Canto 9, Chapter 9

श्रीशुक उवाच अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया । कालं महान्तं नाशक्नोत् तत: कालेन संस्थित: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvācaaṁśumāṁś ca tapas tepegaṅgānayana-kāmyayākālaṁ mahāntaṁ nāśaknottataḥ kālena saṁsthitaḥ

दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्त: कालमेयिवान् । भगीरथस्तस्य सुतस्तेपे स सुमहत् तप: ॥ २ ॥

dilīpas tat-sutas tadvadaśaktaḥ kālam eyivānbhagīrathas tasya sutastepe sa sumahat tapaḥ

दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते । इत्युक्त: स्वमभिप्रायं शशंसावनतो नृप: ॥ ३ ॥

darśayām āsa taṁ devīprasannā varadāsmi teity uktaḥ svam abhiprāyaṁśaśaṁsāvanato nṛpaḥ

कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले । अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम् ॥ ४ ॥

ko ’pi dhārayitā vegaṁpatantyā me mahī-taleanyathā bhū-talaṁ bhittvānṛpa yāsye rasātalam

किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् । मृजामि तदघं क्‍वाहं राजंस्तत्र विचिन्त्यताम् ॥ ५ ॥

kiṁ cāhaṁ na bhuvaṁ yāsyenarā mayy āmṛjanty aghammṛjāmi tad aghaṁ kvāhaṁrājaṁs tatra vicintyatām

श्रीभगीरथ उवाच साधवो न्यासिन: शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावना: । हरन्त्यघं तेऽङ्गसङ्गात् तेष्वास्ते ह्यघभिद्धरि: ॥ ६ ॥

śrī-bhagīratha uvācasādhavo nyāsinaḥ śāntābrahmiṣṭhā loka-pāvanāḥharanty aghaṁ te ’ṅga-saṅgātteṣv āste hy agha-bhid dhariḥ

धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम् । यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु ॥ ७ ॥

dhārayiṣyati te vegaṁrudras tv ātmā śarīriṇāmyasminn otam idaṁ protaṁviśvaṁ śāṭīva tantuṣu

इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच्छिवम् । कालेनाल्पीयसा राजंस्तस्येशश्चाश्वतुष्यत ॥ ८ ॥

ity uktvā sa nṛpo devaṁtapasātoṣayac chivamkālenālpīyasā rājaṁstasyeśaś cāśv atuṣyata

तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहित: शिव: । दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरे: ॥ ९ ॥

tatheti rājñābhihitaṁsarva-loka-hitaḥ śivaḥdadhārāvahito gaṅgāṁpāda-pūta-jalāṁ hareḥ

भगीरथ: स राजर्षिर्निन्ये भुवनपावनीम् । यत्र स्वपितृणां देहा भस्मीभूता: स्म शेरते ॥ १० ॥

bhagīrathaḥ sa rājarṣirninye bhuvana-pāvanīmyatra sva-pitṝṇāṁ dehābhasmībhūtāḥ sma śerate

रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावती । देशान्पुनन्ती निर्दग्धानासिञ्चत्सगरात्मजान् ॥ ११ ॥

rathena vāyu-vegenaprayāntam anudhāvatīdeśān punantī nirdagdhānāsiñcat sagarātmajān

यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि । सगरात्मजा दिवं जग्मु: केवलं देहभस्मभि: ॥ १२ ॥

yaj-jala-sparśa-mātreṇabrahma-daṇḍa-hatā apisagarātmajā divaṁ jagmuḥkevalaṁ deha-bhasmabhiḥ

भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याता: सगरात्मजा: । किं पुन: श्रद्धया देवीं सेवन्ते ये धृतव्रता: ॥ १३ ॥

bhasmībhūtāṅga-saṅgenasvar yātāḥ sagarātmajāḥkiṁ punaḥ śraddhayā devīṁsevante ye dhṛta-vratāḥ

न ह्येतत् परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम् । अनन्तचरणाम्भोजप्रसूताया भवच्छिद: ॥ १४ ॥

na hy etat param āścaryaṁsvardhunyā yad ihoditamananta-caraṇāmbhoja-prasūtāyā bhava-cchidaḥ

सन्निवेश्य मनो यस्मिञ्छ्रद्धया मुनयोऽमला: । त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम् ॥ १५ ॥

sanniveśya mano yasmiñchraddhayā munayo ’malāḥtraiguṇyaṁ dustyajaṁ hitvāsadyo yātās tad-ātmatām

श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् । सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत् ॥ १६ ॥ ऋतूपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् । दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतम् ॥ १७ ॥

