्य: सहस्रश: । मन्दोदर्या समं तत्र प्ररुदन्त्य उपाद्रवन् ॥ २४ ॥

tato niṣkramya laṅkāyāyātudhānyaḥ sahasraśaḥmandodaryā samaṁ tatraprarudantya upādravan

स्वान् स्वान् बन्धून् परिष्वज्य लक्ष्मणेषुभिरर्दितान् । रुरुदु: सुस्वरं दीना घ्नन्त्य आत्मानमात्मना ॥ २५ ॥

svān svān bandhūn pariṣvajyalakṣmaṇeṣubhir arditānruruduḥ susvaraṁ dīnāghnantya ātmānam ātmanā

हा हता: स्म वयं नाथ लोकरावण रावण । कं यायाच्छरणं लङ्का त्वद्विहीना परार्दिता ॥ २६ ॥

hā hatāḥ sma vayaṁ nāthaloka-rāvaṇa rāvaṇakaṁ yāyāc charaṇaṁ laṅkātvad-vihīnā parārditā

न वै वेद महाभाग भवान् कामवशं गत: । तेजोऽनुभावं सीताया येन नीतो दशामिमाम् ॥ २७ ॥

na vai veda mahā-bhāgabhavān kāma-vaśaṁ gataḥtejo ’nubhāvaṁ sītāyāyena nīto daśām imām

कृतैषा विधवा लङ्का वयं च कुलनन्दन । देह: कृतोऽन्नं गृध्राणामात्मा नरकहेतवे ॥ २८ ॥

kṛtaiṣā vidhavā laṅkāvayaṁ ca kula-nandanadehaḥ kṛto ’nnaṁ gṛdhrāṇāmātmā naraka-hetave

श्रीशुक उवाच स्वानां विभीषणश्चक्रे कोसलेन्द्रानुमोदित: । पितृमेधविधानेन यदुक्तं साम्परायिकम् ॥ २९ ॥

śrī-śuka uvācasvānāṁ vibhīṣaṇaś cakrekosalendrānumoditaḥpitṛ-medha-vidhānenayad uktaṁ sāmparāyikam

ततो ददर्श भगवानशोकवनिकाश्रमे । क्षामां स्वविरहव्याधिं शिंशपामूलमाश्रिताम् ॥ ३० ॥

tato dadarśa bhagavānaśoka-vanikāśramekṣāmāṁ sva-viraha-vyādhiṁśiṁśapā-mūlam-āśritām

राम: प्रियतमां भार्यां दीनां वीक्ष्यान्वकम्पत । आत्मसन्दर्शनाह्लादविकसन्मुखपङ्कजाम् ॥ ३१ ॥

rāmaḥ priyatamāṁ bhāryāṁdīnāṁ vīkṣyānvakampataātma-sandarśanāhlāda-vikasan-mukha-paṅkajām

आरोप्यारुरुहे यानं भ्रातृभ्यां हनुमद्युत: । विभीषणाय भगवान् दत्त्वा रक्षोगणेशताम् । लङ्कामायुश्च कल्पान्तं ययौ चीर्णव्रत: पुरीम् ॥ ३२ ॥

āropyāruruhe yānaṁbhrātṛbhyāṁ hanumad-yutaḥvibhīṣaṇāya bhagavāndattvā rakṣo-gaṇeśatāmlaṅkām āyuś ca kalpāntaṁyayau cīrṇa-vrataḥ purīm

अवकीर्यमाण: सुकुसुमैर्लोकपालार्पितै: पथि । उपगीयमानचरित: शतधृत्यादिभिर्मुदा ॥ ३३ ॥

avakīryamāṇaḥ sukusumairlokapālārpitaiḥ pathiupagīyamāna-caritaḥśatadhṛty-ādibhir mudā

गोमूत्रयावकं श्रुत्वा भ्रातरं वल्कलाम्बरम् । महाकारुणिकोऽतप्यज्जटिलं स्थण्डिलेशयम् ॥ ३४ ॥

go-mūtra-yāvakaṁ śrutvābhrātaraṁ valkalāmbarammahā-kāruṇiko ’tapyajjaṭilaṁ sthaṇḍile-śayam

भरत: प्राप्तमाकर्ण्य पौरामात्यपुरोहितै: । पादुके शिरसि न्यस्य रामं प्रत्युद्यतोऽग्रजम् ॥ ३५ ॥ नन्दिग्रामात् स्वशिबिराद् गीतवादित्रनि:स्वनै: । ब्रह्मघोषेण च मुहु: पठद्भ‍िर्ब्रह्मवादिभि: ॥ ३६ ॥ स्वर्णकक्षपताकाभिर्हैमैश्चित्रध्वजै रथै: । सदश्वै रुक्‍मसन्नाहैर्भटै: पुरटवर्मभि: ॥ ३७ ॥ श्रेणीभिर्वारमुख्याभिर्भृत्यैश्चैव पदानुगै: । पारमेष्ठ्यान्युपादाय पण्यान्युच्चावचानि च । पादयोर्न्यपतत् प्रेम्णा प्रक्लिन्नहृदयेक्षण: ॥ ३८ ॥

bharataḥ prāptam ākarṇyapaurāmātya-purohitaiḥpāduke śirasi nyasyarāmaṁ pratyudyato ’grajam

पादुके न्यस्य पुरत: प्राञ्जलिर्बाष्पलोचन: । तमाश्लिष्य चिरं दोर्भ्यां स्‍नापयन् नेत्रजैर्जलै: ॥ ३९ ॥ रामो लक्ष्मणसीताभ्यां विप्रेभ्यो येऽर्हसत्तमा: । तेभ्य: स्वयं नमश्चक्रे प्रजाभिश्च नमस्कृत: ॥ ४० ॥

pāduke nyasya purataḥprāñjalir bāṣpa-locanaḥtam āśliṣya ciraṁ dorbhyāṁsnāpayan netrajair jalaiḥ