śruto bhagīrathāj jajñetasya nābho ’paro ’bhavatsindhudvīpas tatas tasmādayutāyus tato ’bhavat

तत: सुदासस्तत्पुत्रो दमयन्तीपतिर्नृप: । आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्‌घ्रिमुत क्‍वचित् । वसिष्ठशापाद् रक्षोऽभूदनपत्य: स्वकर्मणा ॥ १८ ॥

tataḥ sudāsas tat-putrodamayantī-patir nṛpaḥāhur mitrasahaṁ yaṁ vaikalmāṣāṅghrim uta kvacitvasiṣṭha-śāpād rakṣo ’bhūdanapatyaḥ sva-karmaṇā

श्रीराजोवाचकिं निमित्तो गुरो: शाप: सौदासस्य महात्मन: । एतद् वेदितुमिच्छाम: कथ्यतां न रहो यदि ॥ १९ ॥

śrī-rājovācakiṁ nimitto guroḥ śāpaḥsaudāsasya mahātmanaḥetad veditum icchāmaḥkathyatāṁ na raho yadi

श्रीशुक उवाच सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह । मुमोच भ्रातरं सोऽथ गत: प्रतिचिकीर्षया ॥ २० ॥ सञ्चिन्तयन्नघं राज्ञ: सूदरूपधरो गृहे । गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम् ॥ २१ ॥

śrī-śuka uvācasaudāso mṛgayāṁ kiñciccaran rakṣo jaghāna hamumoca bhrātaraṁ so ’thagataḥ praticikīrṣayā

परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा । राजानमशपत् क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि ॥ २२ ॥

parivekṣyamāṇaṁ bhagavānvilokyābhakṣyam añjasārājānam aśapat kruddhorakṣo hy evaṁ bhaviṣyasi

रक्ष:कृतं तद् विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् । सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यत: ॥ २३ ॥ वारितो मदयन्त्यापो रुशती: पादयोर्जहौ । दिश: खमवनीं सर्वं पश्यञ्जीवमयं नृप: ॥ २४ ॥

rakṣaḥ-kṛtaṁ tad viditvācakre dvādaśa-vārṣikamso ’py apo-’ñjalim ādāyaguruṁ śaptuṁ samudyataḥ

राक्षसं भावमापन्न: पादे कल्माषतां गत: । व्यवायकाले दद‍ृशे वनौकोदम्पती द्विजौ ॥ २५ ॥

rākṣasaṁ bhāvam āpannaḥpāde kalmāṣatāṁ gataḥvyavāya-kāle dadṛśevanauko-dampatī dvijau

क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्‍न्याहाकृतार्थवत् । न भवान् राक्षस: साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथ: ॥ २६ ॥ मदयन्त्या: पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि । देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम् ॥ २७ ॥

kṣudhārto jagṛhe vipraṁtat-patny āhākṛtārthavatna bhavān rākṣasaḥ sākṣādikṣvākūṇāṁ mahā-rathaḥ

देहोऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थद: । तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते ॥ २८ ॥

deho ’yaṁ mānuṣo rājanpuruṣasyākhilārthadaḥtasmād asya vadho vīrasarvārtha-vadha ucyate

एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तप:शीलगुणान्वित: । आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् । सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणै: ॥ २९ ॥

eṣa hi brāhmaṇo vidvāṁstapaḥ-śīla-guṇānvitaḥārirādhayiṣur brahmamahā-puruṣa-saṁjñitamsarva-bhūtātma-bhāvenabhūteṣv antarhitaṁ guṇaiḥ

सोऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद् विभो । कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मज: ॥ ३० ॥

so ’yaṁ brahmarṣi-varyas terājarṣi-pravarād vibhokatham arhati dharma-jñavadhaṁ pitur ivātmajaḥ

तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिन: । कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान् ॥ ३१ ॥

tasya sādhor apāpasyabhrūṇasya brahma-vādinaḥkathaṁ vadhaṁ yathā babhrormanyate san-mato bhavān

यद्ययं क्रियते भक्ष्यस्तर्हि मां खाद पूर्वत: । न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा ॥ ३२ ॥

yady ayaṁ kriyate bhakṣyastarhi māṁ khāda pūrvataḥna jīviṣye vinā yenakṣaṇaṁ ca mṛtakaṁ yathā

एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् । व्याघ्र: पशुमिवाखादत् सौदास: शापमोहित: ॥ ३३ ॥

evaṁ karuṇa-bhāṣiṇyāvilapantyā anāthavatvyāghraḥ paśum ivākhādatsaudāsaḥ śāpa-mohitaḥ

ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् । शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत् कुपिता सती ॥ ३४ ॥

brāhmaṇī vīkṣya didhiṣuṁpuruṣādena bhakṣitamśocanty ātmānam urvīśamaśapat kupitā satī

यस्मान्मे भक्षित: पाप कामार्ताया: पतिस्त्वया । तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शित: ॥ ३५ ॥

yasmān me bhakṣitaḥ pāpakāmārtāyāḥ patis tvayātavāpi mṛtyur ādhānādakṛta-prajña darśitaḥ

एवं मित्रसहं शप्‍त्वा पतिलोकपरायणा । तदस्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता ॥ ३६ ॥

evaṁ mitrasahaṁ śaptvāpati-loka-parāyaṇātad-asthīni samiddhe ’gnauprāsya bhartur gatiṁ gatā

विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यत: । विज्ञाप्य ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारित: ॥ ३७ ॥

viśāpo dvādaśābdāntemaithunāya samudyataḥvijñāpya brāhmaṇī-śāpaṁmahiṣyā sa nivāritaḥ

अत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजा: । वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात् ॥ ३८ ॥

ata ūrdhvaṁ sa tatyājastrī-sukhaṁ karmaṇāprajāḥvasiṣṭhas tad-anujñātomadayantyāṁ prajām adhāt

सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन्न व्यजायत । जघ्नेऽश्मनोदरं तस्या: सोऽश्मकस्तेन कथ्यते ॥ ३९ ॥

sā vai sapta samā garbhamabibhran na vyajāyatajaghne ’śmanodaraṁ tasyāḥso ’śmakas tena kathyate

अश्मकाद्ब‍ालिको जज्ञे य: स्त्रीभि: परिरक्षित: । नारीकवच इत्युक्तो नि:क्षत्रे मूलकोऽभवत् ॥ ४० ॥

aśmakād bāliko jajñeyaḥ strībhiḥ parirakṣitaḥnārī-kavaca ity uktoniḥkṣatre mūlako ’bhavat

ततो दशरथस्तस्मात् पुत्र ऐडविडिस्तत: । राजा विश्वसहो यस्य खट्‍वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत् ॥ ४१ ॥

tato daśarathas tasmātputra aiḍaviḍis tataḥrājā viśvasaho yasyakhaṭvāṅgaś cakravarty abhūt

यो देवैरर्थितो दैत्यानवधीद् युधि दुर्जय: । मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मन: ॥ ४२ ॥

yo devair arthito daityānavadhīd yudhi durjayaḥmuhūrtam āyur jñātvaityasva-puraṁ sandadhe manaḥ

न मे ब्रह्मकुलात् प्राणा: कुलदैवान्न चात्मजा: । न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभा: ॥ ४३ ॥

na me brahma-kulāt prāṇāḥkula-daivān na cātmajāḥna śriyo na mahī rājyaṁna dārāś cātivallabhāḥ

न बाल्येऽपि मतिर्मह्यमधर्मे रमते क्‍वचित् । नापश्यमुत्तमश्लोकादन्यत् किञ्चन वस्त्वहम् ॥ ४४ ॥

na bālye ’pi matir mahyamadharme ramate kvacitnāpaśyam uttamaślokādanyat kiñcana vastv aham

देवै: कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरै: । न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावन: ॥ ४५ ॥

devaiḥ kāma-varo dattomahyaṁ tri-bhuvaneśvaraiḥna vṛṇe tam ahaṁ kāmaṁbhūtabhāvana-bhāvanaḥ

ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् । न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे ॥ ४६ ॥

ye vikṣiptendriya-dhiyodevās te sva-hṛdi sthitamna vindanti priyaṁ śaśvadātmānaṁ kim utāpare

अथेशमायारचितेषु सङ्गंगुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु । रूढं प्रकृत्यात्मनि विश्वकर्तु-र्भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये ॥ ४७ ॥

atheśa-māyā-raciteṣu saṅgaṁguṇeṣu gandharva-puropameṣurūḍhaṁ prakṛtyātmani viśva-karturbhāvena hitvā tam ahaṁ prapadye

इति व्यवसितो बुद्ध्या नारायणगृहीतया । हित्वान्यभावमज्ञानं तत: स्वं भावमास्थित: ॥ ४८ ॥

iti vyavasito buddhyānārāyaṇa-gṛhītayāhitvānya-bhāvam ajñānaṁtataḥ svaṁ bhāvam āsthitaḥ

यत् तद् ब्रह्म परं सूक्ष्ममशून्यं शून्यकल्पितम् । भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वता: ॥ ४९ ॥

yat tad brahma paraṁ sūkṣmamaśūnyaṁ śūnya-kalpitambhagavān vāsudevetiyaṁ gṛṇanti hi sātvatāḥ