धुन्वन्त उत्तरासङ्गान् पतिं वीक्ष्य चिरागतम् । उत्तरा: कोसला माल्यै: किरन्तो ननृतुर्मुदा ॥ ४१ ॥

dhunvanta uttarāsaṅgānpatiṁ vīkṣya cirāgatamuttarāḥ kosalā mālyaiḥkiranto nanṛtur mudā

पादुके भरतोऽगृह्णाच्चामरव्यजनोत्तमे । विभीषण: ससुग्रीव: श्वेतच्छत्रं मरुत्सुत: ॥ ४२ ॥ धनुर्निषङ्गाञ्छत्रुघ्न: सीता तीर्थकमण्डलुम् । अबिभ्रदङ्गद: खड्‍गं हैमं चर्मर्क्षराण्नृप ॥ ४३ ॥

pāduke bharato ’gṛhṇāccāmara-vyajanottamevibhīṣaṇaḥ sasugrīvaḥśveta-cchatraṁ marut-sutaḥ

पुष्पकस्थो नुत: स्त्रीभि: स्तूयमानश्च वन्दिभि: । विरेजे भगवान् राजन् ग्रहैश्चन्द्र इवोदित: ॥ ४४ ॥

puṣpaka-stho nutaḥ strībhiḥstūyamānaś ca vandibhiḥvireje bhagavān rājangrahaiś candra ivoditaḥ

भ्रात्राभिनन्दित: सोऽथ सोत्सवां प्राविशत् पुरीम् । प्रविश्य राजभवनं गुरुपत्नी: स्वमातरम् ॥ ४५ ॥ गुरून् वयस्यावरजान् पूजित: प्रत्यपूजयत् । वैदेही लक्ष्मणश्चैव यथावत् समुपेयतु: ॥ ४६ ॥

bhrātrābhinanditaḥ so ’thasotsavāṁ prāviśat purīmpraviśya rāja-bhavanaṁguru-patnīḥ sva-mātaram

पुत्रान् स्वमातरस्तास्तु प्राणांस्तन्व इवोत्थिता: । आरोप्याङ्केऽभिषिञ्चन्त्यो बाष्पौघैर्विजहु: शुच: ॥ ४७ ॥

putrān sva-mātaras tās tuprāṇāṁs tanva ivotthitāḥāropyāṅke ’bhiṣiñcantyobāṣpaughair vijahuḥ śucaḥ

जटा निर्मुच्य विधिवत् कुलवृद्धै: समं गुरु: । अभ्यषिञ्चद् यथैवेन्द्रं चतु:सिन्धुजलादिभि: ॥ ४८ ॥

jaṭā nirmucya vidhivatkula-vṛddhaiḥ samaṁ guruḥabhyaṣiñcad yathaivendraṁcatuḥ-sindhu-jalādibhiḥ

एवं कृतशिर:स्‍नान: सुवासा: स्रग्व्यलङ्‍कृत: । स्वलङ्‍कृतै: सुवासोभिर्भ्रातृभिर्भार्यया बभौ ॥ ४९ ॥

evaṁ kṛta-śiraḥ-snānaḥsuvāsāḥ sragvy-alaṅkṛtaḥsvalaṅkṛtaiḥ suvāsobhirbhrātṛbhir bhāryayā babhau

अग्रहीदासनं भ्रात्रा प्रणिपत्य प्रसादित: । प्रजा: स्वधर्मनिरता वर्णाश्रमगुणान्विता: । जुगोप पितृवद् रामो मेनिरे पितरं च तम् ॥ ५० ॥

agrahīd āsanaṁ bhrātrāpraṇipatya prasāditaḥprajāḥ sva-dharma-niratāvarṇāśrama-guṇānvitāḥjugopa pitṛvad rāmomenire pitaraṁ ca tam

त्रेतायां वर्तमानायां काल: कृतसमोऽभवत् । रामे राजनि धर्मज्ञे सर्वभूतसुखावहे ॥ ५१ ॥

tretāyāṁ vartamānāyāṁkālaḥ kṛta-samo ’bhavatrāme rājani dharma-jñesarva-bhūta-sukhāvahe

वनानि नद्यो गिरयो वर्षाणि द्वीपसिन्धव: । सर्वे कामदुघा आसन् प्रजानां भरतर्षभ ॥ ५२ ॥

vanāni nadyo girayovarṣāṇi dvīpa-sindhavaḥsarve kāma-dughā āsanprajānāṁ bharatarṣabha

नाधिव्याधिजराग्लानिदु:खशोकभयक्लमा: । मृत्युश्चानिच्छतां नासीद् रामे राजन्यधोक्षजे ॥ ५३ ॥

nādhi-vyādhi-jarā-glāni-duḥkha-śoka-bhaya-klamāḥmṛtyuś cānicchatāṁ nāsīdrāme rājany adhokṣaje

एकपत्नीव्रतधरो राजर्षिचरित: शुचि: । स्वधर्मं गृहमेधीयं शिक्षयन् स्वयमाचरत् ॥ ५४ ॥

eka-patnī-vrata-dharorājarṣi-caritaḥ śuciḥsva-dharmaṁ gṛha-medhīyaṁśikṣayan svayam ācarat

प्रेम्णानुवृत्त्या शीलेन प्रश्रयावनता सती । भिया ह्रिया च भावज्ञा भर्तु: सीताहरन्मन: ॥ ५५ ॥

premṇānuvṛttyā śīlenapraśrayāvanatā satībhiyā hriyā ca bhāva-jñābhartuḥ sītāharan manaḥ